Chu Tác Nhân Văn Tập Chi Văn Học Bình Luận

Lượt đọc: 395 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Vấn Đề Tư Tưởng Của Trung Quốc

❊ ❊ ❊

Vấn đề tư tưởng của Trung Quốc là một vấn đề trọng đại, nhưng trọng đại chứ không hề nghiêm trọng. Bản thân tôi bình thường đối với mọi việc không dễ dàng lạc quan, duy chỉ đối với vấn đề tư tưởng của Trung Quốc lại khá lạc quan, cảm thấy tiền đồ ở đây rất có hy vọng. Giới tư tưởng Trung Quốc gần đây quả thực có chút hỗn loạn, nhưng đây chỉ là hiện tượng bề ngoài nhất thời, nếu nhìn về nơi xa và nơi sâu thẳm, tư tưởng của người Trung Quốc vốn dĩ rất lành mạnh. Với nền tảng căn bản đó ở đây, chỉ cần bồi dưỡng cho tốt, ắt có thể sinh trưởng, từ tư tưởng lành mạnh này mà tạo ra những người quốc dân lành mạnh —

① Chu Tác Nhân trong bài viết này đã cổ suy lấy "tư tưởng Nho học" làm "tư tưởng trung tâm", đã thu hút sự chú ý của những kẻ quân phiệt Nhật Bản. Tháng 8 năm 1943, Đại hội đại biểu nhà văn Đông Á lần thứ hai được triệu tập tại Tokyo dưới sự chỉ đạo và giám sát của Cục Tình báo quân bộ Nhật Bản. Tại đại hội, nhà văn Nhật Bản Kataoka Teppei đã gây sự, công kích Chu Tác Nhân là "nhà văn lão làng phản động trên văn đàn", căn cứ chủ yếu là việc Chu Tác Nhân đề xướng trong bài viết này rằng "chủ trương không nên cản trở mong muốn của nhân dân Trung Quốc, thực chất chính là sự từ chối tiêu cực đối với cuộc chiến tranh đang đấu tranh vì sự giải phóng Đại Đông Á".

Tư tưởng vốn có này của Trung Quốc rốt cuộc là gì? Có người cho rằng Trung Quốc từ trước tới nay thiếu tư tưởng trung tâm, nhọc lòng muốn định ra một cái mới cho nó, việc này rất khó, đương nhiên không thể thành công, theo tôi nghĩ cũng là điều không cần thiết. Bởi vì tư tưởng trung tâm của Trung Quốc vốn đã tồn tại, trải qua mấy nghìn năm gần như không có gì thay đổi. Nói một cách đơn giản, đó chính là tư tưởng Nho gia. Tuy nhiên, điều này lại không thể nói quá đơn giản, bởi vì trước khi có danh xưng "Nho", tư tưởng này đã được thành lập, mà sau khi các bậc sĩ nhân lấy "bát cổ" làm chuyên môn thì vẫn còn đề cao danh nghĩa Nho gia. Nếu chỉ nói Nho gia thì rất dễ nhầm lẫn không rõ ràng, cho nên ở đây cần phải làm rõ thêm rằng: đây là tư tưởng Nho gia với Khổng - Mạnh làm đại biểu, Vũ - Tắc làm khuôn mẫu.

Lấy ví dụ thực tế là dễ hiểu nhất, sách Mạnh Tử, quyển bốn "Ly Lâu" hạ có viết: "Vũ, Tắc đương thời thái bình, ba lần đi qua cửa mà không vào, Khổng Tử khen các ông là hiền. Nhan Tử đương thời loạn thế, ở ngõ hẻm nghèo, một bữa cơm đạm bạc, một tráp nước uống, người ta không chịu nổi nỗi buồn ấy, mà Nhan Tử không đổi niềm vui, Khổng Tử khen là hiền. Mạnh Tử nói: Vũ, Nhan, Hoè đồng đạo. Vũ nghĩ trong thiên hạ có người chết đuối, coi như chính mình làm chìm họ vậy; Tắc nghĩ trong thiên hạ có người chết đói, coi như chính mình làm họ đói vậy, cho nên mới gấp gáp như thế. Vũ, Tắc, Nhan Hồi đổi chỗ cho nhau thì đều như vậy cả."

Quyển một "Lương Huệ Vương" thượng có viết: "Vườn năm mẫu, trồng dâu ở đó, người năm mươi tuổi có thể mặc áo lụa được rồi. Chăn nuôi gà, lợn, chó, không lỡ thời vụ, người bảy mươi tuổi có thể ăn thịt được rồi. Ruộng trăm mẫu, chớ chiếm mất thời vụ của nó, gia đình mấy miệng ăn có thể không bị đói rồi. Giữ gìn phép dạy của trường học, giắt nhét thêm nghĩa hiếu đễ, người tóc bạc không còn phải cõng đội đồ đạc trên đường nữa. Người bảy mươi tuổi mặc áo lụa ăn thịt, dân đen không đói không rét, thế mà không làm vương thiên hạ thì chưa từng có."

Điều sau nói về việc cụ thể, cái gọi là nhân chính (chính trị nhân đức) chính là đây; điều trước nói về dụng tâm của người nhân, cho nên tư tưởng căn bản của Nho gia chính là "nhân", phân rã ra là "trung" và "thử", mà vẫn quy về một mối. Như danh nghĩa "chủ nghĩa nhân đạo" có sự hiểu lầm, điều này có lẽ có thể gọi là "đạo của con người".

Nguyễn Nguyên trong "Luận Ngữ luận nhân dụ" có viết: "Thiên Trung Dung chép: 'Nhân giả nhân dã'. Chú thích của Trịnh Khang Thành đọc là chữ 'nhân' trong 'tương nhân ngẫu' (người sánh đôi với người). 'Tương nhân ngẫu' có nghĩa là con người sánh đôi với nhau vậy. Phàm chữ nhân đều phải nghiệm ở việc làm của bản thân mình rồi mới thấy được, cũng tất phải có hai người thì chữ nhân mới hiện ra. Giống như một người đóng cửa trai tắm, nhắm mắt ngồi tĩnh tọa, tuy có đạo lý trong lòng, rốt cuộc không thể chỉ đó là chữ nhân mà thánh môn hay nói. Chữ nhân của kẻ sĩ và thứ dân thì hiện ra ở tông tộc hương đảng; chữ nhân của chư hầu, khanh, đại phu thì hiện ra ở quốc gia, thần dân. Cùng chung một đạo tương nhân ngẫu đó, ấy tất là người với người sánh đôi với nhau thì chữ nhân mới hiện ra."

Giải thích về chữ "nhân" của Nho gia ở đây rất đơn giản rõ ràng, cái gọi là làm nhân, nói thẳng ra chính là làm người, nhân chính là coi người khác như con người mà đối đãi. Không chỉ là điều gì mình không muốn thì đừng làm cho người, mà còn phải đem điều mình muốn để tác thành cho người; đó chính là mình muốn thành đạt thì cũng giúp người khác thành đạt, mình muốn thông đạt thì cũng giúp người khác thông đạt, tiến lên nữa là đem điều người ta muốn để trao cho người, như vậy càng từ "thử" mà đạt đến "trung" vậy.

Tiên sinh Chương Thái Viêm trong "Kiểm Hán vi ngôn" có viết: "Trọng Ni lấy 'nhất quán' làm đạo làm học. Cái gọi là quán đó là gì? Chỉ là trung và thử mà thôi. Các lời bàn về đạo khiết củ, lời suy rộng từ mình ra đến người, đối với chữ 'thử' thì đã tận cùng rồi. Người ăn ngũ cốc, hươu nai ăn cỏ, đến mức ăn cỏ thơm mà cũng thấy ngon; cú vọ thích ăn chuột, sở thích chưa chắc đã giống nhau. Dù cùng ở trong nhân luân, sở thích cao thấp cũng có muôn vàn khác biệt. Chỉ biết khiết củ, bảo rằng đem cái người ta thích để cho người ta, mà không biết vừa khéo lại đem cái người ta ghét để cho người ta, thế thì há đến bậc chí trung mới có thể khiến người ta đắc chức hay sao? Người tận trung chỉ có Trang Sinh mới làm nổi: cái gọi là tề vật chính là nêu cả trung và thử vậy. Nhị Trình không ngộ ra, bèn nói rằng đạo Phật chán ghét thân mình, mà đem đầu mắt não tủy cho người, ấy là đem điều mình không muốn mà cho người. Nếu thực sự như thế, thì Lỗ Dưỡng Cư, tất phải dùng thái lao cửu thiêu hay sao? Đem pháp độ ban cho người là việc của chữ 'thử'; đem tài vật và sự không sợ hãi ban cho người là việc của chữ 'trung'."

Trung và thử đều trọn vẹn, quả thực là tột cùng của việc làm nhân. Thế nhưng đỉnh cao tuy cao ngút, nền tảng của nó lại rất sâu rộng, từ thánh hiền cho đến phàm phu dân chúng, không ai là không cùng có tấm lòng này, mỗi người đều được ứng với phận vị của mình mà đem hết khả năng ra thi thố. Như lời Nguyễn quân đã nói: chữ nhân của sĩ thứ dân thấy ở tông tộc hương đảng; chữ nhân của chư hầu khanh đại phu thấy ở quốc gia thần dân, giống như vị muối trong nước biển, từ một muỗng cho đến cả đại dương, lượng có nhiều ít mà vị thì vẫn là một.

Còn có một điểm đặc biệt có ý nghĩa, chúng ta nói đến chữ "nhân" dường như là việc vô cùng cao xa, kỳ thực lại vô cùng thiết thực, cũng có thể nói là gần gũi tầm thường, bởi vì căn bản của nó vốn dĩ chỉ là bản năng sinh vật của con người.

Quyển mười hai "Dịch dư thược lục" do Tiêu Lý Đường trước tác có một đoạn viết: "Phụ thân ta từng nói: Đời người chẳng qua là ăn uống và nam nữ, không muốn ăn thì không thể sống, không có nam nữ thì không thể sinh sôi nòi giống. Chỉ là ta muốn sống, người ta cũng muốn sống; ta muốn đời đời sinh sôi, người ta cũng muốn đời đời sinh sôi. Lời bàn về ham mê tài sắc của Mạnh Tử đã nói hết ý này rồi. Không cần phải gạt bỏ cái để ta sinh sống, cái để ta sinh sôi nòi giống, chỉ là không được quên cái để người ta sinh sống, cái để người ta sinh sôi nòi giống. Ta nghiên cứu Kinh Dịch ba năm, mới biết lời này của người xưa là điều thánh nhân không đổi."

Xét thiên "Lễ Vận" trong Kinh Lễ chép: "Ăn uống nam nữ, đại dục của con người ở đó; chết chóc nghèo khổ, đại ốc (điều ghét lớn) của con người ở đó." Vốn dĩ nói cùng một đạo lý, nhưng qua sự phát huy của Tiêu quân, ý nghĩa càng trở nên rõ ràng hơn.

Ăn uống để cầu sự sinh tồn của cá thể, nam nữ để cầu sự sinh tồn của chủng tộc, đây vốn là bản năng của mọi sinh vật, cái mà những người theo thuyết tiến hóa gọi là ý chí sinh tồn. Con người cũng là sinh vật, cho nên bản năng này tự nhiên cũng có. Chỉ có điều, sự sinh tồn của sinh vật thông thường là đơn thuần, chỉ cần có thể sinh tồn thì không màng thủ đoạn, chỉ cần bản thân có thể sinh tồn thì không tiếc làm tổn hại đến sự sinh tồn của kẻ khác; con người thì không như vậy. Con người cũng có nhu cầu sinh tồn giống như sinh vật, nhưng ban đầu cảm thấy đơn độc thì không thể đạt được mục đích, cần phải liên lạc với người khác, giúp đỡ lẫn nhau thì mới có thể sinh tồn tốt đẹp; sau đó lại cảm thấy người khác cũng giống như mình, đều có yêu ghét, bèn tìm cách đối xử êm thấm với nhau. Vợ chồng, bạn bè... cái trước là phương pháp sinh tồn, trong loài động vật cũng có loài làm được; cái sau chính là đạo đức sinh tồn mà con người độc có. Người xưa nói con người khác với cầm thú ở chỗ rất ít, có lẽ chính là điều này vậy.

Đạo đức sinh tồn nguyên thủy này, chính là mầm mống của chữ "nhân", được con người đồng thời sở hữu. Thế nhưng lòng người khác nhau như mặt người, sự phát triển tâm lý của các dân tộc cũng theo đó mà phân rẽ, hoặc từ cầu sinh tồn mà tiến tới cầu vĩnh sinh cho đến vô sinh, như xu hướng tôn giáo của người Do Thái và Ấn Độ; hoặc từ cầu sinh tồn mà chuyển thành cầu quyền lực, như việc thành lập chủ nghĩa đế quốc của La Mã, đều là những ví dụ rõ ràng. Duy chỉ có Trung Quốc là cố chấp với chủ nghĩa hiện thế đơn giản, coi trọng thực tế mà lại giữ trung dung, cho nên chỉ lấy việc cứu giúp lẫn nhau — tức là điều mà ngày nay quen gọi là "cộng tồn cộng vinh" — làm mục đích, chứ không có chủ trương thần bí cao xa nào cả.

Nói từ mặt nông thì đây là dựa trên bản năng sinh tồn của sinh vật, nhưng nhờ đó mà nền tảng cũng đủ sâu; lại nói từ mặt cao thì khiến cho vật và ta đều được thỏa đáng chốn dung thân, đó là dụng tâm của thánh nhân, nhưng cũng là điều mà bách tính bình thường có thể tiềm lực đạt tới, hoàn toàn thuận theo lý lẽ tự nhiên và tình người, không có lấy một chút gì là không tự nhiên. Tôi nói tư tưởng lành mạnh chính là vì nguyên nhân này.

Điều này lại xuất phát từ bản tính con người, khác với những thứ dùng sức người nhồi nhét từ bên ngoài vào. Cho nên các bậc sĩ nhân đọc sách hiểu lý lẽ tuy hiểu biết nhiều hơn, nhưng ngay cả những người dân quê không biết mặt một chữ, chưa từng đọc qua nửa câu sách thánh hiền cũng đều hiểu rõ. Khi đối nhân xử thế tự có lễ pháp, không có gì là không phù hợp với đạo của thánh hiền. Tôi nói có thể lạc quan, nguyên nhân chính là ở đây.

Tư tưởng của nhân dân Trung Quốc vốn gốc ở Nho gia, đại biểu cao nhất tự nhiên là Khổng Tử, thế nhưng lý do không phải vì Khổng Tử sáng lập ra Nho gia, cần mẫn truyền đạo nên mới như vậy, mà chi bằng nói ngược lại, chính vì Khổng Tử là người Trung Quốc chúng ta, cho nên ông đại biểu cho đỉnh cao của tư tưởng Trung Quốc, tức là tập đại thành vậy.

Tư tưởng quốc dân là gốc rễ, giáo hóa chính trị giống như ánh sáng và nước là chất dưỡng liệu. Điều này quả thực cũng quan trọng, nhưng gốc rễ lại càng quan trọng hơn, bởi vì thuộc về phần bẩm sinh, dù xấu hay tốt, không phải ngoại lực có thể dễ dàng lay chuyển.

Trung Quốc may mắn có được cội rễ tốt đẹp này của tư tưởng, đây là điều rất đáng mừng. Trong thời đại hiện nay trăm bề đều không thể lạc quan, duy chỉ có điểm này tôi cảm thấy có thể lạc quan, có thể tích cực tuyên bố: tư tưởng của Trung Quốc tuyệt đối không có vấn đề gì.

Thế nhưng, những lời lạc quan đã nói rồi, trong đó lại không có nghĩa là hiện tại hay tương lai không có lo âu, không có nguy hiểm. Tục ngữ nói, có một cái lợi thì có một cái hại. Trong tư tưởng Trung Quốc cũng chính là như vậy. Nhưng điều này cũng trách không được, dân không thể sống thiếu nước và lửa, mà tai họa do hồng thủy và đại hỏa cũng là mãnh liệt nhất; giả sử ứng phó không đúng cách, thường thì chính cái nuôi sống con người lại hại con người.

Tư tưởng quốc dân Trung Quốc chúng ta cảm thấy rất tốt, không chỉ thời đại quá khứ đã ứng phó tương đối ổn thỏa, mà tương lai cũng hoàn toàn có thể ứng phó, bởi vì thế giới dù có biến chuyển thế nào đi nữa, con người vẫn cứ phải làm, mà đạo làm người rốt cuộc vẫn là cầu sinh tồn, ở đây việc cộng tồn cộng vinh với người khác rốt cuộc vẫn là con đường chính đáng phải không nào?

Thế nhưng, đây là nói mặt chính, đương nhiên còn có mặt trái của nó, mà mặt trái này lại là điều đáng lo âu. Yêu cầu trong đời sống của nhân dân Trung Quốc rất đơn giản, nhưng lại rất bức thiết. Họ hy vọng sinh tồn, đạo đức sinh tồn của họ không muốn tổn người lợi mình, nhưng cũng không thể như bậc thánh nhân hy sinh mình để lợi người.

Người dân của các tôn giáo khác có thể mơ mộng thiên quốc đã đến gần, vì cầu vĩnh sinh mà lội nước sôi lửa bỏng; người Trung Quốc không có niềm tin như vậy, họ không chịu hy sinh vì thần linh hay vì đạo lý, nhưng họ đôi khi cũng không từ nan việc lội nước sôi lửa bỏng, giả sử khi họ cảm thấy sinh tồn không còn hy vọng, cái gọi là "tức giận liều lĩnh" (tĩnh nhi tẩu hiểm), thì gấp gáp biết chọn lựa thế nào đây?

Mạnh Tử nói chính trị nhân đức lấy việc dân đen không đói không rét làm chủ yếu; mặt trái của nó chính là ngẩng lên không đủ phụng sự cha mẹ, cúi xuống không đủ nuôi vợ con, năm được mùa khổ sở suốt đời, năm mất mùa không khỏi chết đói, đó chính là điềm báo của tang tóc loạn lạc. Việc này vô cùng đơn giản, cho nên thuật lại lời của Khổng Tử rằng: đạo có hai, nhân và bất nhân mà thôi. Hiện tượng của nhân là an cư lạc nghiệp, kết quả là thái bình; hiện tượng của bất nhân là dân không đủ sống, kết quả là loạn.

Điều chúng ta lo âu ở đây, nguy hiểm được nói đến, đã được giải thích rõ ràng rồi, chính là loạn. Tôi từng khảo cứu sách sử Trung Quốc, thể nghiệm tư tưởng Trung Quốc, từ đó quy nạp và cảm thấy điều đáng sợ nhất ở Trung Quốc chính là loạn, mà sự loạn này đều là phản động của ý chí sinh tồn của nhân dân, hoàn toàn không phải do chủ trương hay lý luận nào dẫn dắt, mà là vì dục vọng của nhân dân bị cản trở hoặc không thể thỏa mãn mà thành.

Chúng ta chỉ bàn về thời cận thế, giặc họ Trương họ Lý cuối đời Minh, giặc Hồng họ Dương cuối đời Thanh, tuy lời phê bình của người đọc sử khác nhau, nhưng cùng là một loại động loạn, quá trình tàn phá hủy diệt đến nay vẫn khiến người nhắc đến phải biến sắc. Luận về nguyên nhân của chúng thì đều do dân không đủ sống, điều này thực sự đủ làm gương lớn cho đời sau.

Nhân dân Trung Quốc bình thường yêu chuộng hòa bình, đôi khi có vẻ như chịu đựng quá mức, nhưng đến khi nước tràn bờ ruộng, thì lại đổi khác một thái độ, vém sạch thái độ tư tưởng ban đầu ra ngoài chín tầng mây, phản diện phát huy bản tính dã thú ra. Thế nhưng, điều này thì trách ai đây? Tục ngữ nói, mắng nhau không có lời hay, đánh nhau không có đòn đẹp. Lấy bất nhân mà chiêu mời bất nhân, há chẳng phải là đáng lắm sao?

Bây giờ chúng ta lặp lại một lần nữa, tư tưởng Trung Quốc không có vấn đề gì khác, điều quan trọng chỉ là phòng chống loạn lạc, mà phòng chống loạn lạc thì trước hết là ở việc phòng chống việc tạo ra loạn, trách nhiệm này vốn ở chính trị chứ không phải ở giáo hóa.

Lại dùng lời của Mạnh Tử để nói, sức của chúng ta không thể khiến người bảy mươi tuổi mặc áo lụa ăn thịt, dân đen không đói không rét, thì cũng phải dốc hết sức để khiến cho không đến mức ngẩng lên không đủ phụng sự cha mẹ, cúi xuống không đủ nuôi vợ con, năm được mùa khổ sở suốt đời, năm mất mùa không khỏi chết đói. Không đi tạo ra cơ hội và điều kiện gây loạn, đây tuy là công việc tiêu cực, nhưng công hiệu của nó to lớn hơn nhiều so với việc chấn chỉnh tư tưởng. Điều này tuy chưa chắc đã hợp với lý luận của phương Tây, nhưng từ kinh nghiệm thu được trong hàng nghìn hàng trăm năm lịch sử của Trung Quốc, ít nhất đối với bản nước mình lại càng thích hợp thỏa đáng hơn.

Sách sử thời xưa thực sự là báu vật tối cao của quốc gia, trên cuốn sổ tổng này, sức khỏe hay bệnh tật của quốc dân đều được ghi chép lại tường tận. Xem qua sự tích thủy mông đầu đuôi của giặc cướp, liền biết đây là trúng độc gì; thế nhưng nghĩ lại tân pháp của Vương An sinh ngược lại lại gây hại cho dân, lại cảm thấy thuốc bổ dùng không đúng cách cũng có thể gây chết người.

Người xưa lấy sách sử ví như gương soi, lại còn ban cho tên gọi là "tư trị" (giúp ích cho việc trị nước), quả thực là nói vô cùng thỏa đáng. Chúng ta đọc sách sử, lại đem kinh, tử, thi, văn đều làm tài liệu lịch sử, từ đây trực tiếp rút ra kết luận, thường chỉ là một câu nói cực kỳ bình thường, nhưng lại cực kỳ chân thực, thực sự là mạch án và phương thuốc của quốc gia, tốt hơn rất nhiều so với những lời cao đàm khoác lỗng vĩ đại.

Từng thấy sách "Lão học am bút lục" quyển một có một đoạn chép rằng: "Thượng quan đạo nhân ở núi Thanh Thành là người phương Bắc, ở trọ trên cây ăn hạt thông và lúa mì, tuổi đã chín mươi. Có người đến yết kiến, ông chỉ cười tươi mà thôi; có điều gì thỉnh giáo thì giả vờ bệnh điếc, một câu cũng không thèm đáp. Ta từng thấy ông ở đạo viện Trượng Nhân, bỗng nhiên tự nói về việc dưỡng sinh rằng: 'Việc đem lại thái bình cho quốc gia hay việc trường sinh bất tử đều không phải là điều người bình thường có thể làm được. Chi bằng hãy giữ cho quốc gia không loạn để chờ kỳ tài xuất hiện, giữ cho sức khỏe không bị chết yểu để đợi dị nhân đến. Việc không loạn không yểu đều không chờ đợi dị thuật gì, chỉ cẩn trọng mà thôi.' Ta vô cùng vui mừng, theo đó mà hỏi thăm, thì ông đã lại nói là điếc rồi."

Đoạn văn này tôi xem xong vô cùng cảm phục. Thượng quan đạo nhân tuy là đạo sĩ, nhưng thuyết không yểu không loạn lại hoàn toàn phù hợp với tư tưởng Nho gia, là chủ trương chính trị ở mức độ thấp nhất, chỉ tiếc là nói thì không khó, làm thì mới gian nan thay.

Tôi từng thở dài mà nói rằng: Bắc Tống, Nam Tống cho đến thời mạt vận của nhà Minh, hầu như đều cố tình làm chuyện loạn và yểu, đây thực sự là một chuyện kì lạ. Thế nhưng suy đi tính lại kỹ càng, bây giờ há chẳng phải cũng như vậy hay sao? Giống như vua Louis XIV thừa biết hồng thủy phía sau sẽ ập tới, nhưng lại không tìm cách để lại cho bách tính một tia sinh lộ, để mọi người có con đường sống, há chẳng phải là kẻ ngu muội nhất thiên hạ hay sao?

Trong thư phòng đọc sách "Cổ văn tích nghĩa", khúc cuối "A Phòng cung phú" của Đỗ Mục Xỉ chép rằng: "Người nhà Tần không rảnh để tự thương thân mình, rồi sau đó người đời sau mới thương xót họ; người đời sau thương xót họ mà không lấy đó làm gương, lại khiến cho người đời sau nữa lại thương xót người đời sau." Lúc bấy giờ đọc vang lảnh sảng khoái, tưởng rằng âm điệu vô cùng hay đẹp; đến nay nghĩ lại, lại càng cảm thấy ý vị vô cùng sâu xa.

Những điều nói ở trên, ý nghĩa vốn dĩ cũng đơn giản, chỉ là nói hơi dài dòng mà thôi. Bây giờ xin tóm lược lại một chút.

Tôi tin rằng tư tưởng của Trung Quốc là không có vấn đề gì, bởi vì nó có tư tưởng trung tâm vĩnh viễn tồn tại, điều này xuất phát từ bản năng sinh vật, mà dừng lại ở đạo đức con người, cho nên vô cùng kiên cố và lành mạnh.

Lý tưởng cao nhất của các dân tộc khác có khi là vì vua, có khi là vì thần; còn Trung Quốc thì tiểu nhân vì bản thân và tông tộc, quân tử vì dân, kỳ thực cũng vẫn là một vật. Điều này không phải là thứ mà một bộ phận hay một giai cấp độc chiếm, mà là ai ai cũng đồng thời sở hữu, chỉ là mức độ rộng hẹp khác nhau mà thôi. Điều này không phải do thánh hiền khởi xướng rồi dần dần giáo hóa đến mọi người, mà là ngược lại, từ đại chúng rồi lan đến thánh hiền, lại càng được đề cao và lan tỏa rộng rãi hơn.

Bởi vì nguyên nhân này, tư tưởng Trung Quốc không có vấn đề gì cả, chỉ cần tìm cách bồi dưỡng nó, khiến cho nó phát triển chính đáng là được.

Thế nhưng, cũng vì tư tưởng Trung Quốc lấy sự sinh tồn của quốc dân làm gốc, giả sử sự sinh tồn có vấn đề, tư tưởng cũng sẽ lung lay, sẽ có nguy cơ xảy ra loạn lạc. Điều này không phải do chủ nghĩa lý luận gây ra, cho nên cũng không phải văn chương ngôn ngữ có thể ngăn chặn được.

Những lời vừa lạc quan vừa bi quan này của tôi, e rằng có người sẽ không đồng tình, bởi vì điều này không khớp với lý lẽ của nước ngoài cho lắm. Thế nhưng tôi tin rằng lời của mình là vô cùng chân thực thành khẩn. Tôi cũng từng khiêm tốn lắng nghe những đạo lý trong sách vở nước ngoài, kết quả là chỉ tiếp nhận một phần kiến thức thông thường về vũ trụ và sinh vật; còn nếu là việc của Trung Quốc, đặc biệt là đời sống tư tưởng, tôi cảm thấy vẫn là người bản quốc hiểu rõ nhất, hoặc hiểu chính xác nhất.

Tôi không học theo những kẻ ái quốc chỉ chuyên chắt lọc lời nói việc làm của các bậc anh hùng hiền triết làm ví dụ, nhưng quan sát đại chúng thông thường, từ lời nói việc làm tầm thường của họ để tìm ra nhân sinh quan của người Trung Quốc chúng ta, đem so sánh với các bậc anh hùng hiền triết, về căn bản vẫn thông suốt với nhau. Lại đem vết tích trị loạn trong lịch sử ra để kiểm chứng, đại ý cũng không có gì sai lầm. Cho nên tôi tự tin rằng lời mình nói tuy nông cạn, nhưng lý lẽ khá chính trực, bậc thức giả ắt có thể phân biệt được.

Lời lẽ cũ kỹ, e là phần nhiều không hợp thời vụ, từ đó có thể thấy sự vụ về tài năng của bản thân, nhưng từ đó cũng có thể thấy được sự chân thành trong ý nguyện của tôi.

Ngày 18 tháng 11 năm thứ 31.

(Tháng 11 năm 1942 tuyển từ "Dược đường tạp văn")

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.