Thực ThuTiên sinh:
Kính gửi tiên sinh Thực Thu:
Hôm trước trên con đường phía sau Cảnh Sơn có gặp vương quân, ngài có chuyển đạt ý muốn của ngài bảo tôi viết chút ít bài về nước Nhật. Việc này tôi rất sẵn lòng des' hết sức, đây là nói về mặt nguyên tắc, chứ còn trên thực tế thì quả thật không dễ dàng gì cho lắm. Tháng Năm năm ngoái, tôi có viết một bài văn ngắn cho "Quốc văn Chu báo", nhan đề là "Nhật Bản quản khuy", đoạn cuối có giải thích rằng:
“Tôi đã nghĩ đến việc viết bài văn ngắn này từ hồi Tết âm lịch, nhưng cứ mãi không có thời gian viết, một mặt lại cảm thấy không dễ viết cho lắm, tức là không biết viết thế nào cho ổn. Tôi không thích viết văn thời thượng, ý tứ lại luôn luôn trung dung như vậy, cho nên rất sợ viết ra lúc đó không được thích hợp lắm, lúc kháng Nhật thì có lẽ lại đâm ra hơi thân Nhật, lúc không kháng Nhật thì lại có vẻ hơi thiếu khách sáo một chút.” Ý tứ này cho đến nay vẫn thế, dù rằng không phải vì sợ bị mắng hay vướng vòng lao lý. Việc nước thì tôi không bàn đến, lý do là vì tôi không hiểu gì về chính trị, ngoại giao cũng như quân sự. Tỷ như muốn bàn chuyện kháng Nhật, suy cho cùng là phải chuẩn bị chiến tranh mới được, nhưng tôi lại không có chút kiến thức chuyên môn nào về chiến tranh, không thể góp lấy một lời, còn như kiểu nói "tuy bại vẫn vinh" vân vân thì đó là những lời sáo rỗng trong các bài văn sách luận, có thể vung bút là viết ra ngay, ai cũng làm được, thì cũng không cần phải chép lại nó thêm một lần nữa. Điều mà tôi muốn bàn tới thường ngày thực ra chỉ là một mặt về văn hóa, mà điều này thì không dễ gì bàn cho hay được.
Cách đây mười hai, mười ba năm, tôi từng nói thế này:
“Trung Quốc ở vào địa vị độc tôn của mình có sự cần thiết và khả năng đặc biệt trong việc thấu hiểu Nhật Bản, nhưng trên thực tế thì lại không phải như vậy, người ta đều coi thường văn hóa Nhật Bản, cho rằng thời cổ đại thì mô phỏng Trung Quốc, thời hiện đại thì mô phỏng Tây phương, không đáng xem. Văn hóa Nhật Bản xưa nay quả thực là chất liệu lấy từ Trung Quốc và Tây phương, nhưng đã qua một lượt nhào nặn điều tiết, trở thành đồ của chính họ, giống như văn minh La Mã xuất phát từ Hy Lạp mà tự thành một gia tộc, cho nên chúng ta hoàn toàn có thể nói Nhật Bản vốn có văn minh riêng của họ, biểu hiện rõ rệt nhất là ở mặt nghệ thuật và đời sống, dù cho không có tư tưởng triết học nào mấy.”
Mấy câu nói cũ này vào thời đó chưa chắc đã có ai tin, hiện nay lại càng không hợp thời, thế nhưng trong ý kiến của tôi thì vẫn không hề thay đổi, há chẳng phải là quá ư cố chấp hay sao. Nhật Bản học lấy chữ Hán từ Trung Quốc, mới có văn học và chữ viết của họ, thế nhưng vào thời Nara (thế kỷ thứ VIII Tây lịch) hai cuốn sách được viết bằng chữ Hán đã có giá trị đặc biệt của riêng nó, "Vạn diệp tập" có thể ví như "Kinh Thi" của Trung Quốc, còn "Cổ sự kỷ" thì chính là "Sử ký", mà phần thượng của nó với những thần thoại vô cùng mỹ lệ thì Thái sử công lại chưa từng viết, đem kiến thức nông cạn mà vọng bàn rằng chỉ có những câu chuyện của Hy Lạp mới là cùng loại mà thôi.
Tiểu thuyết thời Heian lại là một ví dụ khác, "Truyện Genji" gồm năm mươi hai quyển của Murasaki Shikibu hoàn thành vào thế kỷ thứ X, Trung Quốc lúc bấy giờ đúng vào thời Tống Thái Tông, cách sự phát triển của tiểu thuyết trường thiên còn kém năm trăm năm, thế mà đại tác này đã ra đời, không thể không nói là một kỳ tích. Gần đây bản dịch sáu tập của Arthur Waley người Anh đã được xuất bản, độc giả Trung Quốc cũng có người đã được nhìn thấy, đây thực sự có thể nói là một "Hồng lâu mộng" của thời nhà Đường, cảm thấy như với sự phong phú của văn hóa nhà Đường vốn dĩ nên sản sinh ra một loại đại tác như thế này, không hiểu sao vinh quang này lại bị phu nhân Fujiwara cướp mất đi rồi.
Vân văn bình dân thời kỳ Edo hoàn toàn tương đương với tục văn học đời Minh Thanh, xem ra chúng ta có thể không cần phải làm suy sụp oai phong của chính mình nữa, thế nhưng tôi đọc "Hài kính bản" của Nhật Bản vẫn không thể không thừa nhận đây là thứ mà Trung Quốc không hề có. Hài kính —— tiếng Nhật phát âm là kokkei, hiển nhiên là xuất từ "Hài kính liệt truyện" của Thái sử công, thế nhưng Trung Quốc gần đây lại rất thích đọc thành chữ "hua" trong "ni hua hua" (trơn trượt)! Nghe nói đây là thứ mà các dân tộc phương Đông còn thiếu, bản thân người Nhật cũng thường hay cảm thán, hổ thẹn vì không bằng người Anh. Điều này nói ra có lẽ không sai, bởi vì nghe nói người Anh rất dồi dào "hài hước" (humour), văn học của họ cũng mang nhiều thú vị "hài hước", mà từ hài hước này ở Nhật Bản thường được dịch là hài kính, mặc dù ở Trung Quốc đã tạo ra hai chữ phiên âm này nhưng mang ý nghĩa khác, rất rước lấy sự không thích của người ta, có người chủ trương đổi dịch thành “dậu...”, cũng vẫn chẳng ích gì cho sự việc.
Lại nói cái gọi là "hài kính" này vốn khởi nguồn từ những năm Bunka Bunsei (1804 đến 1829), hoàn toàn không hề chịu ảnh hưởng của Tây phương, mà Trung Quốc lại không hề có thứ này, cho nên cái đó hoàn toàn có thể coi là thứ đồ chơi do chính người Nhật tự sáng tạo ra, chúng ta không thể nói là so với sự hài hước của tiểu thuyết gia Anh thì thế nào, nhưng điều này tổng thể có thể chứng minh người Nhật có thú vị hài hước nhiều hơn so với người Trung Quốc. Tôi đem "Tokaidochu Hizakurige" của Jippensha Ikku (Hizakurige nghĩa là lấy chân làm ngựa, tức là du lịch đi bộ vậy.), "Ushiburo" và "Ushidoko" của Shikitei Sanba (Furo nghĩa là nhà tắm, toko nay gọi là nơi cắt tóc. Loại chữ Hán dùng chung này, tuy có vẻ đáng buồn cười, nhưng trong thế gian lại có rất nhiều, giống như lều trại tiếng Hy Lạp nay dùng làm phông nền sân khấu, sân khiêu vũ nay dùng làm ban nhạc vậy.) đặt sang một bên, rồi lại quay đầu hồi tưởng lại những tiểu thuyết Trung Quốc mà mình từng đọc, để tìm những tác phẩm tương tự, có lẽ một phần vì nguyên nhân hiểu biết nông cạn, nhất thời chợt không tài nào nghĩ ra được.
Mượn hình ảnh hai người lữ hành viết về những gì họ gặp trên đường, hoặc viết về lời nói hành động của những vị khách lui tới tiệm cắt tóc nhà tắm, vốn diri là phái lưu của "khí chất vật", Theophrastus môn hạ của Aristotle từng viết một cuốn sách, có thể coi là sớm nhất, xét từ mặt kết cấu thì không thể trở thành tiểu thuyết hay cận đại, nhưng trong những lời kể bình dị lại ẩn chứa một nụ cười hiểu ý, đặc biệt là sách của Sanba hầu như toàn là đối thoại, lại càng cảm thấy rất thú vị. Tiểu thuyết hài kính của Trung Quốc tôi không nghĩ ra có cuốn nào, từ "Tây du ký", "Nho lâm ngoại sử" cho đến "Hà điển", "Thường ngôn đạo", đều không giống cho lắm, nói đến việc miêu tả khí chất thì có lẽ vẫn là trong "Nho lâm ngoại sử" có mấy chỗ, như cái thần khí của nhân vật Cao hàn lâm kia thì chẳng tệ chút nào, chỉ tiếc là không nhiều.
Nói chung, về điểm hài kính này thì tiểu thuyết Nhật Bản tự có thành tựu, ngoài ra trong phương diện thơ văn còn có sự phát triển của "haiku" và bài văn, cũng là cùng một xu hướng, rất đáng chú ý. Về mỹ thuật thì tôi hoàn toàn là kẻ ngoại đạo, không dám vọng ngôn, thế nhưng tôi nhìn tranh Ukiyo-e (Ukiyo-e, có nghĩa là tranh miêu tả sự vật đời hiện thế, phương Tây gọi là tranh mộc bản màu Nhật Bản là đây, tranh thật thì chỉ từng thấy mấy bức ở nơi trưng bày của tri phủ, còn những thứ bản thân sở hữu thì đều chỉ là ảnh in phục chế.) cảm thấy đây là một loại tranh dân chúng rất đặc biệt, không những "Đại trù mỹ nữ" thời gần đây ngay cả cái gọi là "Cô Tô bản" thời Càn Long cũng khó mà sánh bằng, nó luôn luôn mang tính hiện thế như vậy, chuyên vẽ phong thái chợ búa, tư thái nam nữ, không lấy ngụ ý chúc tụng cát tường.
Trung Quốc về sau tranh văn nhân chiếm thế thượng phong, không có cách nào vẽ tiểu thư mỹ nữ nữa, tranh của Nhâm Vị Trưởng cận đại tính ra có chút đặc sắc, thực ra cũng là thừa hưởng di truyền từ cái dáng đầu to chân ngắn của Trần Lão Liên, chỉ có thể bàn về khí vận mà không có vẻ đẹp diễm lệ, những tác phẩm của thợ vẽ khắc in thông thường lại đều là những thứ đơ cứng, so với tranh văn nhân thì chỉ có kém hơn, bởi vì nó đến cả khí vận cũng không còn nữa.
Họa sư Ukiyo-e vốn dĩ là thợ vẽ, họ ít nhất cũng có thể nắm bắt được vẻ đẹp diễm lệ, chỉ cần tùy tiện mở tranh của Suzuki Harunobu, Kitagawa Utamaro (hai chữ cuối vốn ghép thành một chữ để viết) hay Torii Kiyonaga ra xem, là có thể biết được, còn như sự tinh xảo của thợ khắc thợ in thì lại là một chuyện khác. Thời cổ đại thì có lẽ khó mà nói, chứ còn giấy viết thư ở các cửa hàng giấy Bắc Bình hiện nay dù có người tung hô thế nào đi nữa, tổng thể không thể nói là có thể bắt kịp họ được.
Tôi thực sự cảm thấy kỳ lạ, tranh nét và tranh khắc gỗ vốn dĩ đều là đồ của Trung Quốc, cớ sao bản thân lại làm không ra hồn, những bức tranh như Lẫu Hồ, Thù Tư trong "Thập trúc trai tiên phổ" vốn dĩ cũng rất đẹp, nhưng so sánh với tranh phong cảnh mộc bản của Hiroshige, thì không khỏi có cảm giác sau đến trước vượt. Tôi là kẻ ngoài ngành về hội họa, những điều nói ra không thể có sự tự tin hoàn toàn, thế nhưng, tranh Nhật Bản có nguồn gốc từ Trung Quốc mà tự có thành tựu, tranh Ukiyo-e lại càng có đặc sắc riêng biệt, nếu như không vượt trội thì cũng là khác biệt so với các tác phẩm cùng loại của Trung Quốc, có thể nói là một trong những mỹ thuật Nhật Bản đặc thù, điều này tôi tin là hoàn toàn có thể khẳng định chắc nịch.
Những điều nói luyên thuyển phía trên suy cho cùng chỉ muốn nói rằng Nhật Bản có nền văn hóa đáng để nghiên cứu, còn như vì có quan hệ mật thiết với văn hóa cổ đại Trung Quốc, cho nên việc nghiên cứu như thế này cũng rất đủ làm tài liệu tham khảo cho các nhà quốc học nước ta, đây lại là một vấn đề khác, ở đây không muốn nhắc tới.
Điều muốn nhân tiện nhắc đến ở đây, chính là bàn về những nền văn hóa này có ích lợi gì. Thật tình mà nói, cái này chẳng có ích gì cả. Phương diện tốt chưa chắc đã cứu được nước, phương diện xấu cũng chẳng đến nỗi bán nước. Gần đây có một số tiếng gọi thời thượng, như xâm lược văn hóa hay Hán gian văn hóa vân vân, nhưng theo quan điểm của tôi thì văn hóa trong mối quan hệ như thế này cũng có chút lực bất tòng tâm.
Cuối năm ngoái khi viết "Nhật Bản quản khuy chi tam", ở đoạn cuối cùng có nói:
“Thế nhưng muốn hiểu rõ văn hóa của một nước, việc này vốn dĩ vô cùng gian nan, và thực sự lại rất cô độc nữa. Thường ngày chỉ chú ý đến văn hóa của quá khứ, không kìm được lòng bay bổng, nhưng trên thực tế thường không những không giống nhau, hoặc thậm chí còn hoàn toàn ngược lại, lúc này sẽ khiến người ta cảm thấy mâu thuẫn thất vọng. Thực ra điều này không có gì là lạ cả. Xưa nay thời gian khác nhau, đó là một. Số lượng nhiều ít khác nhau, lại là hai. Những sự vật đáng quý trong thiên hạ vốn dĩ không phải là chuyện thường có, đạo sĩ núi... không thể viết nổi "Hoàng đình", tú tài Khúc Phụ cũng chưa chắc đã giảng nổi "Luận ngữ", người nghiên cứu văn hóa mà muốn nhìn đâu cũng thấy văn hóa, đây là điều không thể có được. Văn hóa Nhật Bản cũng là như thế, cho nên không phải là người chịu được sự cô độc thì không thể bắt tay vào làm được, như thể quá nhiệt tình, cứ muốn văn hóa trong lòng phải khớp với thực tế trước mắt, thì kết quả không phải là mâu thuẫn thất vọng thì cũng phải chấm dứt trong sự dở dang, kẻ bất tài này từng giảng bài "Văn học Nhật Bản và bối cảnh của nó" cho học sinh, thường hay khổ sở vì những câu hỏi chất vấn kiểu này không thể giải đáp nổi, cuối cùng cũng chỉ có thể thừa nhận rằng có rất nhiều nền văn hóa cao cấp là của quá khứ thuộc về số ít, đối với số đông hiện nay thì chẳng có chút thế lực nào cả, loại kết luận này tuy khá ảm đạm ít sinh khí, nhưng lại thu được từ chính kinh nghiệm của bản thân, cho nên quả thực là chân thành không chút dối trá vậy.”
Đoạn này nói không được rõ ràng lắm, đại ý muốn nói rằng, văn hóa là sự biểu hiện nỗ lực cao nhất của một dân tộc, thường là nhất thời chứ không phải vĩnh cửu, là của số ít chứ không phải của toàn thể, cho nên sự cao minh của văn hóa và sự thô kệch của thực tế thường không ăn khớp với nhau. Người nghiên cứu văn hóa đối với những chuyện thế này có lẽ chỉ có thể coi là không có cách nào khác, tuyệt đối không thể ngược lại mà cảm thấy vui vẻ, ví như những kẻ có thể thưởng thức "Truyện Genji" hay Ukiyo-e mà nhìn thấy sự kiện Liêu Dương, Mãn Châu Quốc, hồ sơ tàng thư bị mất, tự trị Hoa Bắc và buôn lậu vân vân, nhất định sẽ chỉ cảm thấy sự ghê tởm đần độn, không, ngay cả những nghệ sĩ có giáo dưỡng của Nhật Bản cũng phải là như thế, phàm những chuyện như thế này vốn dĩ chẳng phải chân thiện cũng hoàn toàn chẳng có mỹ vậy.
Chính trị chuyên chuyên chế xưa nay có lợi ích là ngu dân, hoặc dùng tiền đồng, hoặc dùng tuyên truyền, cốt sao làm cho lòng dạ mắt tai của nhân dân đều mê muội mới là có lợi, nay nếu để mặc cho người ta lĩnh hội cái đẹp của văn hóa cao cấp, tức là sẽ khiến cho họ cảm thấy chán ghét đối với những cơ sở vật chất ghê tởm đần độn, cho nên việc đem sự truyền bá văn hóa chân chính làm tiên phong cho chuyên chế hoặc xâm lược, quả thực là Nam Viên mà Bắc thấu triệt, cho nên đối với "sự nghiệp văn hóa" của nước ngoài thực sự là đáng làm mà không thể làm, loại sự nghiệp này thường hữu danh vô thực cũng chính là không phải không có nguyên nhân vậy.
Viết lách lộn xộn một hồi, cuối cùng chẳng đâu vào đâu, đành phải dừng lại tại đây. Tôi ở đây chỉ nói về việc văn hóa Nhật Bản là có thể bàn tới, nhưng còn văn bản của việc bàn luận khi nào khởi đầu thì vẫn còn bặt vô âm tín, bởi vì đây chỉ là muốn bàn về mặt nguyên tắc, còn trên thực tế thì vẫn cần phải xem xét thêm nữa. Vọng bàn, làm lãng phí thời gian thanh quý của ngài, xin đừng trách tội. Viết vội mấy dòng, kính chúc ngài sáng tác bình an.
Ngày mùng 5 tháng 7 năm thứ 25, Tri Đường bạch.
(Viết tháng 7 năm 1936, tuyển từ "Qua đậu tập")