Tôi đến Đại học Bắc Kinh vào tháng 4 năm Dân Quốc thứ sáu, tính đến nay thoắt cái đã mười bốn năm trước sau. Ngày mười sáu tháng này là lễ kỷ niệm ba mươi hai năm thành lập Đại học Bắc Kinh, được các bạn sinh viên không chê bai mà bảo viết bài, tôi hồi tưởng lại những chuyện trong mười ba năm qua, đối với Đại học Bắc Kinh trong tương lai không khỏi có dăm ba lời muốn nói, dẫu rằng đây vốn là những lời già đời nhàm chán, tự nhiên đều là những lời cũ rích.
Có người nói về vinh quang của Đại học Bắc Kinh, cũng có người nói Đại học Bắc Kinh vốn chẳng có vinh quang gì, những điều này tạm thời không bàn tới, tóm lại tôi cảm thấy Đại học Bắc Kinh có giá trị độc đáo. Đây là cái gì? Nhất thời tôi cũng không nói cho rõ được, chỉ có thể nói rằng trường đang đi con đường của chính mình, không làm những việc người ta làm mà làm những việc người ta không làm. Tôi cảm thấy đây là điểm làm nên chất Đại học Bắc Kinh, điều này nếu không thể gọi là con đường chính duy nhất của trường, thì tôi cũng có thể nhượng bộ mà gọi là một con đường nhánh quan trọng.
Tiên sinh Thái Dực Dân từng nói, "Đọc sách không quên cứu nước, cứu nước không quên đọc sách", vậy thì đọc sách tóm lại cũng là một nửa công việc nhỉ? Đại học Bắc Kinh đã làm được đến mức nào đối với sự nghiệp cứu nước, điều này chúng ta tạm không bàn, nhưng chỉ xét riêng về mặt đọc sách, xu hướng của trường tổng thể mà nói có thể coi là không tệ. Phong cách học thuật của Đại học Bắc Kinh hình như có chút viển vông, có khí phách làm rõ đạo lý mà không màng công trạng, sẵn sàng mạo hiểm đôi chút nhưng không hề muốn mưu cầu lợi ích, điều này có thể thấy được ở cuộc Cách mạng Văn học và phong trào Ngũ Tứ trước kia, mà từ năm Dân Quốc thứ sáu đến nay, việc trù tính thông suốt văn - lý, chú trọng nghiên cứu học lý, khai phá lãnh thổ học thuật, lại càng thể hiện một cách rõ ràng. Những việc ở phương diện khác tôi không rõ lắm, chỉ xét riêng về mặt văn khoa, việc Đại học Bắc Kinh lập thêm các khoa văn học Đức, Pháp, Nga, Nhật, sáng lập viện nghiên cứu, quả thực là những việc rất có ý nghĩa và đáng chú ý. Có rất nhiều việc thoạt nhìn sau đó thì thấy chẳng có gì lạ lẫm, nhưng vào thời điểm khởi xướng lại vô cùng khó khăn, rất cần đến sự minh trí và dũng cảm, ví dụ như hơn mười năm trước, trong thời đại mọi người chỉ biết tôn trọng tiếng Anh lại lập thêm tiếng Đức và tiếng Pháp, trong thời đại chỉ thừa nhận thơ phú sách luận là quốc văn lại giảng dạy từ khúc. Tôi vẫn còn nhớ tờ báo lớn ở Thượng Hải từng mắng nhiếc Đại học Bắc Kinh thậm tệ, cốt vì lý do giảng dạy từ khúc, thế nhưng sau này các trường đại học đều có môn học này, người mắng chửi cũng không mắng nữa, đại khái là dần dần nhìn quen mắt rồi chăng? Gần đây sau rất nhiều lần đình trệ, các lớp tiếng Triều Tiên, tiếng Mông Cổ, tiếng Mãn Châu đều đã được mở, điều này đối với tôi cũng cảm thấy là một sự kiện trọng đại. Giới học thuật Trung Quốc có hiện tượng tự hoang phác khá nặng nề, đặc biệt là phương diện lịch sử ngôn ngữ phương Đông thì hoang phác đến mức có thể, chức năng của Đại học Bắc Kinh ngoài việc cày cấy những thửa ruộng quen thuộc ra, còn phải cắm một cuốc xuống bãi đất hoang, làm một phen "không hỏi chuyện gặt hái chỉ hỏi chuyện cày bừa", điều này rất phù hợp với kế hoạch vốn có của Đại học Bắc Kinh, trong tình hình hiện nay lại càng là việc vô cùng cần thiết, tôi hy vọng tinh thần này của Đại học Bắc Kinh có thể tiếp tục phát huy.
Bình thường tôi vẫn cảm thấy các học giả Trung Quốc nên chú ý tương xứng đến văn hóa của mấy phương diện, tự nhiên lại càng nên có người chuyên chú nghiên cứu. Đó là Hy Lạp, Ấn Độ, Ả Rập và Nhật Bản. Những năm gần đây mọi người thích bàn về văn hóa phương Đông và văn hóa phương Tây, tôi không biết hai bên rốt cuộc có sự khác biệt lớn đến thế hay không, cũng không biết văn hóa phương Tây có phải là thứ được bao hàm gọn trong hai ba câu đơn giản hay không, nhưng tôi vẫn cho rằng việc lập luận chỉ dựa trên hiện trạng của hai nước Anh và Mỹ thì không tránh khỏi có chút vơ đũa cả nắm. Hy Lạp, nơi thường được gọi là nguồn cội của nền văn minh, thiết nghĩ chúng ta dường như không thể không ngoái nhìn một cái, huống chi văn học và triết học của họ vốn có giá trị độc đáo, theo thiển ý của tôi, tư tưởng của họ lại càng có điểm rất gần gũi với Trung Quốc, hoàn toàn đáng để mài miệt dùi mài kinh sử mười năm mà nghiên cứu sâu, tôi có thể bảo đảm điều ấy. Ấn Độ vì nhân duyên của Phật giáo nên có quan hệ mật thiết với Trung Quốc, không cần phải nói nhiều; văn nghệ học thuật của Ả Rập vốn có thành tựu riêng, từ xưa đã tiếp xúc với Trung Quốc, lại thêm trong nước có một bộ phận đồng bào dân tộc Hồi giáo, văn hóa của họ đã không thể coi là thứ của ngoại quốc nữa, càng không dung thứ cho việc bỏ xó không màng tới. Nhật Bản có danh xưng là nước Hy Lạp thu nhỏ, đặc sắc của họ quả thực có điểm tương tự với Hy Lạp, quan hệ của họ với văn hóa Trung Quốc lại càng giống như La Mã, rất có khả năng đem văn hóa của nước tiên tiến về bảo tồn hoặc đồng hóa rồi làm cho rực rỡ thêm. Cho nên người nghiên cứu "quốc học" ở Trung Quốc có thể thu nhận được không ít tư liệu và tham khảo từ Nhật Bản. Nhìn từ lịch sử văn học, Nhật Bản từ thời kỳ Nara đến thời kỳ Tokugawa suốt một nghìn hai trăm năm hơn đều chịu ảnh hưởng của Trung Quốc, đi đến đâu cũng có thể nhìn thấy dấu vết; sau Minh Trị Duy Tân, cũng giống như văn học mới gần đây của Trung Quốc, chịu ảnh hưởng của phương Tây, so sánh ra các bước đi gần như hoàn toàn đồng nhất, chỉ có điều Nhật Bản lần này trở thành nước tiên tiến, còn Trung Quốc thì cứ mãi đuổi theo, đôi khi còn có ý hoặc vô ý mô phỏng buôn bán lại, tất cả những điều này đều đem lại cho chúng ta sự đối chiếu và phản tỉnh rất tốt. Những lời giải thích trên đây đương nhiên nói chưa được trúng trọng tâm lắm, tôi chỉ bày tỏ một góc nhìn cá nhân và sự kỳ vọng xa vời của mình, cảm thấy những phương diện này rất đáng chú ý, hy vọng giới học thuật Trung Quốc từ từ bắt tay vào làm. Đây tự nhiên là chức năng của viện nghiên cứu đại học, nay đứng ở Đại học Bắc Kinh mà nói chuyện Đại học Bắc Kinh, tôi không thể không đặt hy vọng này lên vai Đại học Bắc Kinh — tức Đại học Quốc lập Bắc Kinh và Viện nghiên cứu.
Tôi xin nhắc lại lần nữa, Đại học Bắc Kinh phải đi con đường của chính mình, đi làm những việc người ta không làm và không làm những việc người ta làm. Phong cách học thuật của Đại học Bắc Kinh thà viển vông một chút chứ đừng quá hào nhoáng, quá thông minh. Chuyện trong giới giáo dục Bắc Bình một hai năm qua quả thực là nhiều vô kể, nhiều vô kể, tôi có hơi khó liệt kê, tóm lại là kiểu lật đổ rồi lại ủng hộ mang tính lật lọng của chính trị gia v.v., may mắn là Đại học Bắc Kinh vẫn chưa làm, tương lai tự nhiên cũng hy vọng là không có, nhưng đây chỉ là mặt tiêu cực; ngoài ra còn có công việc tích cực, cần dũng cảm xông lên khai phá đất hoang, bắt tay vào nghiên cứu độc đáo. Điều này trước kia Đại học Bắc Kinh đã làm được một chút rồi, sau này vẫn cần tiếp tục nỗ lực. Tôi không hề ôm ấp cái gọi là chủ nghĩa ưu việt Đại học Bắc Kinh nào cả, tôi chỉ cảm thấy Đại học Bắc Kinh có tinh thần của riêng mình cần phải gìn giữ, không nên đi bắt chước người khác, học theo dáng vẻ của các trường đại học khác mà thôi.
"Đọc sách không quên cứu nước, cứu nước không quên đọc sách", vậy thì cứu nước cũng là một nửa công việc nhỉ? Hai nửa này không biết rốt cuộc bên nào là chủ, hoặc có lẽ cách mạng là quan trọng hơn một chút chăng? Tôi tạm thời giả định rằng, cứu nước, cách mạng chính là con đường chính của Đại học Bắc Kinh, còn đọc sách cứ xem như là con đường nhánh đi vậy cũng chẳng có gì là không được, cho nên mới đặt tên bài là "Con đường nhánh của Đại học Bắc Kinh" vậy.
Ngày 11 tháng 12 năm Dân Quốc thứ mười chín, tại Bắc Bình.
(Viết vào tháng 12 năm 1930, tuyển từ "Khổ trúc tạp ký")