Những năm gần đây, phong trào cách mạng văn học dần thấy rõ hiệu quả. Ngoại trừ một số nhà kinh học còn bàn chuyện "cương thường danh giáo" cùng các nhà làm thơ từ theo kiểu "uyên ương vành lạnh", phần lớn mọi người đều cho là hợp lý. Trên các tạp chí và báo chí, thường xuyên có thể thấy những bài viết dùng văn tự sống động, thế lực của văn bạch thoại trong xã hội ngày càng lớn mạnh, đây là một chuyện rất đáng lạc quan.
Nhưng tôi cho rằng bản thân sự vật văn học vốn được hợp thành từ cả văn tự và tư tưởng. Văn tự biểu hiện tư tưởng không tốt, tuy quả thực đủ để cản trở sự phát triển của văn học; nhưng nếu bản chất tư tưởng không tốt, dẫu có văn tự thì có ích gì chứ?
Chúng ta phản đối cổ văn, đại đa số vốn dĩ vì nó khó hiểu tối nghĩa, nuôi dưỡng lối tư duy mơ hồ của quốc dân, khiến cho năng lực biểu hiện và năng lực lĩnh hội đều không phát triển. Nhưng mặt khác, thực ra cũng vì tư tưởng bên trong nó hoang đường, có hại cho con người.
Loại tư tưởng không tự nhiên được tổng hợp từ Nho và Đạo này, nương náu ở bên trong cổ văn, mấy ngàn năm nay căn cơ sâu chắc, chưa từng được quét sạch, cho nên tư tưởng hoang đường này và cổ văn tối nghĩa hầu như đã dung hợp làm một, không thể tách rời.
Chúng ta tùy ý giở cổ văn ra xem, đại khái tổng cộng đều có một loại tư tưởng hoang đường xuất hiện. Ngay cả người hiện đại làm một bài cổ văn, đã không tránh khỏi dùng mấy câu thành ngữ cổ điển, loại tư tưởng hoang đường đó đã ngấm vào trong văn tự rồi, tự nhiên cũng xuất hiện khắp nơi.
Tỷ như việc ký tên năm tháng, bởi vì tên gọi của Trung Hoa Dân Quốc không cổ, viết là "xuân vương chính nguyệt" tuy quả nhiên có mùi vị của Tông xã đảng, nhưng viết là "kỷ mùi mạnh xuân", lại giống như di lão.
Nay vứt bỏ cổ văn đi, đem dụng cụ chuyên dùng để biểu hiện tư tưởng hoang đường này rút đi, cũng là một biện pháp hữu hiệu. Nhưng tư tưởng trong lòng họ, e rằng rốt cuộc không thể thay đổi ngay lập tức, tương lai lúc cơn đau cũ tái phát, vẫn cứ ăn nói hàm hồ viết ra, chỉ có điều trước kia là dùng cổ văn, lúc này dùng bạch thoại mà thôi.
Lời nói tuy dễ hiểu rồi, tư tưởng lại vẫn hoang đường, vẫn có hại. Giống như những kẻ mang "chủ nghĩa quân sư", mặc âu phục, treo biển hiệu duy tân, chẳng lẽ có thể nói là thực thi chính trị dân chủ sao?
Cuộc cải cách chỉ đổi văn tự mà không đổi tư tưởng này, thì sao có thể coi là thắng lợi hoàn toàn của cách mạng văn học chứ?
Người Trung Quốc mang tư tưởng hoang đường, mặc dù ngày thường phát biểu tư tưởng hoang đường của mình, ắt dùng cái gọi là cổ văn chứ không dùng bạch thoại, nhưng trong miệng họ vốn không có câu nào là không nói bạch thoại.
Cho nên nếu bạch thoại lưu hành, mà tư tưởng hoang đường không mất đi, thì vẫn chưa thể lạc quan, bởi vì họ dùng phương pháp từng làm cuốn "Thánh dụ quảng huấn trực giải" trước kia, cũng có thể dùng bạch thoại rời rạc để bàn về cương thường danh giáo kỳ quái.
Họ vẫn bàn về tam cương, nhưng gọi là "ba sợi xích", nói rằng "cha là sợi xích của con, chồng là sợi xích của vợ", hoặc có người vẫn bàn về phục tích, nhưng gọi là "hoàng đế trở lại nhiệm sở".
Chúng ta há có thể vì những gì họ nói là bạch thoại, mà coi trọng hơn thứ cổ văn điệu tứ lục hay phái Đồng Thành đó sao?
Tỷ như có một bài văn bạch thoại đề xướng "hoàng đế trở lại nhiệm sở", và một bài cổ văn mang tên "Bốc phục tích" cùng đặt ở một chỗ, chúng ta nói bên nào hay hơn?
Tôi thấy rất nhiều sách dâm ô ở Trung Quốc đều dùng bạch thoại, cho nên liên tưởng đến sự nguy hiểm của tương lai bạch thoại.
Người Trung Quốc nếu không phải thực sự "rửa lòng đổi mặt" để hối cải, vứt bỏ tư tưởng hoang đường vốn có đi, thì bất kể dùng cổ văn hay văn bạch thoại, đều không thể nói ra được thứ tốt đẹp nào cả.
Cho dù đổi sang học tiếng Đức hay quốc tế ngữ, cũng chưa chắc không thể đem ra làm "vịch đen", bàn chuyện trung hiếu tiết liệt, phát biểu tư tưởng hoang đường của họ.
Nếu như bình cũ rượu mới, chỉ đổi bạch thoại thay cho cổ văn, thì điều đó giống như cuốn "Bạch thoại Luận ngữ" do hiệu sách Thượng Hải dịch, thà rằng không làm thì hơn.
Bởi vì tư tưởng hoang đường trước kia, vẫn còn nương náu ở giữa cổ văn tối nghĩa, số người xem bị nhiễm độc hãy còn là ít; nếu biến thành bạch thoại, thì sẽ lưu hành rộng rãi hơn, lưu độc vô cùng.
Cho nên tôi nói, trong cách mạng văn học, cải cách văn tự là bước thứ nhất, cải cách tư tưởng là bước thứ hai, nhưng lại quan trọng hơn bước thứ nhất rất nhiều.
Chúng ta không thể quá mức lạc quan đối với phương diện văn tự, mà bỏ bẵng vấn đề trọng đại ở phương diện này.
Tháng 3 năm thứ 8
(Sáng tác tháng 3 năm 1919, tuyển từ "Đàm hổ tập")