Tục ngữ có câu, "Người câm ăn hoàng liên", ý nói có nỗi khổ mà không nói ra được. Nhưng lại có câu, "Gảy đàn dưới cây hoàng liên", tức tìm vui trong khổ đau, cũng là chuyện thường tình. Người câm tuy khổ vì không thể nói năng, nhưng ngẫm lại cũng có niềm vui riêng của mình, hoặc thậm chí còn hơn cả chúng ta - những kẻ có cái miệng lắm điều, điều đó chưa chắc đã biết chừng.
Người đời thường coi người câm là kẻ tàn phế, đánh đồng họ với kẻ què chân hay mù mắt, điều này rất bất công. Cái miệng của người câm vốn chẳng tàn cũng chẳng phế, họ chỉ là không nói năng mà thôi. Sách Thuyết văn viết: "Âm, là chứng bệnh không thể nói." Cho dù theo lời Hứa Quân, không thể nói là một loại bệnh, nhưng đây chẳng phải là một thứ bệnh nghiêm trọng, tổn hại lớn đến công dụng tổng thể của cái miệng. Xét công dụng của cái miệng đại khái gồm mấy loại sau: (1) Ăn uống, (2) Hôn hít, (3) Nói chuyện. Miệng của người câm vốn dĩ lành lặn, không thiếu đầu lưỡi, môi trên môi dưới cũng chẳng dính liền vào nhau, thế nên nếu họ muốn ăn uống, dù là món Tây hay món Tàu, đều có thể thoải mái thưởng thức, tuyệt đối chẳng có chút bất tiện nào. Cho nên đối với việc dưỡng sinh cá nhân, người câm hoàn toàn không gặp phải chướng ngại nào, điều này có thể khẳng định chắc chắn.
Còn việc hôn hít thì sao? Cái miệng vốn có thể ăn uống tự do như đã nói ở trên, đối với việc này đương nhiên cũng không thành vấn đề. Bởi vì như bác sĩ người Hà Lan Van de Velde đã viết trong chương 8 của cuốn sách "Hôn nhân mỹ mãn", các hình thức hôn hít đại khái chỉ giới hạn trong ba yếu tố hương, vị, xúc; hoàn toàn không liên quan gì đến âm thanh. Thế đủ thấy việc người câm không biết nói chuyện tuyệt đối chẳng ảnh hưởng gì cả.
Quy cho cùng, cái gọi là bệnh của người câm thực ra chỉ nằm ở điểm "không thể nói" mà thôi. Theo tôi thấy, điều này kỳ thực cũng chẳng có gì là quan trọng. Con người biết nói vốn là chuyện thừa thãi, thử nhìn muôn loài giữa trời đất, vạn vật có tình, nào có kẻ nào không tự mưu cầu sự sống, tận hưởng bản tính của mình, có kẻ nào từng nói một câu nào đâu? Cổ nhân có câu: "Tinh tinh biết nói, vẫn chẳng rời loài cầm thú; vẹt biết nói, vẫn chẳng rời loài bay lượn." Đáng thương cho lũ súc sinh ấy, nhọc nhằn khổ sở học theo mấy câu cửa miệng của loài người, kết quả vẫn hoàn là loài chim thú, lại còn bị thánh nhân châm chọc một trận, thật là chuốc lấy khổ sở.
Xưa kia, vị tiên sinh bốn mắt Thương Hiệt vô Trung sinh hữu tạo ra chữ viết, khiến cho những con quỷ tốt bụng phải khóc suốt cả đêm. Tôi sợ rằng thuở ban đầu, khi một tên vượn người nào đó rướn cổ học nói, rất có thể đã gây ra tiếng thở dài thườn thượt của Nguyên Thủy Thiên Tôn ấy chứ. Con người sống đầu tắt mặt tối rốt cuộc vì chuyện gì? "Ăn uống nam nữ, ham muốn lớn nhất của con người nằm ở đó." Đã không tổn hại gì đến đại dục, thì những chuyện khác há chẳng phải đều có thể châm chước qua loa hay sao? Một trong những điều rất quan trọng trong triết lý xử thế của người Trung Quốc là, thêm một chuyện chi bằng bớt một chuyện; như người câm đây, có thể nói là kẻ biết bớt đi một chuyện vậy.
Ca dao tục ngữ có câu: "Bệnh từ miệng mà vào, họa từ miệng mà ra." Nói năng chẳng những không có ích cho người, trái lại còn có hại, nhìn vào đây là đủ thấy. Hễ cất lời là trong lời nói đã chứa đựng sự khen chê, tức là nguy hiểm, ở cái thời buổi này. Con người không thể lúc nào cũng nói những lời ngọt ngào như "Anh yêu em" — huống chi xét cho kỹ, "Anh yêu em" cũng mang ý nghĩa như tôi không yêu kẻ khác hoặc không cho phép kẻ khác yêu em, điều ấy cũng có thể trở thành mầm họa.
Bậc triết nhân gặp khách thăm hỏi xã giao, chỉ nói "Thời tiết hôm nay... ha ha ha!" chứ không giải thích gì thêm, quả là có nguyên do sâu xa của nó. Bởi vì thời tiết dẫu vô tri, nhưng bàn về việc trời tốt hay xấu rốt cuộc vẫn không thỏa đáng lắm, thế nên đành dùng một nụ cười để xí xóa cho qua. Trước đây, khi đọc bức thư "Báo Tôn Hội Tông thư" của Dương Uẩn, chỉ ghi nhớ những câu như "Trồng một khoảnh đậu, rụng xuống thành cành", trong lòng thầm yêu thích, nào ngờ ông Dương công lại vì thế mà chịu hình phạt chặt đôi lưng, cũng giống như đám nữ sinh tuổi chừng mười lăm mười sáu ở Hồ Nam vì đọc cuốn sách "Lá rụng" (của Quách Mạt Nhược, không phải cuốn "Lá rụng" của Từ Chí Mo) mà bị xử bắn, đều là những chuyện hoang đường không thể tưởng tượng nổi.
Thế nhưng, thế giới này chính là một thế giới hoang đường không thể tưởng tượng nổi như thế đấy, biết làm sao bây giờ. Trải qua hàng ngàn năm, những bậc tiền nhân từng nếm trải kinh nghiệm ấy đã để lại lời di huấn: "Minh triết bảo thân". Vài chục năm qua, những quán trà chứng kiến quen mắt cảnh tượng ấy đã dán lên tấm biển khẩu hiệu: "Chớ bàn chuyện quốc sự". Nhà chúng ta có người bằng vàng ngậm miệng kín ba lần, suốt hai ngọn rưỡi thiên niên kỷ qua vẫn là tấm gương cho đời noi theo, tiếng tăm vang dội mãi chẳng dứt. Nhược như người câm há chẳng phải là người bằng vàng thời nay hay sao?
Người bình thường coi việc biết nói là có tài, nhưng cũng có những kẻ nhờ giả câm mà thành danh, hơn nữa từ xưa đến nay những người như thế không phải là nhiều, qua đó có thể thấy sự hiếm có và đáng quý của người câm. Người đầu tiên chính là Tức phu nhân nổi danh lừng lẫy. Với dung mạo khuynh nước khuynh thành, nàng làm hoàng hậu qua hai đời vua, sinh cho vua nước Sở hai người con trai, thế nhưng chưa từng nói với vua Sở một lời nào. Đám văn nhân Trung Quốc thích bám lấy những mỹ nhân cổ đại đã khuất bèn tha hồ làm thơ ca tụng, kẻ khen người chê, ai nấy thỏa sức khoe mẽ cái sự nông cạn của mình, thế nhưng danh tiếng của Tức phu nhân cũng vì thế mà vang dội hơn.
Nói thật lòng, đây thực sự là một vở bi kịch trong đời sống phụ nữ, chẳng những là chuyện của một thời một khắc hay một người, mà gần như có thể coi là biểu tượng cho vận mệnh của toàn thể phụ nữ. Nữ nhân vật chính Nora trong vở kịch "Nhà búp bê" do Ibsen sáng tác từng nói rằng, cô không ngờ bản thân lại sinh con đẻ cái cho một người đàn ông xa lạ chẳng hề quen biết, đây chính là vận mệnh của Tức phu nhân, kỳ thực cũng nào khác gì vận mệnh của tất cả phụ nữ dưới chế độ tư bản.
Lại có một nhân vật không biết nói nữa, đó chính là vị ẩn sĩ cuối thời nhà Hán họ Tiêu tên Tiên. Kim Cổ Lương ở quê tôi đã vẽ tác phẩm "Vô song phổ", đưa vị ẩn sĩ này vào trong đó, lại có một bài thơ vịnh rất hay rằng:
"Lặng lẽ ở một mình, ngậm miệng chẳng nói năng, âm thầm ẩn dật trọn đời, cười cho loài chồn chuột."
Hơn nữa nghe nói "cứ thế trọn đời cho đến hơn trăm tuổi", thế là giả câm vừa thành danh tiếng của bậc cao sĩ, vừa hưởng phúc thọ lâu dài, sự đáng ca ngợi của người câm quả đã rành rành rõ ràng.
Thời đạo suy vi, lòng người bất cổ, ngày nay người câm cũng đã học theo điệu bộ để cất tiếng nói rồi. Chỉ có điều trong chốn tối tăm này vẫn chẳng thể dùng được, vẫn không thể nói năng. Khổng Tôn nói: "Nước không có Đạo, hành động phải cẩn trọng mà lời nói phải khiêm tốn." Người câm có lẽ vẫn đang noi theo đạo lý của người xưa chăng?
Ngày 13 tháng 11 năm thứ mười tám, Bắc Bình.
(Sáng tác tháng 11 năm 1929, trích từ tập "Kèm vân tập")