Chủ đề mà tạp chí "Luận Ngữ" đưa ra lần này là "Nhà"①, tôi cũng là một trong số các thí sinh, nhìn thấy không khỏi thấy sốt ruột, không oán trách cái bụng của mình trống rỗng, chỉ hận vị khảo quan tinh quái, lại ra một đề bài khó như thế để làm khó người ta. Quả thực đề này khó làm hơn đề "Quỷ" trước rất nhiều, bởi vì quỷ thì không có liên quan gì đến chúng ta, tuy thông thường mọi người vẫn nói người chết thành quỷ, nhưng tôi lại không tin bản thân mình sẽ biến thành quỷ, sau này cho dù có một ngày chết đi thì tuyệt đối cũng không muốn đi vào Quỷ Môn Quan, cho nên tùy tiện bàn luận vài câu cũng không sao cả.
Còn nếu là nhà, thì đó là thứ mà ai cũng có, trừ những kẻ đi tu chẳng màng thế sự, loại người này bây giờ đại khái cũng tuyệt chủng rồi, các hòa thượng thời hiện đại rất nhiệt tình với việc bầu cử Quốc đại, còn tích cực hơn cả chúng ta nữa, như lời kể của sư phụ A Mao người Thiệu Hưng mà tôi quen biết, nhà của họ còn nhiều hơn nhà của chúng ta, tức là có nhà cha, nhà vợ và nhà chùa, tổng cộng là ba nhà.
Nói tóm lại, cho dù là tại gia hay xuất gia, chung quy cũng không tách rời khỏi nhà, vậy thì nhà đối với chúng ta có thể nói là mối quan hệ vô cùng sâu sắc, vì quan hệ sâu sắc như thế, cho nên muốn bàn về nó là điều cực kỳ không dễ dàng. Thơ Vịnh vật đề "Nhà" là một đề khó, tôi ở đây xin mạnh dạn tuyên bố điều đó ra —
① "Luận Ngữ" là một tạp chí bán nguyệt san chuyên về văn nghệ, ra mắt số đầu tiên vào ngày 16 tháng 9 năm 1932 tại Thượng Hải, từ số 1 đến số 26 do Lâm Ngữ Đường làm chủ biên, từ số 27 đến số 84 do Đào Khang Đức làm chủ biên, từ số 85 đến số 105 do Úc Đạt Phu và Thiệu Tuân Mỹ làm chủ biên. Chu Tác Nhân có quan hệ tốt với các đời chủ biên, là một trong những cây bút chính của "Luận Ngữ". Tạp chí "Luận Ngữ" số 91 và 92 từng phát hành "Số chuyên đề truyện ma", Chu Tác Nhân có viết bài "Đàm quỷ luận"; "Số đặc biệt kỷ niệm 100 số" của kỳ thứ 100 lại biên tập "Số chuyên đề về nhà", Chu Tác Nhân đã nhận lời viết bài này.
Nói thì nói thế, đã nhận đề bài này rồi, chung quy không thể nộp giấy trắng cho xong chuyện, dù thế nào đi nữa cũng phải làm cho được mới được. Chợt nhớ đến một bài "Đại Chí" của Trương Tông Tử, trong tiết đầu có câu rằng:
"Cho nên tôi ghi chép về núi Thái Sơn, không phải là ghi chép về núi Thái Sơn. Mộc Hoa viết 'Hải phú', nói rằng, sao không nói về trên dưới xung quanh của biển. Tôi không thể nói về núi Thái Sơn, cũng chỉ nói về trên dưới xung quanh của núi Thái Sơn mà thôi."
Thế nhưng sau khi chép lại, tôi lại thầm nghĩ, khoan đã, trên dưới xung quanh của nhà có gì để nói không? Nhất thời tôi cũng không trả lời được. Chợt lại cầm lấy một cuốn "Tỉnh Khuê Biên" vừa mua ở hàng rào vỉa hè lên xem, đây là hai mươi bài văn vần răn dạy con gái, mỗi dòng chia thành ba, ba, bảy tổng cộng ba câu mười ba chữ, đề là do Liêu Mẫn Kiêu ở Tây Viên biên soạn. Trên trang ba của bài đầu tiên có mấy dòng thế này:
Phạm việc nhỏ, do ngươi nói, nếu phạm việc trái nghịch chối không thoát.
Có bia đá, ngươi chưa thấy, Hồ Bắc có một huyện Hán Xuyên.
Đặng Hán Trân, là tú tài, lấy vợ họ Hoàng dữ như sói.
Đánh mẹ chồng, báo quan rồi, sự việc xảy ra năm Càn Long thứ năm mươi ba.
Đem vợ chồng, khép tội lăng trì, liên lụy hàng xóm láng giềng trái phải.
Cái đám láng giềng, thảm thương nhất, trước đánh sau đày đi Hắc Long Giang.
Cái đám tộc trưởng, bác chú huynh, có người bị xử treo cổ có người bị đày.
Nhà mẹ đẻ, lưu đày ở tỉnh thành, xăm chữ lên mặt đày đi bốn cửa.
Cái đám học quan, bị cách chức, lưu đày ba ngàn dặm trượng sáu mươi.
Đất ngồi đó, đào sâu ba thước, vĩnh viễn không cho người ta xây nhà lại.
Đem vợ chồng, giải về thành, lăng trì tùng xẻo cho người ta biết.
Ra lệnh tổng đốc, khắc bia đá, sau này ai bất hiếu thì làm theo cách này.
Tôi lật xem phần trước và sau, quả nhiên nhìn thấy ở đầu cuốn sách có ghi "Tuân lục bia đá Hồ Bắc", văn rằng:
"Ngày tháng Giêng năm Càn Long thứ 53, có chiếu chỉ: Trẫm lấy lòng hiếu trị vì thiên hạ, từ chốn góc biển chân núi không đâu là không cùng phong tục giáo hóa. Theo bản tấu của Tổng đốc Hồ Bắc cho biết vụ án sinh viên huyện Hán Xuyên là Đặng Hán Trân cùng vợ là họ Hoàng có hành vi nhục mạ mẹ, đánh mẹ chồng, trẫm nghĩ tội bất hiếu không còn gì nặng hơn, chỉ có lột da thị chúng. Hàng xóm láng giềng hai bên che giấu không tố giác, theo luật trượng tám mươi, đi đày ở Ô Long Giang. Tộc trưởng, bác, chú, anh v.v. không dạy dỗ con cháu, cũng nghị tội treo cổ. Giáo quan không chịu dạy dỗ, trượng sáu mươi, lưu đày ba ngàn dặm. Tri huyện tri phủ không biết tra xét trị tội, cách chức làm thứ dân, con cháu vĩnh viễn không được dự thi làm quan. Mẹ của họ Hoàng xăm chữ trên mặt, lưu đày ở bốn cửa tỉnh thành. Nhà của Hán Trân đào đất ba thước, vĩnh viễn không cho ở. Mẹ của Hán Trân giao cho Ty Bố chính Hồ Bắc mỗi tháng cấp gạo bạc hai lạng, lại đem vợ chồng Hán Trân phát vái về huyện Hán Xuyên lột da thị chúng trước mặt mẹ chồng. Ra lệnh Tổng đốc Hồ Bắc khắc bia nghiêm ngặt, cáo tri thiên hạ, sau này kẻ nào bất hiếu, cứ tội vợ chồng Hán Trân mà trị."
Sau khi đọc bài bia văn này, tôi lập tức nảy sinh mấy cảm nhận. Thứ nhất là nhìn thấy câu "Trẫm lấy lòng hiếu trị vì thiên hạ" này, trong lòng nghĩ đây chẳng phải là trên dưới xung quanh của nhà sao, đã tìm được nguyên liệu có thể bàn luận rồi. Thứ hai là không biết tấm bia này ở đâu, còn tồn tại không, đáng tiếc là không kiếm được bản dập để xem một chút. Thứ ba là nảy sinh sự nghi ngờ "chỉ một chút xíu". Bài bia văn này là thật sao? Tôi không có thời gian đi tra cứu sách quan để xác thực vụ án nghịch tử ở huyện Hán Xuyên này, chỉ xét về mặt chữ nghĩa thôi, thì đã có rất nhiều điểm sơ hở. Văn của Càn Long lão gia quả thực có chỗ không thông thuận, nhưng loại dụ chỉ này đã viết hơn năm mươi năm rồi, thì chung quy cũng không đến nỗi vẫn viết không đúng thể thức. Chúng ta khó mà bảo đảm hoàng đế không lột da người ta, vào đầu thời Thanh thì quả thực từng có, nhưng thời Càn Long có chuyện này không, tôi có chút bán tín bán nghi. Đọc bài văn rất có vẻ như bút tích của một lão đồ củ mì, mặc dù lão đồ củ mì chưa chắc đã dám giả mạo thượng dụ, —— loại chuyện này cho đến cuối đời Quang Tự Đảng Cách mạng mới làm ra được, hơn nữa câu văn cũng vẫn tạo tác không thỏa đáng.
Nhưng dù thế nào đi nữa, hoặc là năm Càn Long thứ 53 thực sự có chuyện này, hoặc là do sĩ đại phu ngụy tạo, thì đều có giá trị như nhau, tóm lại đủ để chứng minh trong xã hội có thứ tư tưởng này, tức là bất hiếu thì nên lột da vậy. Trước kia lật xem cuốn "Quảng Lăng Thi Sự" của Nguyễn Vân Đài, ở quyển chín có một mẩu chuyện bàn về người phụ nữ bất hiếu biến thành lợn rằng:
"Bảo Hưng Thành An Thác Bảo trong 'Vãn Du Tập' chép rằng, trong chùa Thái Bình có một con lợn hiện chân người phụ nữ, dáng cong cong y hệt (xét ra, đây thực ra là phụ nữ hiện chân lợn mới đúng), người đi chơi chung lấy làm lạ, tôi cười mà giải thích rằng, đây ắt là kiếp sau của người vợ ghen tuông, nỗi oan của người ta nay đã được giải rồi, bèn làm thành một bài thơ luật, đặt tên là 'Ngẫu Kiến'. Nhớ lúc nhỏ từng nghe Lâm Chất Tuyền nói, từng thấy ở một nơi nọ có người phụ nữ bất hiếu với mẹ chồng bị trời đánh, thân mình biến thành □, chỉ có đầu là người, chân sau vẫn cong cong như cũ, hơn năm sau lại bị trời đánh chết. Ban đầu ngỡ là chuyện nhảm nhí, nay thấy bài thơ này của An Thác, mới thấy đại sự biến dị của trời đất thật khó mà lấy tình đời thông thường để phỏng đoán. Tiếc là An Thác không hỏi nguyên do đám tăng ni trong chùa mà viết lại."
Vốn dĩ quân Nguyễn không phải là kẻ tầm thường, về học vấn khảo cứu từ chương cũng có thành tựu, nay lại ghi chép lại những câu chuyện nhảm nhí ác độc thế này, thật không tránh khỏi buồn cười, tôi đã chép nó lại, xem như nguyên liệu xác thực, dùng để chứng minh sự phổ biến của loại tư tưởng này, không phân biệt tao nhã hay phàm tục.
Lật qua mặt sau chính là chuyện khuyên rons hiếu thảo, quan trọng nhất là "Nhị Thập Tứ Hiếu Đồ Thuyết" mà ai cũng biết. Ở đây tuy nhiên cũng có những chuyện tương đối dễ làm như quạt chăn gối chẳng hạn, nhưng đại khái đều rất khó, ví dụ như muỗi đốt hút máu, một số chuyện khác lại khó có cơ hội, nhất định phải đúng lúc mùa đông bị bệnh, mới có thể đi tìm cá hoặc măng, nếu không thì cuối cùng cũng u công. Điều có vấn đề nhất là Quách Cự chôn con đào được một vạc vàng, chuyện này cổ kim có người từng hoài nghi. Tình cờ xem sách thư tín, thấy cuốn "Phù Hương H ngát Thư Nhất" (in năm Đạo Quang) quyển hai do Chu Âm Bồi viết có bức thư "Gửi Cố Trọng Hấp" rằng:
"Luận điểm Nhạc Vũ Mục sao không đánh thẳng vào Hoàng Long, xin chịu tội trái lệnh vua, biết không phải là luận điểm đúng đắn, tạm thời xem như lời bàn sảng khoái, may nhờ hạ bút đem đại nghĩa Xuân Thu ra biện luận, cái gọi là Thiên vương minh thánh bề tôi tội đáng tru, lòng của bấy bề tôi trung chỉ biết có vua mà thôi. Mùa xuân trước vốn Cố Trượng chê bài văn biện Quách Cự chôn con của đệ, nói rằng, chính vì quá ngu, cho nên mới quá hiếu, sự việc khác nhau nhưng lý luận giống nhau, đều có thể bù đắp cho sự sai lầm bàn bậy nhất thời của Vân Hương."
Theo tôi thấy, hai ông Cố, Kê đều là bàn bậy, hoàn toàn là những lời ra vẻ đạo mạo không màng tình lý của đạo học gia, thế nhưng trong xã hội lại có thế lực vô cùng lớn, cho nên cái này cũng có thể xem là dư luận của Trung Quốc, chủ trương của nó với việc "Trẫm lấy lòng hiếu trị vì thiên hạ" toàn bộ là một giuộc.
Nhìn từ hai mặt khuyên và răn này, cái giáo điều hiếu là đầu trăm hạnh kia quả thực là không có gì nghi ngờ.
Vấn đề bây giờ là, điều này ở trong gia đình cận đại thực hiện như thế nào? Thật tình mà nói, "Nhị thập tứ hiếu" phỏng chế từ lâu đã không còn thấy đâu nữa, gần đây là thời đại tư bản chủ nghĩa, thần thánh không còn quản sự nữa, kỳ tích khó mà xuất hiện, không có tiền giấy thì đừng hòng kiếm được măng và cá, mọi thứ trên đời đều đã trở nên thực tế bình thường rồi.
Thái sử công viết: Đau đớn thay nghèo khó, sống không có gì để phụng dưỡng, chết không có gì để chôn cất. Điều này đã nói rõ ràng sự khó khăn của việc làm hiếu.
Đối với chữ hiếu muốn nói vài lời vô thưởng vô phạt, thực sự không phải là chuyện dễ dàng gì. Người Trung Quốc bình thường hay gọi chung là trung hiếu tiết nghĩa, trong bốn thứ ấy chỉ có nghĩa là còn có thể thương lượng, ba đức tính còn lại thuộc về tam cương, đều là quyền lợi đã có sẵn, không dung cho việc ăn nói hàm hồ xâm phạm.
Xưa kia, Thi Sồn Thống viết bài "Phi Hiếu", mà Trần Trọng Phủ lại là kẻ chịu đòn thay, cho đến nay những người đọc sách tôn sùng Khổng tử vẫn còn say sưa nhắc đến, bảo rằng ông từng phát biểu danh ngôn "muôn điều ác hiếu đứng đầu", mà tú tài Lâm Cầm Nam lại lượm lặt lời của Khổng Bắc Hải ra để quấn quít hồ đồ, thực ra "Độc Tú Văn Tồn" vẫn còn đó, ở giữa vốn không có câu này.
Tôi viết đến đây hoàn toàn không thể không có lòng kiêng dè, nhưng ngẫm đi ngẫm lại, ta hành quân đã hơn năm mươi tuổi rồi, nếu chiểu theo thói quen kết hôn sớm của Trung Quốc, thì đã có thể có chắt rồi, ta không tài giỏi nay chỉ dùng tư cách của người cha để bàn về hiếu, tuy quả thực không bằng sự giàu sang của cụ cố, nhưng tư cách thì đã có rồi vậy.
Theo quan điểm của tôi, những người con thời hiện đại đối với chúng ta thực sự không cần phải làm tròn chữ hiếu nữa, tại sao vậy, vì sinh kế gian nan, những đứa con đầu tiên là phải duy trì cuộc sống của mình sau khi rời khỏi trường học, trên có nghĩa vụ đối với quốc gia, dưới có trách nhiệm đối với con cái, nếu muốn cơm ăn áo mặc đầy đủ, trở thành một người cha hiền chồng tốt công dân giỏi, thì đã phải rất nỗ lực rồi, hoặc sức mình không với tới được, nếu lại muốn mặc áo sào đùa với con trẻ, nấu nướng dâng thức ăn, thế thì tất yếu sẽ làm lỡ việc công thụt hủm công quỹ, một khi bị tóm cổ dắt vào nha môn, há chẳng phải là uống thuốc độc giải khát, kẻ làm cha mẹ già thì có gì vui vẻ đâu.
Ý tôi cho rằng cha mẹ nuôi n dưỡng con cái thực ra chỉ là trả món nợ tự nhiên mà thôi. Ý này khác với ý trong tiếng Anh, cần phải dẫn "Tiếu Lâm" ra để giải thích chứng minh cho nó.
Có người thấy bạn bè vội vã chạy đi, hỏi có việc gì mà vội vàng thế, đáp rằng, hai mươi năm trước thiếu một món nợ, ngày mai phải trả. Lại hỏi nợ gì, đáp rằng, thực ra là con gái nhỏ ngày mai xuất giá. Đây là chuyện cười, nhưng lại không phải lời nói đùa.
Nam giới sinh ra là muốn vì thế mà có phòng ốc, nữ giới sinh ra là muốn vì thế mà có gia đình, chính là ý này vậy. Tự nhiên không lời, hành vi của sinh vật chính là lời phát ngôn thay cho nó vậy, con người tuy là linh trưởng nhưng cũng tự mình không thoát khỏi pháp luật dân sự này được.
Món nợ đã dứt mà tình nghĩa còn dài, điều này ở sinh vật cũng có, mà ở con người là đặc biệt rõ rệt, đó chính là lý do vì sao họ là loài linh trưởng vậy, đáng khâm phục thay.
Tôi nghĩ trong ngũ luân thì nghĩa bạn bè là cao nhất, mối quan hệ mẹ con nam nữ sở dĩ từ bản năng mà tiến lên luân lý, há chẳng phải vì lý do này sao.
Có nhà giàu cha con bất hòa, con trai vô cùng bướng bỉnh, người cha bèn bảo nó rằng, chuyện khác khỏi bàn, ngươi và ta ở chung với nhau hơn hai mươi năm, cũng là bạn già với nhau rồi, việc gì phải gây gổ làm khí phách nữa. Việc này tuy buồn cười, nhưng câu nói này lại rất có ý nghĩa.
Tôi liền hy vọng những đứa con đối với cha mẹ hãy cư xử với nhau như những người bạn già lâu năm nhất là được rồi, không cần phải quỳ dài xin mẹ già ăn thêm cơm hay chịu sự răn dạy, chỉ cần gặp mặt mà không sợ hãi, không đến nỗi nói năng gay gắt sắc mặt giận dữ, thì đã là tuyệt vời lắm rồi.
Đây vốn không phải là phát minh mới mẻ gì kinh thiên động địa, một số vùng đất trên thế giới cũng đang làm như vậy, chỉ có điều Trung Quốc không thừa nhận, bởi vì hắn thích xướng lên cao điêu. Hễ kẻ xướng cao điêu thì cũng không thể làm được hạ điêu, đó là đạo lý nhất định.
Dân gian quê tôi có tuồng Mục Liên, vốn là kịch tôn giáo mà lại phong phú những lời pha trò hài hước, bỗng chốc trở thành hý kịch của người dân thường thực thụ, trong đó có đoạn "Trương Man đánh bố", bố Man nói với mọi người rằng:
Bây giờ thực sự không ra thể thống gì nữa, ngày xưa lúc ta đánh bố thì bố trốn là xong, bây giờ ta trốn mà hắn còn đuổi theo quét kìa.
Đây chính là "lời phạm" của người dân thường, cái gọi là lời phạm ấy chính là lời đúc rút từ kinh nghiệm, là danh ngôn được "phạm" ra từ thực tế, sự sắc sảo và đáng ghét của nó không kém gì Lão Tử và Aesop, bởi vì nó thường không nể nang mà vạch trần cái mặt nạ chính giáo đạo đức ra.
Trong nhà của sĩ đại phu, trên bàn sách đặt "Nhị Thập Tứ Hiếu" và "Thái Thượng Cảm Ứng Thiên", người cha bèn từ bạo chúa giáng cấp muốn cầu làm bạn già mà không được, những chuyện thế này thường thấy như cơm bữa, cũng không còn gì để giấu giếm, cũng không có gì phải giấu giếm, giống y như lý thuyết và thực tế vốn là chân lý kép có thể tồn tại song song vậy, kẻ phàm phu không phải là người đọc sách tôn sùng Khổng tử nhưng nghe thấy cũng phải kinh hãi, thế nhưng cũng không phải là không thu hoạch được gì, mối quan hệ cha con thời hiện đại lấy bạn già làm cực điểm, phát minh này thực chất chính là thu được vào lúc đó vậy.
Những lời nói ở trên, thoạt nhìn có vẻ bình thường, thực ra tôi cũng là đang tính toán rất nhiều cho người lớn tuổi. Cha mẹ lúc tráng kiện thì có thể tự chăm sóc bản thân, hơn nữa bọn họ lúc ấy còn chăm sóc con cái nữa cơ, cho nên không thành vấn đề gì.
Cái thành vấn đề là lúc về già, đây không chỉ là chuyện áo mặc cơm ăn v.v., quan trọng vẫn là sự cô độc lúc tuổi già. Con cái giàu có nổi tiếng, thường để lại một bộ "Bách Hiếu Đồ Thuyết" trên bàn sách, cho người già giải trí, còn bản thân thì dẫn theo thê thiếp sủng ái đến chốn phồn hoa quan trường để mưu cầu hạnh phúc cho quốc dân.
Giả như ông già đó là một người thông đạt hiếm có, thế thì cái này ngược lại cũng không có gì. Giống như Tào Đình Đống đã nói trong "Lão Lão Hằng Ngôn" quyển hai:
"Thế tình thế thái, trải nghiệm lâu ngày ắt sẽ thành thục, lòng nguội mặt đổi, về già còn mong cầu gì nữa. Tục ngữ nói, cầu người không bằng cầu mình. Gọi trâu gọi ngựa, cũng tùy người ta thôi, đừng bận tâm đôi chút. Bận tâm đôi chút liền sinh giận dữ, giận dữ thì tổn hại gan, đối với người ta có tổn hại gì đâu, chỉ tổn hại cho chính mình mà thôi."
"Chốn náo nhiệt thời niên thiếu nếu không phải cùng loại thì đừng thân cận, nếu không biết thời thế mà rút lui, chỉ chuốc lấy sự ghét bỏ mà thôi, cho đến khi ngồi đối diện nhàn đàm với hai ba người bạn già, thoáng nghe chuyện đời, không cần bàn chuyện phải quái, không cần so đo dài ngắn, cẩn thận lời ăn tiếng nói của mình, cũng là cách để định tâm khí."
Lại có Thẩm Xích Nhiên viết "Hàn Dạ Tùng Đàm" quyển một có một đoạn rằng:
"Dưới gối con cháu đàn đàn lớp lớp, đáng mừng thay, tuy không thể chắc chắn bọn chúng đều hiền đức, đều trường thọ. Vàng bạc chất núi, đáng mừng thay, thế nhưng lo ruộng vườn làm nhọc lòng ta, lo cưới xin gả chồng làm nhọc lòng ta, phòng trộm cướp nước lửa lại càng làm nhọc lòng ta nữa. Tóc hoa râm lưng còng, đáng mừng thay, thế nhưng lòng thì hay quên, tai thì nặng thính, hành động thì phải có người dìu dỡ, há lại không có kẻ bị con cháu chán ghét, nô tỳ lừa gạt, người ngoài lăng mạ hay sao. Cho nên nói, lắm con trai thì lắm sợ hãi, giàu có thì lắm việc, thọ thì lắm nhục nhã."
Nếu có thể giống như sự tha ngộ của hai vị quân tử, thế thì mọi chuyện đều dễ giải quyết, chỉ tiếc là trong hàng ngàn hàng vạn người không tìm được một người, cho nên cái này mới trở thành vấn đề.
Xã hội đã chưa có Viện dưỡng lão quốc gia, theo nguyên tắc mỗi người làm hết năng lực mỗi người lấy theo nhu cầu, đối với những người già đã từng làm việc tương xứng cho xã hội mà tiến hành nuôi dưỡng, áo mặc cơm ăn ở đến cả phương tiện giải trí đều cung cấp đầy đủ, thì tự mình không thể không phó thác cho những người bạn già vậy, —— ở đây không nói con cháu mà cứ gọi đùa là bạn già, không phải đùa đâu, bởi vì nói con cháu thì dường như chuyên trọng về nghĩa vụ, còn bạn bè thì trọng ở tình cảm, mà việc dưỡng lão lại lấy việc xóa bỏ sự cô độc lúc tuổi già làm trọng, duy chỉ có dùng cách bạn già mới có thể làm được, tức là cái gọi là nuôi chí thời cổ vậy.
Mặc dù vậy, kẻ phàm phu không viết tiếp "Nhị Thập Tứ Hiếu", mà trên thực tế cái hiếu của người bạn già này cũng vô cùng không dễ dàng, e rằng cuối cùng cũng không tránh khỏi trở thành một loại lý tưởng, không trái với nhân tình vật lý, không áp bức thanh niên, cũng không ủy khuất người già, rất phù hợp với đạo Trung Dung, tốt hơn rất nhiều so với ý kiến của hoàng đế và đạo học gia, mà sự khó khăn trong việc hiện thực hóa có lẽ một chín một mười với Nhị Thập Tứ Hiếu, cũng chưa biết chừng.
Tại sao vậy? Bởi vì quan hệ gia tộc Trung Quốc chỉ dùng danh phận, dùng lợi ích, chứ không dùng tình nghĩa để duy trì với nhau, cũng đã lâu lắm rồi.
Nghe nói xưa kia có Cung Trám tự nhận là "bán luân", vì ông ta chỉ có một người vợ lẽ mà thôi, tình hình gia đình Trung Quốc như thế nào quả thực khó mà nói hết trong một lời, thế nhưng không bị Cung quân chê cười thì e là đếm trên đầu ngón tay.
Trên dưới xung quanh của nhà nếu như chỉ có nửa luân, muốn cầu tình bạn giữa cha con thì lại há có thể đạt được sao.
[Phụ ghi]
Về vụ án huyện Hán Xuyên, tôi cảm thấy vua Càn Long (giả sử là ông ta,) xử phạt khéo léo nhất chính là mụ già họ Đặng đó. Ngay trước mặt mụ ta đem con trai con dâu lột da sạch sẽ, chỉ còn lại một mình mụ ta cô độc tuổi già, tuy là mỗi tháng nhận được hai lạng bạc của nha môn Phấn đài, nhưng cũng không có nhà để ở, bởi vì ở đây đã đào thành một cái hố xí rồi, đi ra đường cái, khó tránh khỏi gặp mẹ vợ nhà họ Hoàng mặt xăm hai hàng ấn vàng, đang đứng canh giữ cửa thành, đối diện với nhau rất là khó xử.
Giáo quan tộc trưởng đều vì không biết dạy dỗ mà bị tội nặng, vậy thì mụ già họ Đặng hình như cũng là cùng một tội danh, hoặc là cách xử phạt đó chính là ngụ ý này chăng.
Quá quắt thay sự khó lường của hoàng đế và đạo học gia, bọn chúng ta lấy tình đời thông thường để phỏng đoán, hoàn toàn không thể biết được dù chỉ một phần vạn.
Ghi ngày 18 tháng 10 năm 25.
(Sáng tác tháng 10 năm 1936, tuyển từ "Qua Đậu Tập")