Dene Oxendene bước hai bước một trên cái thang cuốn hỏng ở ga Fruitvale. Khi cậu lên đến sảnh chờ, chuyến tàu tưởng đã lỡ báo hiệu sắp vào trạm ở đường ray đối diện. Dene lau giọt mồ hôi nhỏ giọt xuống mặt từ cái mũ len rồi cởi nó ra và rũ mạnh, như thể cái mũ mới là thứ chảy mồ hôi chứ không phải đầu cậu. Cậu nhìn xuống đường ray và thở ra một hơi dài. Mùi thuốc lá phảng phất khiến cậu thèm một điếu chết được, ngay cả khi nó làm cậu bồn chồn. Một điếu thuốc để được tiếp thêm sinh lực. Cậu cần thứ gì đó thật kích thích. Nhưng cậu không muốn uống rượu hay hút cần thêm nữa.

Dene nhìn các hình vẽ graffiti[1] nguệch ngoạc trên mặt trước bục chắn đường tàu. Cậu đã thấy nó suốt nhiều năm ở khắp Oakland. Cậu liên tưởng đến một cái tên từ hồi học cấp hai nhưng chưa bao giờ thực sự suy nghĩ về nó: Lens.

Lần đầu tiên Dene thấy ai đó viết chữ kiểu graffiti là trên một chuyến xe buýt. Trời mưa. Dene biết rằng thằng nhóc ngồi ở hàng ghế phía sau đã bắt quả tang Dene quan sát nó. Một trong những điều - luật - xe - buýt - ở - Oakland đầu tiên mà Dene học được là không được phép nhìn chằm chằm người khác, thậm chí chỉ là nhìn thoáng qua. Nhưng cũng không hẳn là mọi người hoàn toàn ngó lơ nhau. Vì tôn trọng nên bạn sẽ thừa nhận. Bạn nhìn trộm và cũng đồng thời không nhìn, để tránh câu hỏi: Mày nhìn cái gì hả thằng kia? Không có câu trả lời an toàn trong trường hợp này. Bị hỏi thế nghĩa là bạn đã gặp rắc rối. Dene chờ thời điểm thích hợp, kiên nhẫn ngồi xem thằng nhóc viết lên lớp hơi nước phủ kín cửa kính xe buýt ba chữ cái: emt. Cậu đoán ngay được rằng đó là từ “empty”, nghĩa là trống rỗng. Cậu thấy việc viết trên lớp hơi nước ngưng tụ ở cửa sổ mới thú vị làm sao, các ký tự nối liền những giọt nước, và vì nó sẽ mờ đi thành những chữ graffiti vô hình.

Đầu tàu kéo theo thân tàu xuất hiện, gió thổi thốc về phía nhà ga và táp vào cậu. Trong một giây, Dene nghĩ rằng mình sẽ nhảy xuống, ngay chính giữa đường ray, bình thản chờ cho trọng lượng của đoàn tàu cán nát cơ thể. Và nếu cú nhảy ấy muộn màng, có khi cậu chỉ đập vào thân tàu và tự làm mặt mình nát bươm.

Trên tàu, cậu nghĩ đến hội đồng thẩm định. Dene cứ hình dung họ ngồi cách hai mươi bước, nhìn chằm chằm xuống mình. Những khuôn mặt dài khắc nghiệt, như kiểu Ralph Steadman[2], những gã đàn ông da trắng già nua điển hình với cái mũi quá khổ và áo choàng cũ. Họ sẽ biết tất cả mọi thứ về cậu. Họ sẽ ghét cay ghét đắng với tất cả những gì họ biết về cuộc sống riêng tư của cậu. Họ sẽ thấy ngay rằng cậu thảm hại đến mức nào. Họ sẽ nghĩ rằng cậu là người da trắng (dù điều này chỉ đúng một nửa) và không xứng nhận trợ cấp văn hoá. Dene không phải là người bản xứ. Cậu là một thằng con lai nửa da màu. Trong những năm qua, Dene vẫn bị nhận lầm là người Mexico, thậm chí là Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, người Salvador[3] (một lần), nhưng chủ yếu, cậu thường bị hỏi thế này: Mày là cái gì thế?

Mọi người trên tàu đều đang dùng điện thoại. Chăm chú. Cậu ngửi thấy mùi nước tiểu và lúc đầu còn tưởng rằng nó toả ra từ mình. Dene luôn sợ rằng mình có mùi nước đái suốt cả đời mà chẳng nhận ra điều đó, rằng mọi người đều ngại phải nói cho cậu biết, như Kevin Farley, cái thằng cuối cùng đã tự sát vào mùa hè năm đầu cấp ba khi phát hiện ra điều đó. Cậu nhìn sang bên trái và thấy một ông già ngồi phịch xuống ghế. Ông già ngồi thẳng dậy rồi khua tay xung quanh như để đảm bảo rằng tất cả đồ đạc của lão vẫn vẹn nguyên, dù lão chẳng mang theo cái gì cả. Dene chuyển sang toa khác, đứng trước lối vào và nhìn ra ngoài cửa sổ. Đường tàu chạy song song cao tốc ô tô. Mỗi chiếc ô tô lại có tốc độ khác nhau: ngắn, rời rạc, ngắt quãng. Dene và đoàn tàu vun vút trượt dọc theo đường ray. Có điều gì đó rất “thơ” về cách tốc độ biến đổi, giống như những cảm giác vô cớ bất chợt dội lên mà ta bắt gặp khi xem một bộ phim, không cách nào giải thích. Một thứ gì đó quá lớn để cảm nhận, sâu tận tâm khảm, đôi khi quá quen thuộc để hiểu vì nó luôn ở ngay trước mặt ta, mọi nơi mọi lúc. Dene đeo tai nghe vào, bật nhạc trong điện thoại, bỏ qua một vài bài hát rồi dừng ở bài “There There” của Radiohead[4]. Đoạn cao trào hát rằng: “Chỉ vì bạn cảm thấy nó không có nghĩa là nó thực sự ở đó”. Trước khi đi xuống trạm ngầm giữa ga Fruitvale và ga Lake Merritt, Dene nhìn lên và vô tình thấy từ đó, chính cái tên ấy, một lần nữa, Lens, ở trên bức tường.

❀ ❀ ❀

[1] Graffiti: Tranh phun sơn, bắt nguồn từ tiếng gốc latinh có nghĩa là "hình vẽ trên tường", ám chỉ những hình vẽ hoặc chữ viết cách điệu trên đường phố - ND.

[2] Ralph Steadman: Họa sĩ minh hoạ nổi tiếng, sinh năm 1936, đến từ xứ Wale - ND.

[3] Một quốc gia nhỏ ở Trung Mỹ - El Salvador.

[4] Radiohead là ban nhạc tới từ Abingdon, Oxfordshire, Anh quốc, được thành lập vào năm 1985, bao gồm các thành viên: Thom Yorke, Jonny Greenwood, Colin Greenwood, Phil Selway, Ed O'Brien.

Cậu nghĩ nhiều đến chữ Lens trên chuyến xe buýt về nhà vào ngày ông chú Lucas đến thăm. Khi gần đến điểm dừng, cậu nhìn ra cửa sổ và bắt gặp ánh đèn flash. Ai đó đã lén chụp một bức ảnh của Dene, hoặc là của cái xe buýt, và sau ánh đèn, vầng hào quang xanh lam tím hồng, cái tên đã xuất hiện. Cậu viết Lens ở mặt sau ghế xe buýt bằng một cái bút hiệu Sharpie ngay trước khi đến điểm dừng. Lúc bước xuống xe, cậu thấy ánh mắt hồ nghi của tài xế đang ghim vào mình, phản chiếu trong tấm gương chiếu hậu.

Về tới nhà, mẹ của Dene, Norma, nói rằng ông chú Lucas sẽ đến thăm từ Los Angeles, cậu nên giúp đỡ việc chuẩn bị và dọn bàn ăn tối. Tất cả những gì Dene có thể nhớ về người chú của mình là cách ông ta tung Dene lên không trung và bắt lấy cậu khi rơi xuống. Dene không hẳn là thích hay ghét cái trò ấy. Nhưng cậu nhớ nó một cách rõ nét. Cảm giác nhộn nhạo, sự pha trộn giữa nỗi sợ và niềm vui. Đó từng là tiếng cười không tự nguyện.

“Thời gian qua chú sống ở đâu?” - Dene hỏi mẹ cậu khi dọn bàn ăn.

Norma không trả lời. Nhưng sau đó, trong bữa tối, Dene hỏi ông chú của mình và Norma đã đáp.

“Chú ấy bận làm phim...” - Bà nói, rồi nhướn mày nhìn: “Hẳn là vậy!”

Họ đã có một bữa tối bình thường: thịt viên nướng, khoai tây nghiền, đậu xanh đóng hộp.

“Chú không chắc rằng mình có hẳn phải bận rộn với việc làm phim không, nhưng rõ ràng là mẹ cháu nghĩ rằng chú nói dối chị ấy suốt thời gian qua.” - Lucas nói.

“Dene, mẹ xin lỗi, nếu mẹ làm con có ấn tượng rằng chú con không phải là một người Injun[1] trung thực...” - Norma nói.

“Dene, cháu có muốn nghe về bộ phim chú đang làm không?”

“Đang làm cơ à? Dene, điều đó có nghĩa là chú con đang làm trong trí tưởng tượng của mình, nghĩa là Lucas đang nghĩ về một bộ phim đấy, nói để con biết.” - Norma bảo.

“Cháu muốn nghe chứ!” - Dene nói, nhìn thẳng vào chú mình.

“Nó xảy ra ở tương lai gần. Công nghệ của người ngoài hành tinh sẽ xâm lược nước Mỹ. Nhưng ta lại cứ nghĩ là tự mình đã phát minh ra nó cơ. Kiểu như nó là của mình ấy. Theo thời gian, con người sẽ hợp nhất với công nghệ, và chúng ta sẽ trở thành kiểu như hệ điều hành android và mất khả năng nhận ra nhau. Mất cả cách chúng ta từng nhìn nhận thế giới. Chúng ta còn chẳng thèm phân loại mình là kiểu người nào, nửa người nửa máy hay nửa ngoài hành tinh, vì chúng ta nghĩ đấy là công nghệ của mình mà. Sau đó, bộ phim sẽ xuất hiện một anh hùng lai, truyền cảm hứng cho phần còn lại của con người để trở về với tự nhiên. Tránh xa công nghệ, lấy lại lối sống cũ. Trở về đúng bản chất con người một lần nữa như chúng ta đã từng. Nó sẽ kết thúc trong một thước phim quay chậm tuyệt đẹp và gây tranh cãi như bộ phim 2001 của Kubrick[2]. Cháu đã xem 2001 chưa?”

“Chưa ạ!” - Dene nói.

“Thế còn bộ Full Metal Jacket[3]?”

“Cũng chưa ạ...”

“Chú sẽ mang cho cháu mượn xem tất cả các bộ phim của Kubrick vào lần tới.”

“Nó kết thúc thế nào ạ?”

“Gì cơ? Bộ phim á? Tất nhiên là bọn xâm lược ngoài hành tinh thắng rồi. Con người tưởng cứ về với tự nhiên như thời đồ đá là thắng được ấy. Đằng nào thì chú cũng không muốn nghĩ nhiều về nó nữa...” - Lucas nói, để lửng câu chuyện. Norma đã bỏ về phía nhà bếp ngay khi anh ta bắt đầu lảm nhảm về mấy chuyện phim ảnh.

“Nhưng chú đã bao giờ thực sự làm một bộ phim nào chưa?”

“Nghĩ về chúng nghĩa là chú đang làm rồi, và thi thoảng chú còn viết về mấy bộ phim nữa. Chứ cháu nghĩ phim ảnh đến từ đâu? Chỉ là chú chưa có tác phẩm nào thôi. Cũng chẳng sao hết. Những gì chú làm chủ yếu là giúp mọi người làm mấy việc nọ kia trong quá trình sản xuất chương trình truyền hình hoặc phim ảnh, chú giữ mic để thu âm, mấy cái mic dài ấy, một cách thật chắc chắn. Nhìn bắp tay chú này...” - Lucas đưa tay lên và gồng cứng, tự ngưỡng mộ chính mình: “Chú cũng chẳng nhớ nổi đã luyện tập nhiều thế nào khi mải làm việc. Chú chẳng để tâm đến nhiều thứ lắm. Có lẽ chú uống hơi nhiều rượu. Chị Norma có bảo thế không?”

Dene không trả lời, chỉ tập trung ngốn sạch chỗ thức ăn còn lại trên đĩa, sau đó cậu nhìn lên chú mình khi anh ta bắt đầu chuyển chủ đề.

“Thực ra chú đang làm mấy dự án không tốn tiền. Mùa hè năm ngoái chú đã vào thành phố để thực hiện vài cuộc phỏng vấn. Chú đã biên tập một phần và bây giờ đang thử làm thêm ít nữa. Nó nói về cộng đồng người da đỏ di cư đến vùng Oak. Sống ở Oakland. Chú chỉ phỏng vấn những người Indian gặp được thông qua một người bạn, cô ấy biết nhiều người bản địa lắm, có khi còn có họ hàng với họ, chắc thế, theo kiểu của người da đỏ. Nhỡ đâu cháu gặp cô ấy rồi. Cháu có biết Opal không? Nhà Bear Shields ấy?”

“Có lẽ...” - Dene nói.

“Dù sao thì, chú đã phỏng vấn một số người Indian sống ở vùng Oak đã lâu, cũng như một số người mới đến đây, nội dung là một câu chuyện có hai phần, thực ra đó không hẳn là một câu hỏi, chú cố để họ kể chuyện thật tự nhiên. Chú thích nghe mấy chuyện kể lại lý do tại sao họ lại dạt đến Oakland, hoặc nếu họ sinh ra ở đây, thì chú sẽ hỏi cảm nhận của họ khi sống ở Oakland. Chú nói họ hãy trả lời theo kiểu kể chuyện, bất cứ điều gì quan trọng. Chú quyết định làm theo phong cách thú nhận để trông kiểu như họ đang kể chuyện cho chính mình, hoặc cho bất cứ ai, hoặc cho những người sản xuất chương trình. Chú không muốn sản phẩm của mình sáo mòn. Chú có thể tự biên tập. Chú chỉ cần một khoản để tự trả lương cho bản thân, chẳng đáng là bao.”

Nói xong, anh hít một hơi thật sâu, ho khan, hắng giọng, rồi rút ra một lọ thuốc từ túi áo khoác. Lucas nhìn ra ngoài cửa sổ phòng khách sang tận bên kia đường, có lẽ xa hơn, đến nơi mặt trời đã lặn, thậm chí là vượt cả nơi ấy, để vòng trở lại với cuộc sống của mình. Dene nhận ra điều gì đó trong ánh mắt người chú rất giống với mẹ, thứ gì đó trộn lẫn giữa hoài niệm và hoang mang.

Lucas đứng dậy, lúc bước ra hiên để hút một điếu thuốc, anh ta nói: “Đến giờ làm bài tập về nhà rồi đấy, cháu trai. Chú và mẹ cần nói chuyện riêng.”

❀ ❀ ❀

[1] Cách gọi khác của người bản xứ châu Mỹ, người da đỏ sống vùng Bắc Mỹ - ND.

[2] Stanley Kubrick (1928 - 1999): Là đạo diễn, nhà sản xuất phim, nhà biên kịch người Mỹ. Ông được xem là một trong những đạo diễn vĩ đại của thế kỷ 20 với nhiều tác phẩm kinh điển.

[3] Full Metal Jacket (Áo giáp sắt): Bộ phim nổi tiếng của đạo diễn Stanley Kubrick, sản xuất năm 1987.

Phải đến mười phút sau khi bị kẹt ở trạm trung chuyển dưới lòng đất, Dene mới nhận ra vấn đề. Mồ hôi cậu rơi như mưa khi nghĩ đến việc đi trễ hoặc tệ hơn là lỡ việc. Cậu đã không làm xong phần việc cần thiết và không muốn phải phí thêm số thời gian ít ỏi chỉ để giải thích lý do. Ban đầu nó là ý tưởng của ông chú Lucas rồi nó trở thành dự án của riêng cậu bằng cách nào đó. Có biết bao nhiêu điều cậu lấy cảm hứng từ những gì ông chú nói với cậu trong khoảng thời gian ngắn ngủi họ ở gần nhau. Và thật kỳ lạ, phần cậu không thể thể hiện bởi vì Dene không hoàn toàn hiểu được nó, là những cuộc phỏng vấn - những cuộc phỏng vấn mà chú Lucas đã thực hiện - đều có kịch bản. Không phải phụ đề mà là kịch bản. Chú cậu đã viết kịch bản cho những gì người ta nói? Hay Lucas đã tổng hợp lại các quan điểm thực tế và sau đó biến chúng thành dạng kịch bản? Hay anh ta đã thực sự nghe nó ở đâu đó và dựng lại như một cuộc phỏng vấn? Không có cách nào để biết. Tàu khởi động, di chuyển theo nhịp, rồi lại dừng. Giọng nói được lập trình từ toa điều khiển vang lên.

Trở lại trường học, Dene viết chữ “Lens” ở mọi nơi có thể. Cậu tưởng tượng người ta sẽ nhìn vào mỗi nơi đánh dấu và nhận thấy điều đó; Dene có thể thấy người ta đang quan sát, ở trên tủ đồ cá nhân của riêng họ, ở mặt sau cửa phòng tắm, giữa mặt bàn. Trong phòng tắm với cánh cửa được đánh dấu, Dene nghĩ về việc mình buồn tẻ thế nào khi muốn mọi người nhìn thấy một cái tên không phải của chính cậu, một cái tên được viết cho không ai cả, nhưng cũng là cho tất cả mọi người, và tưởng tượng họ nhìn vào nó như một ống kính máy ảnh. Chẳng có gì bất ngờ khi cậu đã chẳng thể tìm được dù chỉ một người bạn ở trường cấp hai.

Về đến nhà, ông chú đã biến mất. Mẹ thì trong bếp.

“Chú Lucas đâu rồi ạ?” - Dene hỏi.

“Họ giữ chú con qua đêm.”

“Giữ chú Lucas qua đêm ở đâu ạ?”

“Bệnh viện?”

“Nhưng vì sao ạ?”

“Chú con sắp chết rồi.”

“Dạ?”

“Mẹ xin lỗi con yêu! Mẹ đã muốn nói cho con biết. Mẹ đã tưởng mọi chuyện không đến nỗi này. Mẹ chỉ nghĩ đây là một chuyến viếng thăm thú vị, và sau đó chú con sẽ lại rời đi, và...”

“Sao chú Lucas lại sắp chết?”

“Chú con đã uống quá nhiều rượu trong suốt thời gian qua nên gan hỏng hẳn rồi.”

“Gan hỏng? Nhưng chú ấy vừa mới ở đây...” - Dene bảo, nhận ra mắt mẹ mình ngấn lệ trong một khoảnh khắc.

Bà lau mắt bằng mu bàn tay và nói: “Chúng ta không thể làm gì thêm vào lúc này được nữa, con ạ.”

“Nhưng tại sao mình lại không làm gì trước khi quá muộn?”

“Trên đời có một số thứ ta không thể kiểm soát, cũng như một số người ta không thể giúp đỡ.”

“Nhưng chú Lucas là em trai mẹ cơ mà?”

“Con nghĩ mẹ có thể làm gì hả Dene? Mẹ chẳng thể làm gì cả. Chú con đã luôn uống rượu.”

“Tại sao lại thế?”

“Mẹ không biết.”

“Sao ạ?”

“Mẹ không biết. Mẹ không biết, chết tiệt.” - Norma nói.

Bà đánh rơi chiếc đĩa đang lau dở. Cả hai nhìn chằm chằm vào những mảnh vỡ nằm tung toé trên sàn nhà chắn giữa họ.

Ở trạm ngầm trên đường 12, Dene vội vàng chạy lên cầu thang, sau đó cậu nhìn xuống điện thoại và nhận ra rằng mình sẽ không bị trễ. Khi lên đến mặt đường, cậu bước chậm lại. Dene ngẩng đầu và thấy tháp Tribune. Nó được trang trí bằng đèn led màu hồng nhạt dần về phía đỉnh, kiểu như nó đáng ra phải là màu đỏ nhưng bị hụt hơi ở đâu đó trên đường đi. Bên cạnh tháp đôi nhạt nhoà với chiều cao trung bình là tòa nhà phức hợp Ronald V. Dellums, nằm ngay trước ngã tư đường I-980 dẫn thẳng đến phần Tây Oakland, đường chân trời mờ nhạt và các phần không được phân cách rõ ràng của thành phố Oakland dễ khiến người ta bối rối, vậy nên ngay cả khi toà soạn báo đã chuyển về đường 19, rồi giải thể, họ vẫn giữ đèn hiệu toà Tribune sáng.

Dene băng qua đường, đi về phía tòa thị chính. Cậu ngang qua làn khói cỏ toả ra từ một nhóm người đang tụ tập sau trạm xe buýt trước nhà hát đường 14. Dene luôn ghét thứ mùi này, trừ khi chính cậu là người hút. Dene đã có thể suy nghĩ sáng suốt hơn nếu không hút cần đêm qua. Nhưng nếu cậu có một điếu đâu đó, thế nào cậu cũng sẽ dùng nó. Dene mua cỏ từ anh chàng đang đứng bên kia hội trường. Vậy là đúng nơi rồi.

Khi Dene đi học về vào ngày hôm sau, cậu lại thấy chú mình ngồi trên chiếc ghế dài ở phòng khách. Dene ngồi xuống, nghiêng người về phía trước, chống khuỷu tay lên đầu gối và nhìn chằm chằm xuống đất, chờ ông chú nói gì đó.

“Chắc cháu nghĩ chú thảm lắm, ngồi đây như một thây ma, tự sát bằng rượu. Mẹ cháu có nói thế với cháu không?”

“Thực ra mẹ chẳng nói gì mấy. Ý cháu là, cháu biết vì sao chú bị bệnh.”

“Chú không bệnh. Chú sắp chết.”

“Vâng, nhưng chú đang bệnh mà.”

“Chú phát bệnh vì sắp chết.”

“Còn bao nhiêu thời gian...”

“Chúng ta không sở hữu thời gian, cháu ạ, thời gian sở hữu chúng ta. Nó giữ chúng ta trong miệng như con cú ngậm con chuột già. Chúng ta bối rối. Chúng ta đấu tranh để được giải phóng, nhưng lại bị nó moi mắt với ruột để ăn và rồi chúng ta sẽ chết như những con chuột già.”

Dene nuốt khan và tim đập thình thịch như thể đang cãi nhau với chú mình, mặc dù cuộc đối thoại không hề gay gắt.

“Lạy chúa, chú Lucas!” - Dene nói.

Đó là lần đầu tiên cậu gọi chú mình với đầy đủ nghĩa của từ “chú”. Cậu chưa từng nghĩ ngợi nhiều về nó. Lucas không phản ứng.

“Chú biết chuyện đã bao lâu rồi?” - Dene hỏi.

Lucas bật công tắc cái đèn chắn giữa hai người họ. Dene cảm thấy buồn bã và nôn nao khi cậu nhận ra phần viền trắng quanh con ngươi Lucas đã trở nên vàng khè. Một cơn nhói đau khác ập đến khi cậu ngồi xem chú mình lấy lọ thuốc ra và uống mấy viên.

“Xin lỗi vì để cháu phải thấy việc này, cháu trai, nhưng nó là thứ duy nhất khiến chú cảm thấy dễ chịu hơn. Chú đã dùng thuốc trong một thời gian dài. Một số người dùng thuốc thay cơm. Thuốc sẽ giết ta theo thời gian. Thuốc thực ra cũng là độc.”

“Thế ạ?!” - Dene nói, bụng nôn nao như khi xưa được chú mình ném lên không trung.

“Chú vẫn còn sống dai lắm. Đừng lo lắng. Phải mất nhiều năm để loại bệnh này giết mình. Nghe này, chú sẽ ngủ một lúc, nhưng ngày mai khi cháu đi học về, hãy bàn tới việc cùng nhau làm một bộ phim. Chú có một cái máy quay trông như súng.” Lucas mô tả khẩu súng bằng tay và chĩa vào Dene. “Chúng ta sẽ lên ý tưởng về một dự án nhỏ. Làm mấy ngày là xong.”

“Hẳn rồi ạ, nhưng liệu chú có cảm thấy ổn hơn vào ngày mai hay không? Mẹ nói...”

“Chú sẽ khoẻ hơn!” - Lucas nói, anh duỗi tay ra và vỗ ngực.

Khi Dene bước vào tòa nhà, cậu kiểm tra lại lịch hẹn trên điện thoại và thấy rằng mình còn mười phút. Vẫn mặc nguyên áo ngoài, cậu cởi áo lót ra để làm khăn lau mồ hôi trước khi đi đến chỗ phòng thẩm định. Có một gã trai đang đứng chờ ngoài cửa phòng. Dene ghét phải đối diện kiểu người sắp gặp. Anh ta là kiểu người hói cạo râu mỗi ngày. Rằng anh ta muốn trông như thể mình kiểm soát được mái tóc, như thể bị hói là sự lựa chọn của anh ta, nhưng bất kể thế nào, khoảng tóc lơ thơ xuất hiện ở hai bên đầu không đẹp đẽ như một cái vương miện. Gã trai có bộ râu màu nâu nhạt khá gọn gàng, bù đắp cho việc thiếu tóc ở trên đầu, có lẽ xu hướng bây giờ là vậy, những người hipster[1] da trắng luôn cố tỏ ra tự tin nhưng lại che giấu toàn bộ khuôn mặt họ đằng sau lớp râu rậm và kính gọng đen. Dene tự hỏi liệu ta có buộc phải là người da màu thì mới nhận được trợ cấp? Có lẽ dự án của anh ta là hỗ trợ trẻ em trong một công trình về rác thải. Dene rút điện thoại ra để tránh phải trò chuyện.

“Có phải cậu cũng đến xin trợ cấp không?” - Gã trai nói với Dene.

Dene gật đầu và đưa tay ra bắt.

“Dene.” - Cậu nói.

“Rob.” - Gã trai đáp.

“Anh ở khu nào?” - Dene hỏi.

“Thật ra tôi đang không có chỗ ở cố định ngay lúc này, nhưng tháng sau tôi và một số bạn bè sẽ thuê nhà ở Tây Oakland. Giá bên ấy rẻ tiền hơn hẳn.” - Rob nói.

Dene nghiến chặt hàm và chớp mắt: Rẻ tiền hơn hẳn. “Anh không lớn lên ở thành phố này à?” - Dene tiếp tục. “Làm gì có ai là thực sự lớn lên ở nơi này, phải không?”

“Gì cơ?”

“Cậu hiểu ý tôi mà.”

“Phải, tôi hiểu.”

“Cậu có biết Gertrude Stein[2] từng nói gì về Oakland không?” - Rob hỏi.

Dene lắc đầu ngay cả khi cậu biết câu trả lời. Thậm chí cậu còn từng trích dẫn mấy quan điểm ấy về Oakland khi nghiên cứu cho dự án của mình. Cậu biết chính xác những gì anh chàng sắp nói.

“Nơi này không có bình yên...” - Anh ta thì thầm, với nụ cười ngớ ngẩn làm Dene muốn đấm cho một phát. Dene muốn nói với gã rằng cậu từng tra cứu đoạn trích trong văn bản gốc, cuốn Tự truyện của mọi người[3], và biết rằng tác giả đang nói về nơi cô ấy lớn lên, Oakland, đã thay đổi và phát triển rất nhiều, đến nỗi vùng thơ ấu của cô, một chốn bình yên, đã biến mất không còn ở đó nữa. Dene muốn nói với gã trai rằng đó là những gì đã xảy ra với người bản địa. Rằng họ không giống nhau, rằng Dene là người bản địa, sinh ra và lớn lên ở Oakland, chính Oakland. Rob có lẽ đã không tìm hiểu thêm về cuốn sách bởi vì gã đã có được những gì mình muốn từ nó. Hẳn là gã đã sử dụng câu trích dẫn trong các bữa tối và giúp những người như gã cảm thấy thoải mái khi chiếm lấy các khu phố mà họ từng sợ đái ra quần nếu phải lái xe qua mười năm trước.

Câu trích dẫn ấy rất quan trọng đối với Dene. Chốn bình yên. Cậu chưa đọc các tác phẩm khác của Gertrude Stein ngoài cuốn tự truyện. Nhưng đối với những người bản địa ở vùng đất này, hay khắp châu Mỹ, cuộc sống đã đổi thay vĩnh viễn vì sự phát triển, với những toà nhà làm từ kính, bê tông và thép, chỉ còn chuỗi ký ức không thể trở về. Mảnh đất này không còn thứ gọi là bình yên.

Gã trai nói rằng đã đến giờ hẹn của mình và đi vào. Dene lau tóc bằng cái áo lót một lần nữa rồi cất nó vào trong ba lô.

Hội đồng thẩm định làm việc trong một căn phòng vuông gồm bốn cái bàn. Khi ngồi xuống, cậu nhận ra họ đang thảo luận về dự án của mình. Dene không biết phải làm gì, nói gì. Tâm trí cậu rối bung. Họ đề cập đến việc dự án thiếu ví dụ thực tiễn. Không ai trong số họ nhìn thẳng vào cậu. Họ có bị cấm nhìn vào cậu không? Dene quan sát những người trong phòng. Một bà già da trắng. Hai người đàn ông da đen trung niên. Hai người phụ nữ da trắng trung niên. Một chàng trai Tây Ban Nha trẻ tuổi. Một người phụ nữ Indian không thể xác định tuổi, rồi đến một người đàn ông chững chạc, cũng rõ ràng là bản xứ, với mái tóc dài và đôi bông tai bạc màu ngọc lam đeo trên tai. Họ quay đầu về phía Dene. Cậu có ba phút để trình bày bất cứ điều gì cậu nghĩ rằng họ nên biết nằm ngoài hồ sơ. Cơ hội cuối cùng để thuyết phục họ rằng dự án mà cậu theo đuổi đáng được tài trợ.

“Xin chào. Tên tôi là Dene Oxendene. Tôi là thành viên của hội người Cheyenne và Arapaho Tribes ở Oklahoma. Chúc buổi sáng tốt lành và cảm ơn mọi người đã dành thời gian, sự quan tâm cho dự án của tôi. Xin lỗi nếu tôi lan man xa quá. Tôi cảm kích trước cơ hội này. Tôi biết thời gian của chúng ta có hạn, vì vậy tôi sẽ đi thẳng vào vấn đề. Tất cả mọi chuyện bắt đầu khi tôi mười ba tuổi. Chú tôi chết và tôi đã tiếp tục công việc mà ông từng bắt đầu. Những gì chú ấy đã làm cũng như những gì mà tôi muốn làm, là ghi lại câu chuyện đời sống của cộng đồng người da đỏ ở Oakland. Tôi muốn đặt máy quay trước họ, thu hình, ghi âm, tôi sẽ lưu lại những gì họ nói nếu họ muốn, để họ viết mọi thứ, để họ kể câu chuyện của mình như thể không có ai ở đó, không đạo diễn, chỉ dẫn hay kịch bản. Tôi muốn họ có thể nói những gì họ muốn. Hãy để chính nội dung định hướng ý nghĩa của dự án. Có rất nhiều câu chuyện ở đây. Tôi biết dự án này đòi hỏi nhiều công sức biên tập, lắng nghe, thấu hiểu, và nó là những gì cộng đồng của chúng ta cần quan tâm sau một thời gian dài bị ngó lơ, bị bỏ mặc. Tôi sẽ trang bị một phòng quay ở trụ sở Văn hoá Indian. Điều tôi muốn làm là trả tiền cho những người kể chuyện và câu chuyện của họ. Câu chuyện là vô giá, tiền nong chỉ là để thể hiện lòng trân trọng. Đây không phải là một dự án nhằm thu thập dữ liệu đơn thuần. Tôi muốn mang đến một góc nhìn mới mẻ trên màn hình về văn hoá người bản địa. Những gì chúng ta biết về họ mới chỉ là bề nổi và sáo rỗng đến nỗi không ai muốn tìm hiểu xa hơn. Sự thật thì đau lòng hơn vậy, quá đau lòng để có thể giải trí. Nhưng quan trọng hơn là cách nó được miêu tả vô cùng thảm hại, và chúng ta chẳng làm gì để thay đổi nó, không gì, khốn kiếp, xin lỗi vì từ ngữ, nhưng nó làm tôi phát điên. Đó không phải là một bức tranh thảm hại, những người và những câu chuyện mà bạn sẽ thấy không thống thiết, yếu đuối hay cần sự thương hại. Có niềm đam mê thực sự ở đó, và có lẽ là cả sự giận dữ. Tôi muốn lột tả khía cạnh này bởi vì tôi cũng cảm thấy như vậy, tôi sẽ thực hiện nó bằng tất cả tâm ý của mình, nếu dự án được phê duyệt và được ủng hộ nhiều tiền hơn. Có lẽ dự án còn chẳng tốn kém đến thế, chỉ vài ngàn là được, và tôi sẽ làm hầu hết mọi công việc. Xin lỗi nếu tôi trình bày quá lâu. Cảm ơn!”

Dene hít một hơi thật sâu. Hội đồng thẩm định vẫn cắm cúi làm việc. Cậu thở ra, hối hận về tất cả những gì đã nói. Họ nhìn chằm chằm vào máy tính và gõ tốc ký. Đây là thời gian để họ đưa ra câu hỏi. Không phải câu hỏi cho Dene. Câu hỏi cho nhau. Thảo luận về khả năng tồn tại của dự án. Mẹ kiếp. Cậu quên sạch mình vừa trình bày cái gì. Người đàn ông bản địa gõ nhẹ vào đồng hồ sơ của Dene và hắng giọng:

“Một ý tưởng thú vị. Nhưng tôi gặp khó khăn để xác định chính xác ý định của người nộp đơn, tôi tự hỏi, và xin vui lòng góp ý nếu tôi đã bỏ lỡ điều gì đó, tôi băn khoăn về việc anh ta có thực sự nghiên cứu về dự án hay chỉ tưởng tượng ra. Ý tôi là, anh ta thậm chí còn chẳng có một ví dụ thực tế...” - Người đàn ông bản xứ nói.

Dene biết ngay ông ta sẽ xoáy vào chỗ đó. Có khi ông ta còn không biết rằng Dene cũng là người bản xứ. Mẹ kiếp! Ví dụ thực tiễn! Nhưng Dene không thể nói bất cứ điều gì. Cậu đang chỉ là con ruồi đậu trên tường, và đã bị ông ta đập cho một phát. Ai đó thì thầm thêm điều gì khác.

Người đàn ông da đen lớn tuổi, ăn mặc đẹp hơn, với bộ râu trắng và đeo kính, nói: “Tôi nghĩ ý tưởng này khá thú vị, nếu anh ta thực sự làm những gì anh ta hứa hẹn, về cơ bản, là vượt ra khỏi cách thu thập tài liệu truyền thống để lên tiếng theo một cách mới mẻ. Như miêu tả thì có vẻ như anh ta không phải là người quay phim, gần như là chẳng có ai đứng sau máy quay ở đây cả. Điều băn khoăn của tôi là liệu anh ta có thể khiến mọi người tìm đến, trao lòng tin tưởng và kể câu chuyện của họ hay không. Nếu anh ta có thể, tôi tin dự án này sẽ trở nên rất triển vọng khi anh ta biến nó thành một thứ sản phẩm đậm tính cá nhân, hữu hình và có tầm nhìn. Đôi khi người đạo diễn có quá nhiều ảnh hưởng lên các câu chuyện. Tôi thích ý tưởng rằng anh ta cho phép chính nội dung mới là thứ định hướng tầm nhìn cho dự án. Đây sẽ là những câu chuyện rất có trọng lượng.”

Dene thấy người đàn ông bản địa đổi tư thế một cách đầy khó chịu trên ghế, cất hồ sơ của Dene vào một cặp táp rồi đặt nó ở phía sau một chồng tài liệu lớn.

Người phụ nữ da trắng lớn tuổi trông giống Tilda Swinton[4] nói: “Nếu anh ta nhận trợ cấp và sản xuất được một bộ phim tài liệu mới mẻ, tôi nghĩ rằng điều đó sẽ rất tuyệt, tôi biết còn nhiều điều phải thảo luận về trường hợp này. Chúng ta đã có khoảng hơn hai mươi ứng viên để cân nhắc và tôi chắc rằng một vài hồ sơ sẽ cần sự xem xét và thảo luận nghiêm túc.”

❀ ❀ ❀

[1] Hipster: Là một từ lóng xuất hiện lần đầu vào thập niên 40 của thế kỷ 20, với nghĩa là "những người thích nhạc jazz" để nói về những người trẻ da trắng thuộc tầng lớp trung lưu cổ vũ cho lối sống của những nghệ sĩ jazz da màu mà họ thần tượng, vẻ ngoài của họ được nhận ra bởi trang phục vintage, thích đội mũ phớt, đi giày quân đội, thích đọc sách, coi trọng nghệ thuật, sự sáng tạo.... Định nghĩa về Hipster theo kiểu vui đùa và ngắn gọn thì đó là "những người ghét thứ bạn thích và thích thứ bạn ghét." Hipsters hoàn toàn khác với Hippies. Người Hipster được nói đến ở đoạn này có ý hơi mỉa mai.

[2] Gertrude Stein (1874-1946): Tiểu thuyết gia, nhà viết kịch, nhà sưu tầm nghệ thuật người Mỹ.

[3] Nhan đề do người dịch tạm đặt, trong bản tiếng Anh là Everybody's Autobiography.

[4] Tilda Swinton: Sinh ngày 05/11/1960, một nữ diễn viên người Scotland, có mái tóc vàng và làn da trắng nhạt - ND.

Trở lại ga BART, hướng về nhà, Dene nhìn thấy khuôn mặt cậu phản chiếu trên phần tối của cửa sổ đoàn tàu. Trông cậu rạng rỡ. Cậu thu lại nụ cười trên mặt khi bắt gặp nó. Dene đã nhận được trợ cấp. Hẳn rồi. Năm nghìn đô la. Cậu chưa từng có nhiều tiền đến vậy, chưa một lần trong đời. Cậu nghĩ về chú mình và đôi mắt sáng lên. Cậu siết chặt túi khoác, ngả đầu ra sau, không nghĩ gì nữa, để mặc đoàn tàu đưa mình về nhà.

Khi Dene trở về ngôi nhà trống trải, có một chiếc máy ảnh cũ nằm trên bàn cà phê trước cái ghế dài. Cậu cầm nó lên và ngồi xuống. Đó là chiếc máy ảnh hình khẩu súng của Lucas. Với cái cò. Cậu ngồi đó một mình cùng chiếc máy ảnh trong lòng, đợi mẹ trở về với một thông báo.

Khi bà bước vào, vẻ mặt bà đã thể hiện tất cả. Mẹ không cần phải nói ra. Như thể cậu đã biết trước điều đó, Dene đứng dậy, cầm máy ảnh trên tay, cậu chạy qua mẹ thẳng ra khỏi cửa trước. Cậu tiếp tục chạy xuống chân đồi rồi đến Công viên Dimond. Có một đường hầm dưới lòng công viên. Nó cao khoảng ba mét, dài khoảng hai trăm mét, và đoạn giữa (một trăm mét tính từ lối vào), nếu bạn ở trong đó, nó tối đến nỗi bạn không thể nhìn thấy thứ gì. Mẹ nói rằng có một con đường thủy ngầm chạy ra vịnh. Cậu không biết tại sao cậu đến đây, hoặc tại sao cậu lại mang theo cái máy ảnh. Cậu thậm chí còn chẳng biết cách sử dụng nó. Gió rít trong hầm. Táp thẳng vào Dene. Như là hơi thở. Nó là một cái miệng với cái cổ họng. Dù cố gắng, cậu không thể bật máy ảnh lên nhưng Dene vẫn chĩa nó về phía đường hầm. Cậu tự hỏi liệu mình có bao giờ kết thúc như Lucas không. Rồi cậu nghĩ về mẹ ở nhà. Mẹ chẳng làm gì sai. Không ai là có lỗi. Dene nghĩ cậu nghe được tiếng bước chân vọng ra từ bên trong đường hầm. Cậu trèo lên một bên con lạch và định chạy ngược lên đồi để trở về nhà, nhưng lại dừng lại. Cậu tìm thấy cái công tắc ở sườn máy ảnh, ngay chỗ dòng chữ Bolex Paillard.Cậu chĩa máy ảnh vào đèn đường, vào con phố. Cậu để nó quay suốt quãng đường đi bộ về nhà. Cậu muốn tin rằng khi bật máy, chú Lucas vẫn ở bên mình, nhìn cuộc sống qua lăng kính. Khi về đến gần nhà, cậu thấy mẹ đứng cạnh cửa sổ chờ cậu. Mẹ đã khóc. Dene vòng qua phía sau một cột điện thoại. Cậu nghĩ về những gì mẹ phải trải qua, mất đi người em trai ruột. Cảm giác có gì không đúng trong cách Lucas giã từ thế giới, như thể chú ấy lạc lối và cô đơn. Norma cúi xuống, ôm lấy khuôn mặt cậu trong tay. Máy quay vẫn chạy. Cậu nhấc nó lên, kéo cò, hướng về mẹ và nhìn đi chỗ khác.