Chu Tác Nhân Văn Tập Chi Văn Học Bình Luận

Lượt đọc: 389 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tản Mác Về "Luận Ngữ"

❊ ❊ ❊

Gần đây tôi lấy "Luận ngữ" ra đọc, việc này có lẽ vì nghe tiếng hô hào đọc kinh điển ở phương nam rất lớn, hoặc cũng có thể không, khó mà nói trước. Tôi đã từng đọc Tứ thư Ngũ kinh, ít nhất là mấy bộ "Đại học", "Trung dung", "Luận ngữ", "Mạnh Tử", "Kinh Dịch", "Kinh Thư", "Kinh Thi" đều từng học thuộc lòng, tính ra trước sau tổng cộng có tám năm gắn bó với thánh hiền kinh điển. Nay đem ra tổng kết lại, rốt cuộc thì có lợi ích gì đối với tôi? Điều này e rằng sẽ khiến những tín đồ Nho giáo nhiệt thành phải thất vọng, thực ra là chẳng có gì cả. Bây giờ chỉ bàn về "Luận ngữ".

Tôi đọc lại phần văn xuôi của "Luận ngữ", ấn tượng thu lại chỉ vọn vẹn bốn chữ: bình đạm vô kỳ (bình thường không có gì lạ). Bốn chữ này giống như chiếc khiên có hai mặt, một mặt lồi là sự thiết thực, một mặt lõm là sự hư không. Tôi cảm thấy trong "Luận ngữ", Khổng Tử từ gốc rễ chỉ là một nhà triết học, chứ không phải giáo chủ toàn tri toàn năng, cho dù các tín đồ Nho giáo đời sau tôn ông làm tổ sư, thì tôi vẫn cho rằng ông không phải là Chúa Jesus mà là bậc tương tự Socrates. Hai mươi thiên của "Luận ngữ" đa phần nói về đạo lý làm người đối nhân xử thế, không bàn chuyện quỷ thần, không bàn chuyện linh hồn, không bàn về tính và thiên đạo, thế nên đó là sự thiết thực. Nhưng ở đây dù có tư tưởng hay thuộc về phép tu thân xử thế, có thể cung cấp cho người đời sau noi theo, chứ không thể định làm giáo điều thiên kinh địa nghĩa, càng không có tinh nghĩa triết học chính trị nào có thể trị nước bình thiên hạ. Giả sử nhìn nhận từ góc độ này, thì lại chính là sự hư non. Bình đạm vô kỳ, dựa vào cảm nhận đó mà tôi thấy "Luận ngữ" vẫn đáng đọc, đủ để làm tài liệu tham khảo cho thanh niên có kiến thức thông thường đầy đủ. Còn như xem đó là sách thánh thì hoàn toàn không cần thiết, dưới mặt trời vốn chẳng có sách thánh nào cả, không phải một mình tôi coi thường "Luận ngữ" đâu.

Trong một cuốn "Luận ngữ" có rất nhiều câu được nói rất hay, những đoạn tôi yêu thích là mấy đoạn sau đây. Một là chương thứ hai của thiên "Vi chính":

"Khổng Tử nói: 'Nhu, ta dạy ngươi thế nào là biết chứ? Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, đó mới là biết vậy'."

Thứ hai là một chương trong thiên "Dương Hóa":

"Khổng Tử nói: 'Ta muốn không nói gì.' Tử Cung nói: 'Thầy mà không nói, thì bọn chúng con lấy gì để ghi chép và truyền tụng đây?' Khổng Tử nói: 'Trời có nói gì đâu? Bốn mùa vẫn vận hành, vạn vật vẫn sinh sôi, trời có nói gì đâu?'"

Tiên sinh Thái Viêm trong "Quảng Luận ngữ biền chi" dẫn "Thích văn", người nước Lỗ đọc chữ "Thiên" (trời) thành chữ "Phu" (phu quân/chồng), "Nói 'phu' ở đây chính là chỉ việc bốn mùa vận hành, vạn vật sinh sôi là lời nói rồi, không đặt ra chủ tể, nghĩa có vẻ còn xa xôi hơn nữa." Dù thế nào đi nữa, ý nghĩa của chương này tôi vẫn cảm thấy rất hay.

Lại như thiên "Công Dã Tràng" thứ năm viết:

"Nhan Uyên, Quý Lộ hầu cận, Khổng Tử nói: 'Sao các ngươi không mỗi người nói chí hướng của mình?' Tử Lộ nói: 'Con muốn xe ngựa, áo cừu nhẹ, cùng bạn bè mặc chung, dùng hỏng cũng không tiếc.' Nhan Uyên nói: 'Con muốn không khoe khoang cái thiện của mình, không kể công lao của mình.' Tử Lộ nói: 'Xin nghe chí hướng của thầy.' Khổng Tử nói: 'Người già thì làm cho yên lòng, bạn bè thì làm cho tin tưởng, trẻ nhỏ thì làm cho vỗ về'."

Tôi thích chương này, nói là vì tư tưởng chi bằng nói là vì cảnh giới của nó hay. Ba thầy trò ngồi nhàn rỗi thuật lại chí hướng, hoàn động không giống như kiểu nói khoác của văn nhân đời sau, hở miệng ra là đòi nắm cương vùn vụt quét sạch thế cục, mà nay chỉ là thật thà nói lên mong ước của bản thân mình. Dù có lớn nhỏ rộng hẹp khác nhau, nhưng chí hướng ban ơn rộng rãi giúp đỡ muôn dân thì không khác gì nhau, mà cách nói lại mộc mạc, mỗi người đều có mực thước riêng, đúng là người nào ra người nấy, đây chính là áng văn tuyệt diệu. Tôi cho rằng chương này có thể thấy được chân khí tượng của cửa Khổng, vô cùng hiếm có. Như chương Tử Cung, Tăng Tích, Nhiễm Có, Công Tây Hoa hầu cận ở phần cuối thiên "Tiên tiến" thì không thể sánh bằng.

Ngoài ra có hai chương, tôi đọc xong cảm thấy có thi vị đậm đà. Một là thiên "Thuật nhi" thứ bảy viết:

"Khổng Tử nói: 'Ăn cơm thô uống nước lã, gối đầu lên cánh tay mà ngủ, niềm vui cũng ở trong đó rồi. Dùng cách bất nghĩa để có được sự giàu sang, đối với ta tựa như mây nổi'."

Hai là thiên "Tử Hãn" thứ chín viết:

"Thầy ở bên bờ sông nói: 'Mọi thứ trôi qua nhanh như thế này sao, ngày đêm không nghỉ'."

Vốn dĩ loại văn chương như thế này ở những sách khác như "Trang Tử" thì không lấy gì làm lạ, nhưng trong "Luận ngữ" thì lại là những câu khó có được. Chú giải của Chu Hi tôi đã quên mất, mọi người đều nói ông chú giải đoạn này rất hay, nhưng trong đó hình như nói cái gì mà bản nhiên của đạo thể, cái này thì tôi chịu, không hiểu nổi, cho nên không dám khen ngợi.

Trong thiên "Vi tử" thứ mười tám lại có một chương rất đặc biệt viết rằng:

"Đại sư Trí đi sang nước Tề, Á phạn Can đi sang nước Sở, Tam phạn Liễu đi sang nước Thái, Tứ phạn Khuyết đi sang nước Tần, quan đánh trống Phương Thúc đi vào sông, quan gõ mộc ngữ Vũ đi vào sông Hán, thiếu sư Dương, quan đánh khánh Tương đi vào biển."

Chẳng hiểu vì lý do gì, hồi nhỏ tôi đọc "Luận ngữ" đến chương này, rất cảm nhận được một thứ khí ti tiện thê lương, tựa như thời kỳ cuối của Đại quan viên, sau khi Giả mẫu qua đời, một đám phụ nữ đều tan đàn xẻ nghé vậy. Lần này đọc lại, vẫn giữ nguyên ấn tượng ấy. Tính ra từ lần đầu tôi đọc "Luận ngữ" cho đến nay cũng xấp xỉ gần bốn mươi năm, ấn tượng thuở ban đầu lưu giữ lại đến tận bây giờ có lẽ chỉ là điểm này mà thôi chăng?

Tiếp theo là những đoạn ghi chép về các bậc ẩn sĩ mà tôi từng có hứng thú hồi đó, ví như thiên "Hiến vấn" thứ mười bốn viết:

"Tử Lộ ngủ đêm ở Thạch Môn. Người gác cửa sáng hỏi: 'Từ đâu tới?' Tử Lộ nói: 'Từ nhà họ Khổng.' Người đó nói: 'Có phải là kẻ biết rõ không thể làm mà vẫn cứ làm đó chăng?'"

"Tử Lộ đánh khánh ở nước Vệ. Có người gánh giỏ cỏ đi ngang qua cửa nhà họ Khổng, nói: 'Có tâm làm sao, đánh khánh kìa!' Lát sau lại nói: 'Thô bỉ làm sao, cứng nhắc làm sao, chẳng ai hiểu mình cả, thế thì thôi vậy! Sâu thì lội nước, nông thì xắn quần.' Khổng Tử nói: 'Quả quyết thật đấy, chẳng có gì là khó cả'."

Lại như thiên "Vi tử" thứ mười tám viết:

"Kẻ sĩ điên nước Sở là Tiếp Dư vừa ca hát vừa đi ngang qua cửa nhà Khổng Tử, nói: 'Phượng hoàng ơi phượng hoàng ơi, đức độ sao mà suy đồi thế. Việc qua rồi không thể can ngăn, việc mai sau hãy còn kịp đuổi theo. Thôi đi thôi đi, những kẻ tòng chính thời nay nguy hiểm lắm đấy.' Khổng Tử xuống xe, muốn nói chuyện với ông ta. Ông ta rảo bước tránh đi, không để ngài nói chuyện."

"Trường Thử, Kiệt Nịch cùng cày chung một ruộng. Khổng Tử đi ngang qua, sai Tử Lộ hỏi thăm đường đi nước bước. Trường Thử nói: 'Kẻ đang cầm dây cương xe kia là ai?' Tử Lộ nói: 'Là Khổng Khâu.' Nói: 'Có phải là Khổng Khâu người nước Lỗ chăng?' Đáp: 'Đúng vậy.' Nói: 'Thế thì biết đường rồi đấy.' Lại hỏi Kiệt Nịch, Kiệt Nịch nói: 'Ngươi là ai?' Đáp: 'Là Trọng Do.' Nói: 'Có phải là đồ đệ của Khổng Khâu người nước Lỗ chăng?' Đáp: 'Phải.' Nói: 'Thiên hạ thiên hạ đều chung một dòng nước lũ đục ngầu thế này, ai là người có thể thay đổi cục diện cùng ngươi? Vả lại ngươi thà đi theo kẻ né tránh người đời, há chẳng bằng theo kẻ né tránh cả thế gian này hay sao?' Vừa nói vừa cày không ngừng. Tử Lộ đi về bẩm báo lại, phu tử ngậm ngùi nói: 'Chim muông không thể cùng bầy đàn, ta không đi cùng với những con người này thì đi cùng với ai? Thiên hạ mà có đạo, Khâu ta đã chẳng phải cùng họ thay đổi rồi'."

"Tử Lộ đi theo sau bị tụt lại phía sau, gặp một ông cụ dùng gậy gánh giỏ cỏ dại. Tử Lộ hỏi rằng: 'Ông có thấy phu tử của tôi chăng?' Ông cụ đáp: 'Tứ chi không chịu lao động, ngũ cốc chẳng phân biệt nổi, ai là phu tử của ngươi chứ?' Nói rồi chống gậy xuống đất làm cỏ. Tử Lộ chắp tay đứng nghiêm. Ông cụ giữ Tử Lộ ở lại qua đêm, mổ gà nấu cơm kê cho ăn, lại cho gặp hai người con của mình. Hôm sau, Tử Lộ đuổi theo kịp đoàn người bẩm báo lại sự việc. Khổng Tử nói: 'Đó là ẩn sĩ.' Sai Tử Lộ quay lại tìm gặp. Khi đến nơi thì ông cụ đã đi mất rồi. Tử Lộ nói: 'Không làm quan là không hợp nghĩa. Đạo lý tôn ti lớn nhỏ, không thể phế bỏ được; đạo nghĩa vua tôi, làm sao có thể phế bỏ đây? Muốn giữ mình trong sạch mà làm rối loạn đại luân thường. Việc quân tử ra làm quan, là để hành thi hành đạo nghĩa đó thôi. Đạo không được hành, vốn dĩ đã biết rõ từ lâu rồi'."

Trong mấy đoạn này, tôi thấy đoạn cuối là hay nhất, khắc họa Tử Lộ rất buồn cười. Gặp ông cụ liền hộc tốc hỏi thẳng có nhìn thấy thầy mình không, bảo sao không bị mẻ trán, thế là bỗng nhiên trở nên cực kỳ cung kính, đứng ngây ra đủ nửa ngày, rồi đi theo người ta ở trọ lại một đêm. Hôm sau vâng lệnh thầy quay lại thăm, ông cụ đã đi rồi, chắc là ra đồng làm ruộng, chưa chắc đã dọn nhà trốn đi, thế mà Tử Lộ lại ở trong căn nhà trống của người ta mà lảm nhảm than vãn, tựa như màn độc thoại trên sân khấu kịch, lại càng có vẻ buồn cười hài hước, khiến người ta liên tưởng đến câu "Do dã hức" (thằng Do ngốc nghếch) của phu tử. Những lời nói ra cũng khoa trương không thực tế, đại khái là do Tử Lộ tự suy diễn ra chứ không giống như những gì Khổng Tử dạy dỗ. Chương tiếp theo, Khổng Tử bình phẩm Di Tề và đám người, "cho rằng Ngu Trọng, Di Dật ở ẩn thả phỏng ngôn luận, mình giữ sự trong sạch, lời nói trúng mức trung dung". Dù cho phía sau có nói ta thì khác với họ, đối với những người ẩn cư thả phỏng ngôn luận không hề có ý trách cứ nào, thế mà Tử Lộ lại nói muốn vấy bẩn thân mình mà làm loạn đại luân thường, lời lẽ nặng nề làm sao, suýt chút nữa có khẩu khí tranh biện với người khác của Mạnh Tử rồi. Bản thân Khổng Tử đối với họ lại vô cùng khách khí, đoạn giao thiệp với Tiếp Dư có thể thấy rõ, một người xuống thềm muốn nói chuyện, một người rảo bước né tránh không để người ta nói chuyện; một người cuồng, một người trung, đều rất đáng khâm phục, mà văn chương viết cũng vô cùng chuẩn mực. Chương Trường Thử Kiệt Nịch thì xếp sau.

Tôi đối với các bậc ẩn sĩ từ trước đến nay vẫn luôn cảm thấy yêu mến, hiện tại cũng vẫn thế, những lời họ nói đại khái đều không sai. Kiệt Nịch nói: "Thiên hạ thiên hạ đều chung dòng nước lũ đục ngầu, ai là người có thể thay đổi cùng ngươi", câu này thể hiện rõ nhất thái độ của bản thân. Người gác cửa sáng nói: "Kẻ biết rõ không thể làm mà vẫn cứ làm", câu này thể hiện rõ nhất thái độ của Khổng Tử. Nói cho cùng, hai bên suy cho cùng vẫn cùng một nguồn cội, bởi vì đều biết rõ là không thể làm được, chẳng qua một người thì vẫn cứ muốn làm, còn một người thì không muốn làm nữa mà thôi.

Một nghìn năm sau triều đại nhà Chu, chỉ sản sinh ra đúng hai người dường như có thể đại diện cho hai phái này, đó chính là Gia Cát Khổng Minh và Đào Uyên Minh, thế nhưng người đời lại đa phần hiểu lầm họ thành bồ tôi trung thành của một họ, thật khiến người ta nén giận đến chết mất. Các bậc ẩn sĩ của Trung Quốc đều mang tính chất xã hội hoặc chính trị, họ mang một bụng lý tưởng, nhưng lại nhìn thấy xã hội vẩn đục không thể thực thi được, bèn an phận thủ thường đi làm nông dân công nhân, không thèm nhúng tay quản nhiều nữa. Khi gặp những kẻ biết rõ không thể làm mà vẫn cứ làm, thì chính là cái gọi là kẻ tinh anh tiếc nuối kẻ tinh anh, hảo hán tiếc nuối hảo hán, liền nghĩ trăm phương ngàn kế tìm cách giữ người ta lại. Nhìn lời nói hành động của những nhân vật trên tuy nóng lạnh khác nhau, nhưng đều là ý tốt, hoàn toàn không có chút ý nghĩa "đạo khác nhau thì không bàn chung" nào cả. Cách ứng xử của Khổng Tử cũng là như thế, đây là một điểm rất thú vị.

Các bậc ẩn sĩ ngoại quốc mang tính chất tôn giáo, điều này hoàn toàn khác biệt với Trung Quốc. Họ sống cô độc trong sa mạc, tuyệt thực cầu nguyện khổ hạnh, hoặc mặc áo da bò, hoặc dùng dây da quất lưng, nhưng mục đích của họ là để cứu rỗi linh hồn, đạt được sự sống vĩnh hằng, cho nên sự cuồng nhiệt ấy thực ra chẳng khác gì vị đại giáo chủ chỉ huy đốt sống dị giáo ở chốn đô thành là mấy. Đem hai bên ra so sánh, tưởng rằng tích cực và tiêu cực có sự chênh lệch cao thấp lớn, nhưng tôi thì không nhất thiết nghĩ vậy. Đối với việc tự cứu lấy linh hồn bản thân thì tôi không dám bàn tới, còn nếu không tiếc dùng thủ đoạn cứng rắn để đi cứu linh hồn người khác, thì điều đó hoàn toàn không cần thiết, chi bằng đi gánh giỏ cỏ chống gậy làm cỏ không gây hại gì cho người khác còn hơn.

Tôi từ nhỏ đọc "Luận ngữ", kết quả thu được ngoài tư tưởng trung dung ra thì chính là một chút đồng cảm đối với các bậc ẩn sĩ, điều này e rằng cũng là "nằm ngoài dự tính" của những kẻ luận kinh cứu quốc chăng?

Tháng 12 năm 22

(Sáng tác tháng 12 năm 1934, tuyển từ "Khổ trà tùy bút")

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.