“Qua thập giá tới vương miện!—Dẫu cho cuộc đời linh hồn ngươi

Bao thử thách không tên bủa vây bằng sức mạnh khổng lồ,

Hãy vững lòng! Hãy vững lòng! Cuộc chiến cay đắng chẳng mấy chốc sẽ qua,

Và rồi ngươi sẽ được hiển trị trong bình an cùng Chúa.”

Kosegarten.

“Phải thật vậy, khi sung túc ta thấy mình quá mạnh mẽ để cần Ngài trên lối ấy;

Nhưng khi tai ương ập đến, linh hồn bỗng câm lặng, nào có thể không kêu cầu ‘Chúa ơi’.”

Mrs. Browning.

Chiều hôm đó, cô bước nhanh tới nhà gia đình Higgins. Mary đang ngóng chờ cô với vẻ mặt nửa hoài nghi. Margaret mỉm cười vào tận mắt cô bé để trấn an. Họ nhanh chóng đi qua gian nhà bếp, lên lầu, và bước vào căn phòng tĩnh lặng có người đã khuất. Lúc đó, Margaret thấy thật mừng vì mình đã đến. Khuôn mặt từng đượm vẻ mệt mỏi vì đau đớn, từng bồn chồn với bao suy nghĩ muộn phiền, giờ đây đã phảng phất nụ cười dịu dàng của cõi vĩnh hằng. Những giọt nước mắt chầm chậm đọng lại trong mắt Margaret, nhưng một sự bình yên sâu lắng đã tràn ngập tâm hồn cô. Và đó chính là cái chết! Trông nó còn thanh thản hơn cả sự sống. Mọi câu kinh thánh đẹp đẽ lần lượt hiện về trong tâm trí cô. “Họ được nghỉ ngơi khỏi những nhọc nhằn.” “Những kẻ mỏi mệt được nghỉ ngơi.” “Ngài ban giấc ngủ cho người Ngài yêu dấu.”

Chầm chậm, chầm chậm Margaret quay đi khỏi chiếc giường. Mary đang nức nở nghẹn ngào ở góc phòng. Họ bước xuống lầu mà không nói một lời nào.

Đặt bàn tay lên chiếc bàn chung, Nicholas Higgins đứng sững giữa căn nhà; đôi mắt mở lớn đầy kinh ngạc trước tin dữ hắn nghe được từ vô số cái miệng bàn tán khi đi dọc con ngõ. Đôi mắt hắn khô khốc và đằng đằng sát khí; hắn đang đối diện với sự thật về cái chết của con bé, đang cố ép mình hiểu rằng nơi chốn của nó giờ đây sẽ vắng bóng nó mãi mãi. Bởi vì con bé đã ốm yếu, đã hấp hối lâu đến mức hắn từng tự lừa dối rằng nó sẽ không chết; rằng nó sẽ “qua khỏi”.

Margaret cảm thấy như mình chẳng có lý do gì để ở đó, để quen thuộc với những khung cảnh của cái chết mà người cha ấy chỉ vừa mới hay biết. Đã có một thoáng khựng lại trên bậc cầu thang dốc quanh co khi cô lần đầu nhìn thấy hắn; nhưng rồi cô cố lách qua cái nhìn vô định của hắn, để mặc hắn chìm đalam trong vòng tròn u buồn của gia đình mình.

Mary ngồi sụp xuống chiếc ghế gần nhất, trùm tạp dề lên đầu và bật khóc.

Tiếng khóc dường như đã đánh thức hắn. Hắn đột ngột nắm lấy tay áo Margaret và giữ chặt cô lại cho đến khi tìm được lời để nói. Cổ họng hắn có vẻ khô khốc; những từ thốt ra đặc quánh, nghẹn ngào và khản đặc:

“Cô có ở bên nó không? Cô có tận mắt thấy nó chết không?”

“Không!” Margaret đáp, đứng yên lặng với sự kiên nhẫn cao độ khi thấy mình đã bị chú ý. Phải mất một lúc lâu hắn mới nói tiếp, nhưng bàn tay vẫn không buông cánh tay cô ra.

“Ai rồi cũng phải chết,” cuối cùng hắn nói, với một vẻ nghiêm trang kỳ lạ, thứ thoạt đầu gợi lên trong đầu Margaret ý nghĩ rằng hắn đã uống rượu—chưa đến mức say mèm, nhưng cũng đủ làm tâm trí trở nên mụ mẫn. “Nhưng nó còn trẻ hơn tôi.” Hắn vẫn trầm ngâm suy nghĩ về biến cố ấy, không nhìn Margaret dẫu tay vẫn nắm chặt cô. Đột ngột, hắn ngước nhìn cô với ánh mắt dò xét đầy hoang dại. “Cô chắc chắn trăm phần trăm là nó đã chết chứ—không phải ngất lịm, không phải lả đi đấy chứ? Nó đã từng bị thế trước đây, thường xuyên ấy chứ.”

“Con bé đã chết rồi,” Margaret đáp. Cô không hề cảm thấy sợ hãi khi nói chuyện với hắn, dẫu cái nắm tay của hắn làm cô đau và những tia nhìn hoang dại thỉnh thoảng xẹt qua đôi mắt đờ đẫn ấy.

“Nó chết thật rồi!” cô nói.

Hắn vẫn nhìn cô bằng cái nhìn dò xét ấy, ánh nhìn dường như phai nhạt dần trong lúc hắn đăm đăm quan sát. Rồi hắn thình lình buông tay Margaret ra, lao nửa người lên chiếc bàn, và làm rung chuyển cả chiếc bàn lẫn mọi món đồ đạc trong phòng bằng những tiếng nấc nghẹn ngào bạo liệt. Mary run rẩy bước lại gần hắn.

“Cút đi!—Cút ngay đi!” hắn gầm lên, khua tay đấm đá một cách cuồng loạn và vô định về phía con bé. “Tao quan tâm gì đến mày chứ?” Margaret cầm lấy tay Mary và dịu dàng siết chặt trong tay mình. Hắn bứt tóc, đập đầu vào lớp gỗ cứng, rồi nằm vật xuống trong trạng thái kiệt quệ và đờ đẫn. Thế nhưng con gái hắn và Margaret vẫn không dịch chuyển. Mary run rẩy từ đầu đến chân.

Cuối cùng—có thể là một phần tư tiếng, có thể là cả một tiếng đồng hồ—hắn dựng người dậy. Đôi mắt hắn sưng húp và đỏ ngầu, có vẻ như hắn đã quên mất sự hiện diện của ai xung quanh; hắn trừng trừng nhìn hai người phụ nữ khi trông thấy họ. Hắn lắc mạnh người, ném cho họ thêm một cái nhìn hằn học, chẳng thốt một lời nào mà lao thẳng ra cửa.

“Ôi, cha ơi, cha ơi!” Mary thét lên, lao đến níu lấy tay hắn,—“đừng đi tối nay! Đêm nào cũng được trừ đêm nay. Ôi, giúp con với! Cha ấy lại sắp đi uống rượu rồi! Cha ơi, con sẽ không rời xa cha đâu. Cha có đánh thế nào con cũng không đi đâu. Lời trăn trối cuối cùng của chị ấy là bảo con phải giữ cha tránh xa rượu chè cơ mà!”

Nhưng Margaret đã đứng chắn ngay ngưỡng cửa, lặng lẽ mà uy quyền. Hắn ngước nhìn cô đầy thách thức.

“Đây là nhà của tao. Tránh ra chỗ khác, con ranh,nếu không tao cho mày biết tay!” Hắn đã giật phăng Mary ra với một lực rất mạnh; trông hắn sẵn sàng ra tay thượng cẳng chân hạ cẳng tay với cả Margaret. Nhưng cô không hề chuyển động dù chỉ một nét mặt—không bao giờ rời khỏi hắn đôi mắt sâu thẳm và nghiêm nghị của mình. Hắn trừng trừng nhìn lại cô với vẻ hung ác tối tăm. Giả sử cô động đậy dẫu chỉ một bàn tay hay bàn chân, hắn chắc chắn sẽ hất văng cô sang một bên với thứ bạo lực còn khủng khiếp hơn cả những gì hắn vừa dành cho đứa con gái ruột, người đang có gương mặt rướm máu vì ngã va vào ghế.

“Sao cô lại nhìn tôi bằng cái bộ dạng đó hả?” cuối cùng hắn hỏi, bị khuất phục và chùn bước trước sự bình thản nghiêm khắc của cô. “Nếu cô tưởng có thể ngăn tôi bước đi theo con đường tôi chọn, chỉ vì nó yêu quý cô—lại còn ở chính ngôi nhà của tôi, nơi tôi chưa từng mời cô đặt chân tới—thì cô lầm to rồi. Thật quá ư bất công cho một người đàn ông khi không được tìm đến chốn an ủi duy nhất còn lại.”

Margaret cảm nhận được rằng hắn đã thừa nhận uy lực của cô. Giờ cô phải làm gì tiếp theo đây? Hắn đã ngồi xuống chiếc ghế gần cửa; nửa bị khuất phục, nửa hậm hực; có ý định chuồn ra ngoài ngay khi cô rời khỏi vị trí, nhưng lại không đành lòng dùng đến thứ bạo lực mà hắn vừa đe dọa cách đây chưa đầy năm phút. Margaret đặt tay lên cánh tay hắn.

“Đi với tôi,” cô nói. “Hãy đến nhìn con bé đi!”

Giọng cô cất lên rất trầm và trang nghiêm; nhưng trong đó không hề phảng phất sự sợ hãi hay hoài nghi nào đối với hắn hay việc hắn có chịu tuân theo hay không. Hắn lầm lì đứng dậy. Hắn đứng ngập ngừng, nét mặt hằn lên sự bướng bỉnh khó lay chuyển. Cô đứng đợi hắn ở đó; lặng lẽ và kiên nhẫn chờ đợi cho đến khi hắn chịu di chuyển. Hắn cảm thấy có một niềm khoái cảm kỳ lạ khi bắt cô phải chờ đợi; nhưng cuối cùng hắn cũng bước về phía cầu thang.

Cả cô và hắn đứng bên thi thể.

“Lời trăn trối cuối cùng của nó với Mary là: ‘Hãy giữ cha tao tránh xa rượu chè’.”

“Nó bây giờ thì còn đau đớn gì được nữa,” hắn lẩm bẩm. “Chẳng gì có thể làm tổn thương nó được nữa.” Rồi, cất cao giọng thành một tiếng khóc tỉ tê, hắn tiếp tục: “Chúng ta có thể cãi vã, có thể hầm hè—có thể làm hòa rồi thành bạn bè—có thể đói meo đến trơ xương róc thịt—và chẳng điều nào trong mọi nỗi đau của chúng ta còn chạm tới được nó nữa. Nó đã nhận phần đời cay đắng của mình rồi. Hết làm lụng vất vả từ thuở ban đầu cho đến khi ngã bệnh ở những năm tháng cuối đời, nó đã sống một cuộc đời như con chó. Và chết đi mà chẳng hề biết đến dù chỉ một niềm vui trọn vẹn trong suốt những ngày tháng tồn tại! Thôi nào con bé ngoan, dù mày có nói gì đi chăng nữa, bây giờ mày cũng chẳng thể biết gì về chuyện đó đâu, và tao buộc phải làm một ngụm rượu cho lại người sau nỗi buồn này.”

“Không,” Margaret nói, lòng chùng xuống theo thái độ dịu lại của hắn. “Ông không được phép làm thế. Dẫu cuộc đời nó có đúng như những gì ông vừa nói đi nữa, thì ít nhất nó cũng không hề sợ cái chết như một số người khác. Ôi, ông phải chi mà được nghe nó nói về cuộc đời mai hậu—cõi đời ẩn giấu nơi Thiên Chúa, nơi mà nó vừa mới bước về.”

Hắn lắc đầu, liếc xéo lên Margaret khi làm vậy. Gương mặt tái mét, hốc hác của hắn đập vào mắt cô đầy đau xót.

“Ông đang phải chịu đựng quá nhiều đày đọa. Cả ngày nay ông đã đi đâu thế—không đi làm sao?”

“Làm sao mà làm việc được chứ,” hắn nói với một tiếng cười ngắn ngủi, cay đắng. “Không phải cái thứ việc mà cô gọi là làm đâu. Tôi có mặt ở Ủy ban cho đến khi phát nôn lên vì cố gắng bắt mấy kẻ ngốc phải nghe điều phải lẽ. Tôi bị gọi sang nhà Boucher trước bảy giờ sáng nay. Mụ vợ hắn nằm liệt giường, nhưng cứ gào thét điên dại đòi biết cái tên chồng đầu đất bướng bỉu của mụ ta đang lảng vảng ở xó xỉnh nào, cứ như thể tôi phải gánh vác hắn—cứ như thể hắn là kẻ đáng để tôi quản thúc vậy. Cái tên khốn kiếp ấy, kẻ đã phá hỏng mọi kế hoạch của chúng ta! Và tôi đã đi rã cả cẳng để tìm gặp những con người nhất quyết trốn tránh việc hội họp, giờ đây khi luật pháp đã chĩa mũi nhọn chống lại chúng ta. Lại thêm nỗi đau thắt trong tim, thứ còn tồi tệ hơn cả đau chân; và nếu tôi có lỡ gặp một người bạn nào ngỏ ý mời mọc, tôi nào có hay biết chuyện con bé đang nằm hấp hối ở nhà đây. Bess, con gái ngoan ơi, mày sẽ tin tao chứ, mày chắc chắn sẽ tin tao—phải thế không hả?” hắn quay sang cái xác lạnh ngốc nghếch với một lời kêu van hoang dại.

“Tôi chắc chắn,” Margaret nói, “tôi chắc chắn là ông không hề biết; mọi chuyện diễn ra quá đột ngột. Nhưng giờ đây, ông thấy đấy, mọi thứ sẽ khác; ông đã biết rồi; ông đang nhìn thấy con bé nằm kia; ông nghe thấy những lời nó thốt lên bằng hơi thở cuối cùng. Ông sẽ không đi uống nữa chứ?”

Không có câu trả lời. Thực ra, lúc này hắn biết tìm đâu ra sự an ủi đây?

“Hãy về nhà với tôi,” cuối cùng cô cất lời, một cách liều lĩnh và nửa run rẩy trước chính đề nghị do mình vừa thốt ra. “Ít nhất ông cũng sẽ có chút thức ăn tử tế, tôi chắc chắn là ông đang rất cần.”

“Cha cô là một mục sư ư?” hắn hỏi, với một bước ngoặt đột ngột trong suy nghĩ.

“Đúng vậy,” Margaret đáp gọn lỏn.

“Tôi sẽ sang uống một tách trà với ông ấy, nhân tiện cô đã có nhã ý mời. Tôi có bao nhiêu điều từ lâu vẫn hằng ao ước được giãi bày với một vị mục sư, và tôi chẳng câu nệ gì việc bây giờ ông ấy còn đang thuyết giảng hay không.”

Margaret cảm thấy bối rối khôn cùng; việc hắn sang uống trà với cha cô—người hoàn toàn không chuẩn bị tinh thần đón tiếp một vị khách như vậy—trong khi mẹ cô đang lâm trọng bệnh—dường như là điều hoàn toàn không tưởng; nhưng nếu lúc này cô rút lui, tình hình sẽ còn tồi tệ hơn gấp bội—chắc chắn sẽ đẩy hắn lao thẳng về phía quán rượu gin. Cô thầm nghĩ rằng nếu chỉ cần dụ được hắn về nhà mình thôi, thì đó đã là một bước tiến quá lớn rồi, còn những chuyện tiếp theo đành phải phó mặc cho sự may rủi vậy.

“Vĩnh biệt con bé cứng đầu của ta! Cuối cùng cha con mình cũng phải chia tay nhau rồi! Nhưng mày vẫn luôn là một phúc phước cho cha từ thuở lọt lòng. Hãy ban phước cho đôi môi nhợt nhạt của con, hỡi con gái—chúng đang mỉm cười kìa! Và cha rất đỗi vui mừng được thấy nụ cười ấy một lần nữa, dẫu cho từ nay về sau cha sẽ mãi mãi lẻ loi cô độc.”

Hắn cúi xuống âu yếm hôn con gái; kéo khăn che kín mặt nó, rồi quay sang đi theo Margaret. Cô vội vã chạy xuống lầu để thông báo cho Mary về sự sắp xếp này; để nói rằng đó là nơi duy nhất cô có thể nghĩ tới để ngăn hắn không lao đầu vào chái quán rượu; để giục Mary cũng hãy cùng sang, bởi lòng cô đang quặn thắt trước ý nghĩ bỏ lại cô gái tội nghiệp và đáng thương ấy một mình. Nhưng Mary bảo rằng cô bé có những người bạn trong số láng giềng, họ sẽ ghé qua ngồi bầu bạn một lúc; mọi chuyện sẽ ổn cả thôi; chỉ có điều là cha cô—

Hắn đã đứng ngay bên cạnh họ rồi, nếu không cô đã nói nhiều hơn thế. Hắn đã rũ bỏ niềm cảm xúc của mình cứ như thể cảm thấy xấu hổ vì đã có lúc yếu lòng; thậm chí còn tiến xa đến mức khoác lên mình một thứ vẻ ngoài vui vẻ cay đắng, tựa như tiếng củi khô nổ lách tách dưới đáy nồi.

“Tôi sắp sang uống trà với cha cô đây.”

Nhưng hắn sụp chiếc mũ lưỡi trai xuống thật thấp che trán khi bước ra đường, chẳng thèm liếc nhìn sang phải hay sang trái trong suốt chặng đường lê bước bên cạnh Margaret; hắn sợ bị quật ngã bởi những lời nói, và hơn thế nữa là bởi những cái nhìn đầy ái ngại từ phía những người hàng xóm. Thế là hắn và Margaret lặng lẽ bước đi.

Khi đến gần con phố mà hắn biết cô đang sinh sống, hắn cúi xuống nhìn trang phục, bàn tay và giày dép của mình.

“Chắc tôi phải rửa ráy sạch sẽ trước đã.”

Điều đó quả thực là rất nên làm, nhưng Margaret trấn an rằng hắn sẽ được phép đi ra khoảng sân sau, nơi đã có sẵn xà phòng và khăn lau; cô sẽ không đời nào để hắn sổng mất khỏi tầm tay vào lúc này.

Trong lúc hắn đi theo người hầu gái dọc hành lang và qua nhà bếp, rón rén bước thật cẩn thận lên từng dấu vết sẫm màu trên tấm vải dầu để che đi những dấu giày dính bẩn của mình, Margaret chạy nhanh lên lầu. Cô gặp Dixon ở chiếu nghỉ.

“Mẹ thế nào rồi?—cha đâu hả?”

Bà chủ đã mệt và lui về phòng riêng. Bà vốn muốn đi ngủ luôn, nhưng Dixon đã thuyết phục bà nằm nghỉ trên ghế bành và mang trà vào tận nơi; cách đó tốt hơn là cứ nằm lì trên giường rồi lại đâm ra bứt rứt không yên.

Thế là mọi chuyện tạm ổn. Nhưng ông Hale đâu? Đang ở phòng khách. Margaret bước vào, hơi thở hổn hển vì câu chuyện gấp gáp cô chuẩn bị kể lại. Tất nhiên, cô đã kể lại nó một cách đứt quãng, không đầu không đuôi; và cha cô cảm thấy vô cùng “choáng váng” trước ý nghĩ có một gã thợ dệt say xỉn đang chờ đợi ông trong căn phòng làm việc yên tĩnh, người mà ông được kỳ vọng sẽ cùng uống trà và cho kẻ đó đang được Margaret thiết tha biện hộ. Mục sư Hale hiền lành, tốt bụng hẳn sẽ sẵn lòng an ủi bất kỳ ai trong cơn hoạn khổ, nhưng ngặt một nỗi, điều mà Margaret nhấn mạnh nhất lại là việc gã này vừa uống rượu say khướt và cô phải đưa hắn về nhà như một phương sách cuối cùng để ngăn hắn không trượt dài vào quán rượu. Từng sự việc nhỏ cứ thế nối tiếp nhau một cách tự nhiên đến mức Margaret hầu như chẳng ý thức được mình vừa làm gì, cho đến khi cô nhìn thấy vẻ ghê sợ thoáng qua trên gương mặt cha mình.

“Ôi, thưa cha! Thật ra ông ấy là một người mà cha sẽ không ghét bỏ đâu—nếu cha không bị sốc ngay từ cái nhìn đầu tiên.”

“Nhưng Margaret, đưa một kẻ say xỉn về nhà—trong lúc mẹ con đang ốm nặng thế này!”

Nét mặt Margaret chùng xuống. “Con xin lỗi, cha. Ông ấy rất tĩnh táo—hoàn toàn không say xỉn chút nào đâu. Ban đầu ông ấy có hơi lạ lùng một chút, nhưng có lẽ đó là do cú sốc khi hay tin tội nghiệp con bé Bessy qua đời.” Đôi mắt Margaret ngấn lệ. Ông Hale nâng khuôn mặt đang ngọt ngào van nài của cô trong cả hai bàn tay và hôn lên trán cô.

“Mọi chuyện sẽ ổn thôi, con yêu. Cha sẽ ra đó và cố gắng tiếp đón ông ta chu đáo nhất có thể, còn con hãy vào chăm sóc cho mẹ đi. Chỉ là, nếu con có thể sắp xếp vào phòng làm việc để làm người thứ ba cùng ngồi đó thì cha sẽ rất mừng.”

“Dạ vâng—con cảm ơn cha.” Nhưng khi ông Hale vừa bước ra khỏi phòng, cô lại chạy theo sau.

“Cha—cha đừng ngạc nhiên trước những gì ông ấy nói nhé: ông ấy là một người——ý con là, ông ấy không tin lắm vào những điều chúng ta vẫn làm.”

“Ôi trời! Một tên thợ dệt vô thần say rượu!” ông Hale thầm kêu lên đầy hoảng hốt. Nhưng với Margaret, ông chỉ dặn: “Nếu mẹ con ngủ thiếp đi, nhớ sang ngay nhé.”

Margaret bước vào phòng mẹ. Bà Hale chập chờn choàng tỉnh sau một giấc chợp mắt.

“Con đã viết thư cho Frederick khi nào vậy, Margaret? Hôm qua hay hôm kia thế?”

“Hôm qua, thưa mẹ.”

“Hôm qua, và bức thư đã đi rồi chứ?”

“Vâng. Con đã tự tay đem gửi mà.”

“Ôi, Margaret, mẹ lo quá nhỡ nó quay về! Lỡ nó bị nhận diện thì sao! Lỡ nó bị bắt thì sao! Lỡ nó bị đem ra xử tử, sau bao nhiêu năm trời phải trốn chạy và sống trong an toàn thế này! Mẹ cứ chợp mắt là lại mơ thấy nó bị bắt và đem ra xét xử.”

“Ôi, mẹ đừng sợ. Chắc chắn sẽ có những rủi ro nhất định; nhưng chúng ta sẽ cố gắng giảm thiểu nó hết mức có thể. Và rủi ro ở đây ít lắm! Giả sử chúng ta còn ở Helstone mà xem, nguy cơ sẽ gấp hai mươi—thậm chí một trăm lần. Ở đó, ai ai cũng nhớ mặt nó; và nếu có một người lạ được biết là đang ở trong nhà, họ chắc chắn sẽ đoán ngay đó là Frederick; còn ở đây, chẳng ai quen biết hay quan tâm đến chúng ta đủ nhiều để để ý xem chúng ta làm gì. Dixon sẽ canh giữ cửa như một con rồng—phải không hả Dixon—trong lúc anh ấy ở đây?”

“Họ sẽ phải thật giỏi giang mới mong bước qua nổi tôi!” Dixon vừa nói vừa nhe răng ra khi nghĩ đến viễn cảnh đó.

“Và anh ấy sẽ chẳng cần phải ra ngoài, trừ khi trời chập tối, tội nghiệp thằng bé!”

“Tội nghiệp anh ấy!” bà Hale phụ họa. “Nhưng mẹ cứ ước gì con đừng viết bức thư đó. Liệu đã quá muộn để chặn thư lại nếu bây giờ con viết thêm bức nữa không, hả Margaret?”

“Con e là muộn mất rồi, thưa mẹ,” Margaret nhớ lại vẻ khẩn khoản đến mức nào khi cô nài nỉ anh hãy lập tức đến ngay nếu muốn nhìn thấy mặt mẹ lần cuối.

“Mẹ vẫn luôn không thích kiểu hành động vội vàng hấp tấp như thế,” bà Hale lẩm bẩm.

Margaret im lặng.

“Thôi nào thưa bà,” Dixon cất giọng với một vẻ quả quyết đầy vui vẻ, “bà thừa biết việc được gặp Cậu Frederick chính là điều khao khát nhất trên đời mà bà hằng mong mỏi. Và tôi rất mừng vì Cô Margaret đã quyết định viết thư ngay lập tức, không lừng khừng do dự. Tôi cũng suýt chút nữa tự mình làm việc đó rồi. Và chúng ta sẽ giấu giếm anh ấy thật kín đáo, cứ tin ở tôi đi. Cả cái nhà này chỉ có mỗi con Martha là chưa chắc đã sẵn sàng làm mọi cách để cứu cậu ấy trong lúc nguy cấp; và tôi đang nghĩ đến việc sẽ cho nó về thăm mẹ ngay đúng vào thời điểm đó. Con bé đã than vãn một hai lần rằng nó rất muốn về, vì mẹ nó vừa bị tai biến từ lúc nó lên đây làm việc; chỉ là nó ngại không dám mở lời. Nhưng tôi sẽ lo cho nó chu đáo để nó rời đi an toàn, ngay khi chúng ta biết tin cậu ấy đến, Chúa phù hộ cho cậu ấy! Thế nên xin bà cứ thong thả uống tách trà của mình, và hãy tin tưởng ở tôi.”

Bà Hale quả thực đặt niềm tin vào Dixon nhiều hơn là ở Margaret. Những lời của Dixon đã xoa dịu bà trong lúc này. Margaret lặng lẽ rót trà, cố nghĩ xem nên nói câu gì cho phải phép; nhưng tâm trí cô lại trả lời y như câu chuyện về Daniel O’Rourke, khi gã trên mặt trăng bảo lão ta bước xuống khỏi chiếc liềm gặt. “C càng nài, chúng ta lại càng chẳng buồn nhúc nhích.” Càng cố nghĩ ra điều gì đó—bất cứ thứ gì ngoài hiểm nguy đang chực chờ Frederick—thì trí tưởng tượng của cô lại càng bám chặt lấy cái ý nghĩ không may vừa xuất hiện. Mẹ cô cứ huyên thuyên trò chuyện với Dixon, và dường như đã quên bẵng đi khả năng Frederick bị đem ra xét xử và tử hình—quên sạch sành sanh rằng chính theo ước nguyện của bà, dẫu qua bàn tay của Margaret, mà anh đã bị triệu hồi vào chốn hiểm nguy này. Mẹ cô thuộc tuýp người hay đưa ra những viễn cảnh khủng khiếp, những xác suất thê thảm, những cơ hội xui xẻo đủ mọi loại, tựa như một quả pháo hoa bắn ra những tia lửa; nhưng nếu những tia lửa ấy rơi trúng vật liệu dễ cháy, chúng sẽ âm ỉ bén lửa trước khi bùng lên thành một ngọn lửa kinh hoàng vào phút cuối. Margaret cảm thấy nhẹ nhõm biết bao khi hoàn thành xong những bổn phận làm con một cách dịu dàng và cẩn trọng, cô có thể bước xuống phòng làm việc. Cô tự hỏi không biết cha mình và Higgins đã đối thoại đến đâu rồi.

Trước hết, vị quý ông già cả lịch thiệp, nhân hậu và chân phương ấy, bằng chính sự tinh tế và nhã nhặn trong phong cách của mình, đã vô tình khơi gợi lên toàn bộ sự lịch sự tiềm ẩn trong con người vị khách.

Ông Hale đối xử với mọi đồng loại một cách bình đẳng như nhau: trong đầu ông chưa bao giờ xuất hiện ý nghĩ phải phân biệt đối xử chỉ vì địa vị xã hội của họ. Ông kéo ghế sẵn cho Nicholas; đứng thẳng người cho đến khi hắn, theo lời mời của ông, chịu ngồi xuống; và gọi hắn một cách đều đặn là “Ông Higgins,” thay vì cái tên cụt lủn “Nicholas” hay “Higgins” mà gã “thợ dệt vô thần say xỉn” vốn đã quen nghe. Nhưng Nicholas không phải là một kẻ nghiện rượu thâm niên cũng chẳng phải một kẻ vô thần triệt để. Hắn uống rượu để giải sầu, theo cách chính hắn tự định nghĩa: và hắn chỉ vô thần ở chỗ hắn chưa từng tìm thấy bất cứ hình thức tín ngưỡng nào có thể bám rễ vào tận tâm can và tâm hồn mình.

Margaret cảm thấy hơi ngạc nhiên, và vô cùng dễ chịu, khi nhận ra cha mình và Higgins đang say sưa trò chuyện—cả hai đều cất lời với sự lịch thiệp nhã nhặn dành cho đối phương, mặc cho những quan điểm của họ có chọi nhau đôm đốp. Nicholas—sạch sẽ, gọn gàng (nếu chỉ tính riêng phần ở vòi bơm nước), và nói năng nhỏ nhẹ—trông hệt như một sinh vật hoàn toàn mới trong mắt cô, người vốn chỉ từng thấy hắn qua vẻ ngoài xù xì, ngổ ngáo bên khung sưởi nhà hắn. Hắn đã “vuốt” tóc phẳng lì bằng thứ nước mát lạnh; đã chỉnh lại chiếc khăn quàng cổ, và mượn tạm một đoạn nến thừa để đánh bóng cho đôi guốc gỗ; và rồi hắn cứ thế ngồi đó, đang bảo vệ một quan điểm nào đó trước mặt cha cô, dẫu vẫn mang giọng điệu nặng trĩu chất giọng Darkshire, nhưng với âm lượng đã hạ thấp và một vẻ điềm tĩnh, chân thành hằn rõ trên gương mặt. Cha cô, cũng vậy, tỏ ra vô cùng hứng thú với những gì người bạn đồng hành đang phát biểu. Ông quay người lại khi cô bước vào, mỉm cười, lặng lẽ nhường ghế của mình cho cô, rồi nhanh chóng ngồi xuống chỗ mới với một cái cúi đầu nhỏ xin lỗi vị khách vì sự gián đoạn. Higgins gật đầu chào cô như một dấu hiệu giao tiếp; và cô nhẹ nhàng sắp xếp đống dụng cụ may vá lên bàn, chuẩn bị lắng nghe.

“Như tôi vừa thưa đấy thưa ngài, tôi tính rằng ngài sẽ chẳng có mấy đức tin trong người nếu ngài sống ở chốn này,—nếu ngài được nuôi lớn ở đây. Xin lỗi ngài nếu tôi dùng từ không chuẩn mực; nhưng điều tôi muốn nói về đức tin lúc này, chính là việc suy ngẫm về những lời răn, những châm ngôn và những lời hứa hẹn do những kẻ mà ngài chưa từng mặt giáp mặt thốt ra, về những sự vật và cuộc đời mà ngài chưa từng thấy, cũng chẳng ai khác thấy. Giờ thì, ngài bảo rằng đó là những điều có thật, là những lời răn chân chính, và là một cuộc đời chân thật. Tôi chỉ xin hỏi, bằng chứng đâu? Xung quanh tôi có rất nhiều, rất nhiều con người khôn ngoan hơn, và học thức cao hơn tôi gấp bội,—những kẻ có thời gian để ngẫm nghĩ về mấy chuyện đó,—trong khi thời gian của tôi phải dồn hết cho việc kiếm miếng ăn qua ngày. Vâng, tôi nhìn thấy những con người ấy. Cuộc đời họ bày ra trước mắt tôi khá rõ ràng. Họ là những con người bằng xương bằng thịt. Họ đâu có tin vào Kinh Thánh,—làm gì có chuyện đó. Họ có thể ngoài miệng nói tin vì phép lịch sự xã hội; nhưng lạy Chúa, thưa ngài, ngài có nghĩ rằng tiếng kêu đầu tiên của họ vào buổi sáng là, ‘Tôi phải làm gì để nắm giữ được sự sống đời đời?’ hay là ‘Tôi phải làm gì để nhét đầy túi tiền trong ngày hồng phúc này? Tôi sẽ đi đâu? Tôi sẽ chốt những mối làm ăn nào?’ Cái túi tiền, vàng bạc và tiền giấy mới là những thứ có thật; những thứ có thể sờ soắn và cảm nhận được; đó mới là thực tế; còn sự sống đời đời chỉ là chuyện ba hoa bàn giấy, rất thích hợp cho—tôi xin lỗi ngài nhé; ngài là một vị mục sư đang thất nghiệp, thì phải. Thôi được! Tôi sẽ chẳng bao giờ nói lời bất kính với một người đang rơi vào hoàn cảnh oái ăm giống hệt tôi đâu. Nhưng tôi sẽ chỉ xin hỏi ngài thêm một câu hỏi nữa, và tôi không cần ngài phải trả lời, mà chỉ để ngài nhét vào tẩu thuốc rồi phì phèo trước khi vội vã xếp đám chúng tôi, những kẻ chỉ tin vào những gì mắt thấy tai nghe, vào hàng lũ ngu ngốc đần độn. Nếu ơn cứu rỗi, cuộc sống mai hậu, và mấy thứ tương tự như thế là có thật—không nằm trên đầu môi chót lưỡi của con người, mà ngấm sâu vào tận xương tủy lòng người—thì ngài có nghĩ rằng họ sẽ nhồi sọ chúng tôi bằng chuyện đó hệt như cách họ làm với kinh tế học chính trị không? Họ vô cùng tha thiết muốn nhồi nhét vào đầu chúng tôi thứ khôn ngoan ấy; nhưng vế còn lại mới là một cuộc cải đạo vĩ đại hơn biết bao, nếu nó thực sự là sự thật.”

“Nhưng các ông chủ thì chẳng dính líu gì đến tôn giáo của các anh cả. Tất cả những gì họ liên đới với các anh chỉ là buôn bán—họ nghĩ vậy—và vì thế, tất cả những gì họ quan tâm để uốn nắn quan điểm của các anh chỉ là khoa học thương mại.”

“Tôi rất mừng, thưa ngài,” Higgins nói với một cái nháy mắt kỳ lạ, “vì ngài đã chêm thêm cụm từ ‘họ nghĩ vậy’. Tôi e rằng tôi đã coi ngài là một kẻ đạo đức giả nếu ngài không nói thế, bất chấp việc ngài là mục sư, hay đúng hơn là chính vì ngài là một vị mục sư. Ngài thấy đấy, nếu ngài mở miệng bàn về tôn giáo như thể nó là một thứ, dù có là sự thật đi nữa, cũng chẳng liên quan gì đến việc bắt buộc mọi người phải quan tâm trên hết thảy mọi thứ ở cái vũ trụ bao la này, thì tôi sẽ coi ngài là một kẻ bất lương khi dám nhận làm mục sư; mà tôi thà coi ngài là một gã ngốc còn hơn là một tên bất lương. Không có ý xúc phạm đâu nhé, thưa ngài.”

“Không sao cả. Anh coi tôi là kẻ lầm đường lạc lối, và tôi coi anh còn lầm lạc trầm trọng và bi đát hơn nhiều. Tôi không mong có thể thuyết phục được anh chỉ trong một ngày—hay trong một cuộc trò chuyện; nhưng chúng ta hãy tìm hiểu về nhau, hãy cởi mở trò chuyện với nhau về những vấn đề này, và rồi chân lý sẽ chiến thắng. Tôi sẽ chẳng thể tin vào Thiên Chúa nếu tôi không tin vào điều đó. Ông Higgins, tôi tin rằng, bất chấp những thứ khác anh đã từ bỏ, anh vẫn tin”—(giọng ông Hale chùng xuống đầy cung kính)—“anh vẫn tin vào Ngài.”

Nicholas Higgins đột ngột đứng phắt dậy, cứng đờ như tượng. Margaret giật mình chồm dậy—vì cô nghĩ, qua những cơ co giật trên gương mặt hắn, rằng hắn sắp lên cơn động kinh. Ông Hale nhìn hắn đầy hoảng hốt. Cuối cùng Higgins cũng tìm lại được lời nói:

“Đồ khốn! Tôi suýt giáng cho ngài một đấm ngã quỵ xuống đất vì tội cám dỗ tôi. Ngài lấy tư cách gì mà dám đem những mối hoài nghi của ngài ra để thử thách tôi? Hãy nghĩ đến cảnh con bé đang nằm kia, sau cả một cuộc đời nó phải gánh chịu; và rồi hãy nghĩ xem ngài nỡ lòng nào cướp đi của tôi chốn nương thân an ủi duy nhất còn sót lại—rằng có một vị Thượng Đế, và chính Ngài đã vạch sẵn cho nó cuộc đời đó. Tôi không tin rằng nó sẽ được sống lại lần nữa,” hắn nói, ngồi phịch xuống, tiếp tục lầm bầm một cách thê thiết như thể đang nói với ngọn lửa vô tri vô giác. “Tôi không tin vào bất kỳ cõi đời nào khác ngoài cõi đời này, nơi mà nó đã phải chịu đựng biết bao khốn đốn, và gánh vác biết bao muộn phiền không dứt; và tôi không thể chịu đựng nổi ý nghĩ cho rằng tất cả chỉ là một chuỗi những sự ngẫu nhiên có thể bị thay đổi chỉ bằng một luồng gió thoảng. Đã bao nhiêu lần tôi từng nghĩ rằng mình chẳng tin vào Thiên Chúa, nhưng tôi chưa bao giờ thốt ra điều đó rành mạch thành lời như cách mà nhiều kẻ vẫn làm. Tôi có thể từng cười nhạo những ai làm thế, để ra vẻ anh hùng bất khuất—nhưng ngầm bên trong tôi vẫn quay đi ngoảnh lại để xem Ngài có nghe thấy tôi không, nhỡ đâu có một Đấng Tối Cao như thế thật; thế nhưng ngày hôm nay, khi tôi bị bỏ lại trong cảnh hoang tàn cô độc này, tôi sẽ không thèm lắng nghe ngài với những câu hỏi và những mối hoài nghi của ngài nữa. Chỉ có đúng một thứ vững chãi và tĩnh lặng giữa cái thế giới quay cuồng này, và dù có lý do hay không có lý do đi chăng nữa, tôi vẫn cứ bấu víu vào đó. Mấy thứ đó nói sao chẳng được đối với lũ người sung sướng”——

Margaret chạm nhẹ vào cánh tay hắn. Cô chưa hề cất lời trước đó, và hắn cũng chẳng nghe thấy lúc cô đứng lên.

“Nicholas, chúng tôi đâu có muốn tranh luận lý lẽ; ông đã hiểu lầm cha tôi rồi. Chúng tôi không tranh luận—chúng tôi tin tưởng; và ông cũng vậy. Đó chính là chốn nương thân an ủi duy nhất trong những thời khắc thế này.”

Hắn quay phắt lại và chộp lấy tay cô. “Ừ! Phải đấy, đúng vậy”—(dùng mu bàn tay quẹt mạnh những giọt nước mắt).—“Nhưng cô biết đấy, con bé đang nằm chết ở nhà; và tôi thì gần như mụ mẫm đi vì đau khổ, có những lúc tôi chẳng biết mình đang thốt ra cái quái gì nữa. Cảm giác như thể những câu nói mà người ta từng buông ra—những điều sắc sảo, thông minh mà tôi từng ngấm nghĩ khi âys—giờ đây cứ dồn dập trồi lên khi trái tim tôi đã vỡ nát đến nơi rồi. Cuộc bãi công cũng đã thất bại thảm hại nữa; cô có biết chuyện đó không, thưa cô? Tôi đang lủi thủi về nhà để cầu xin con bé, như một kẻ ăn xin vô tích sự, chút ít sự an ủi giữa cơn bĩ cực đó; và rồi tôi bị đánh gục bởi một kẻ báo tin rằng nó đã chết—vừa mới chết. Chỉ có vậy thôi; nhưng chừng đó là quá đủ với tôi rồi.”

Ông Hale xì mũi, rồi đứng dậy tỉa lại bấc đèn cày nhằm che giấu nỗi xúc động. “Hắn không phải là một kẻ vô thần đâu, Margaret; sao con lại có thể nói thế chứ?” ông lẩm bẩm trách móc. “Cha rất muốn đọc cho hắn nghe chương mười bốn sách Gióp.”

“Chưa phải lúc đâu cha, con nghĩ vậy. Thậm chí có khi chẳng cần đọc luôn. Hãy hỏi hắn về cuộc bãi công đi, và dành cho hắn tất cả sự cảm thông mà hắn cần, và từng hy vọng sẽ nhận được từ tội nghiệp con bé Bessy.”

Thế là họ đặt câu hỏi và lắng nghe. Những tính toán của tầng lớp công nhân vốn được xây dựng (giống như quá nhiều ông chủ xưởng khác) trên những tiền đề sai lầm. Họ tính toán về những người đồng loại của mình cứ như thể họ sở hữu năng lực tính toán chính xác của máy móc, không hơn không kém; hoàn toàn không tính đến việc cảm xúc con người có thể lấn át lý trí, giống như trường hợp của Boucher và đám người bạo loạn; và họ tin rằng việc giãi bày những bất công mà họ gánh chịu sẽ tạo ra hiệu ứng tương tự đối với những người xa lạ ở tận đẩu tận đâu, y như cách mà những nỗi bất công (tưởng tượng hay có thật) tác động lên chính bản thân họ. Kết quả là họ vô cùng ngạc nhiên và phẫn nộ trước những người Ireland nghèo khổ, những kẻ đã chấp nhận để người ta thuê mướn và đưa đến đây nhằm cướp lấy công ăn việc làm của họ. Sự phẫn nộ này phần nào được xoa dịu bởi sự khinh miệt dành cho “lũ người Ireland ấy”, và bởi niềm phấn khích trước ý nghĩ về cách thức vụ vụng về mà bọn chúng sẽ bắt tay vào việc, rồi làm cho những ông chủ mới phải đau đầu vì sự ngu dốt và đần độn của mình, những câu chuyện thêu dệt phóng đại kỳ quái về điều đó đã bắt đầu lan truyền khắp thị trấn. Nhưng nhát dao tàn nhẫn nhất trong tất cả lại đến từ chính những công nhân ở Milton, những kẻ từng nghênh ngang thách thức và phớt lờ lệnh giữ gìn hòa bình bằng mọi giá của Công đoàn; những kẻ đã khơi mào mầm mống bất hòa trong nội bộ, và gieo rắc nỗi hoảng sợ khi đối đầu với luật pháp.

“Và cứ thế, cuộc bãi công đã đi đến hồi kết,” Margaret nói.

“Vâng, thưa cô. Giờ là lúc ai lo thân nấy thôi. Ngày mai cánh cổng nhà máy sẽ phải mở toang hết cỡ để đón nhận tất cả những kẻ sắp sửa lết đến van xin việc làm; dẫu chỉ để chứng minh rằng họ chẳng dính líu gì đến một cái chiến dịch mà lẽ ra, nếu chúng ta được đúc bằng thứ chất liệu đúng đắn, đã có thể đẩy mức lương vươn tới một cột mốc chưa từng đạt được trong suốt mười năm qua.”

“Ông sẽ kiếm được việc làm chứ, phải không?” Margaret hỏi. “Ông là một thợ cả nổi tiếng cơ mà, đúng không?”

“Hamper có chịu để tôi làm việc ở nhà máy của hắn khi hắn tự chặt đứt bàn tay phải của mình thì có—chứ đời nào có chuyện đó, trước hay sau cũng vậy,” Nicholas điềm nhiên đáp. Margaret im lặng, lòng trĩu buồn.

“Về vấn đề tiền lương,” ông Hale tiếp lời. “Mong anh đừng phiền lòng, nhưng tôi nghĩ anh đang mắc phải một số sai lầm rất đáng tiếc. Tôi rất muốn đọc cho anh nghe một vài nhận định trong một cuốn sách mà tôi đang có.” Ông đứng dậy và bước đến tủ sách của mình.

“Ngài chẳng cần phải nhọc công đâu, thưa ngài,” Nicholas nói. “Mấy thứ chữ nghĩa trong sách vở của họ vào tai này rồi lại bay sạch ra tai kia. Tôi chẳng tài nào hiểu nổi mấy thứ đó. Trước khi tôi và Hamper cơm không lành canh không ngọt, tay giám thị từng mách hắn rằng tôi đang xúi giục đám thợ đòi tăng lương; và Hamper đã chặn đường tôi một ngày nọ ở khoảng sân. Hắn cầm trên tay một cuốn sách mỏng, và bảo rằng, ‘Higgins, tao nghe nói mày là một trong những tên đần độn khốn kiếp dám tưởng rằng có thể đòi tăng lương chỉ bằng cách mở mồm xin xỏ; ừ, và còn đòi giữ nguyên mức lương cao đó sau khi đã ép tụi tao nhượng bộ nữa chứ. Giờ thì, tao sẽ cho mày một cơ hội để xem mày có tí khôn nào trong đầu không nhé. Đây là cuốn sách do một người bạn của tao viết, và nếu mày đọc nó, mày sẽ thấy tiền lương tự tìm lấy mức cân bằng của nó ra sao, mà chẳng cần đến sự nhúng tay nào của cả chủ lẫn thợ; trừ phi lũ thợ tự cắt cổ họng mình bằng cách bãi công, y như đám ngu ngốc khốn kiếp vậy.’ Vâng, thưa ngài, giờ thì tôi xin hỏi ngài, một người mang danh mục sư, từng trải qua nghề thuyết giảng, từng phải tìm cách lôi kéo người ta về phía con đường mà ngài cho là đúng đắn—liệu ngài có mở đầu bằng cách chửi mắng họ là lũ ngu ngốc hay đại loại thế không, hay là ngài thà dành cho họ những lời lẽ ân tình ngay từ phút đầu để khiến họ sẵn sàng lắng nghe và bị thuyết phục, nếu có thể; và trong các bài giảng của ngài, liệu ngài có dừng lại giữa chừng rồi tự lẩm bẩm với một nửa số người nghe và một nửa với chính mình rằng, ‘Nhưng tụi bây đúng là một lũ ngu đến mức ta có cảm giác cố nhồi nhét khôn ngoan vào đầu tụi bây chẳng để làm quái gì?’ Thú thật là lúc đó tâm trạng tôi không được tốt lắm để có thể tiếp thu những gì bạn của Hamper muốn truyền đạt—tôi quá bực bội vì cái cách nó ném thẳng vào mặt tôi;—nhưng tôi tự nhủ, ‘Thôi được, để tao xem mấy gã này định bày vẽ cái gì, xem rốt cuộc là chúng nó hay là tao mới là đứa đần độn.’ Thế là tôi cầm lấy cuốn sách và cắn răng đọc; nhưng lạy Chúa, nó cứ luyên thuyên mãi về tư bản với lao động, rồi lao động với tư bản, cho đến khi tống thẳng tôi vào giấc ngủ. Tôi chẳng bao giờ tài nào phân định rạch ròi nổi cái nào vào cái nào; và nó cứ nói về mấy thứ đó cứ như thể chúng là đức hạnh hay thói hư tật xấu vậy; trong khi cái tôi tha thiết muốn biết chính là quyền lợi của con người, dù họ giàu hay nghèo—miễn sao họ thực sự là con người.”

“Nhưng dẫu vậy đi nữa,” ông Hale nói, “và dẫu hoàn toàn thừa nhận sự phản cảm, sự ng u ngốc, tính bất lương theo tinh thần Cơ Đốc trong cách nói năng của ông Hamper khi giới thiệu cuốn sách của bạn ông ta, thì nếu cuốn sách ấy đã nói với anh đúng những gì ông ta khẳng định, rằng tiền lương tự tìm lấy mức cân bằng của nó, và rằng những cuộc bãi công thành công nhất đi chăng nữa cũng chỉ có thể ép tăng lương trong chốc lát, để rồi sau đó sẽ sụt giảm theo một tỷ lệ lớn hơn nhiều chính vì hệ quả của cuộc bãi công đó, thì cuốn sách ấy đã nói với anh sự thật.”

“Vâng, thưa ngài,” Higgins nói với vẻ hơi bướng bỉnh; “có thể là thế, mà cũng có thể không. Có hai luồng quan điểm khác nhau để định đoạt vấn đề đó. Nhưng giả sử đó là sự thật đi chăng nữa, thì nó cũng chẳng phải là sự thật đối với tôi nếu tôi không tài nào nuốt nổi nó. Tôi dám chắc là có rất nhiều chân lý vĩ đại nằm trong cuốn sách tiếng Latinh trên giá sách của ngài kia; nhưng chúng chỉ là thứ tiếng lóng nhảm nhí chứ chẳng phải chân lý đối với tôi, trừ khi tôi hiểu được ý nghĩa của từng từ ngữ. Nếu ngài, thưa ngài, hoặc bất kỳ người nào uyên bác và kiên nhẫn khác đến gặp tôi, và bảo rằng họ sẽ dạy cho tôi biết ý nghĩa của những từ đó, chứ không phải sạc cho tôi một trận tơi bời nếu tôi có hơi đần độn một chút hoặc quên mất mối liên kết giữa sự việc này với sự việc khác—thì chao ôi, theo thời gian có lẽ tôi sẽ ngộ ra được chân lý trong đó; hoặc cũng có thể không. Tôi sẽ không dám chắc là mình cuối cùng sẽ có cùng suy nghĩ với bất kỳ ai đâu. Và tôi không phải là kẻ tin rằng chân lý có thể được gọt giũa thành lời một cách gọn ghẽ và sạch sẽ, hệt như cách mấy gã thợ ở xưởng đúc cắt gọt tấm tôn sắt vậy. Cùng một khối xương không thể nào nuốt trôi qua cổ họng của tất cả mọi người được. Nó sẽ nghẹn ở chỗ này của gã này, và mắc ở chỗ nọ của gã kia. Chưa kể đến việc, khi đã nuốt xuống rồi, nó có thể quá nặng đô đối với người này, nhưng lại quá nhẹ đô đối với người khác. Những kẻ cứ thích đóng vai thầy thuốc chữa bệnh cho thiên hạ bằng chân lý của họ, buộc phải biết cách pha chế khác nhau cho từng tâm trí khác nhau; và cũng phải thật nhẹ nhàng trong cách phao truyền nó, bằng không mấy kẻ bệnh hoạn tội nghiệp kia sẽ nhổ toẹt vào thẳng mặt họ mất. Còn đằng này, Hamper đầu tiên giáng cho tôi một tát tai, rồi sau đó ném thẳng cái viên thuốc khổng lồ của hắn vào mặt tôi, và bảo rằng hắn tính là nó chẳng mang lại ích lợi gì cho tôi đâu, vì tôi quá ư đần độn, nhưng ngặt nỗi mọi chuyện là thế đấy.”

“Ước gì một số những ông chủ nhân hậu và khôn ngoan nhất có thể gặp gỡ một vài đại diện bên phía các anh để có một buổi trò chuyện cởi mở về những vấn đề này; chắc chắn đó sẽ là cách tốt nhất để vượt qua những khó khăn hiện tại, mà tôi thực lòng tin rằng, bắt nguồn từ sự thiếu hiểu biết của các anh—xin lỗi anh nhé, ông Higgins—về những chủ đề mà việc thấu triệt chúng mang lại lợi ích tương hỗ cho cả đôi bên, chủ lẫn thợ. Tôi tự hỏi không biết”—(ông quay sang nói nửa đùa nửa thật với con gái)—“liệu anh Thornton có thể bị thuyết phục để làm một việc như thế hay không?”

“Cha hãy nhớ lại xem,” cô lên tiếng bằng một chất giọng rất đẽ—điều mà anh từng nói một ngày nào đó—về các thể chế chính quyền ấy, cha biết đấy.” Cô hoàn toàn không muốn gợi nhắc rõ hơn về cuộc trò chuyện mà họ từng có xoay quanh phương thức quản lý người lao động—bằng cách trang bị cho họ đủ tri thức để tự cai quản, hay thông qua một thứ quyền lực chuyên chế khôn ngoan từ phía người chủ—bởi cô nhận ra rằng Higgins đã nghe lỏm được tên của Mr. Thornton, nếu như không muốn nói là toàn bộ bài phát biểu: quả thực, hắn đã bắt đầu nhắc đến ông ta ngay sau đó.

“Thornton ư! Hắn chính là kẻ đã vội vã chạy đi gọi lũ người Ireland ấy về; và châm ngòi cho cuộc bạo loạn đã tiêu diệt cuộc bãi công. Ngay cả Hamper với tất cả thói hống hách côn đồ của hắn, cũng sẽ phải chờ đợi thêm một thời gian nữa—chứ còn ở Thornton thì chỉ có nói là làm một thèo. Và giờ đây, khi Công đoàn đáng lẽ phải cảm ơn hắn vì đã truy cùng diệt tận Boucher cùng đám gã dám làm trái lệnh chúng ta, thì chính Thornton lại bước ra và thản nhiên tuyên bố rằng, vì cuộc bãi công đã chấm dứt, hắn với tư cách là bên bị hại sẽ không muốn truy cứu tội trạng đám kẻ bạo loạn nữa. Tôi cứ tưởng hắn sẽ làm đến cùng để đòi lại món nợ bằng một cách công khai chứ; nhưng hắn bảo thế này (có kẻ ở tòa thuật lại nguyên văn lời hắn cho tôi nghe) ‘họ đều là những kẻ nhẵn mặt; họ sẽ tự gánh lấy hình phạt tất yếu cho hành vi của mình, thông qua những khó khăn mà họ sẽ vấp phải khi đi tìm việc làm. Chừng đó là quá đủ cay đắng rồi.’ Tôi chỉ ước gì chúng tóm được Boucher, và lôi cổ hắn ra trước mặt Hamper. Thưa ngài, tôi tưởng tượng ra cái cảnh con hổ già đó ngồi nhai nghiến hắn xem! Liệu hắn có tha bổng cho lão ta không? Đời nào có chuyện đó!”

“Mr. Thornton đã đúng,” Margaret nói. “Ông đang căm phẫn Boucher đấy thôi, Nicholas; bằng không thì chính ông sẽ là người đầu tiên nhận ra rằng, khi hình phạt tự nhiên đã đủ sức nặng cho hành vi sai trái, thì bất kỳ hình thức trừng phạt nào bổ sung thêm nữa cũng đều mang dáng dấp của sự trả thù.”

“Con gái tôi không phải là một người hâm mộ nhiệt thành của Mr. Thornton,” ông Hale mỉm cười nhìn Margaret nói; trong khi cô, đỏ bừng mặt như một đóa cẩm chướng, cúi đầu cặm cụi may vá với một sự chuyên tâm gấp bội, “nhưng cha tin những gì con bé nói là sự thật. Cha rất nể anh ta vì điều đó.”

“Vâng, thưa ngài, cuộc bãi công này đối với tôi là một chuỗi những chuyện mệt mỏi rã rời; và ngài sẽ chẳng ngạc nhiên nếu tôi có hơi bực dọc khi chứng kiến nó đổ bể, chỉ vì một nhúm người không chịu nổi đựng trong im lặng, mà cứ phải gào thét lên, dẫu cho có can trường và kiên định đến đâu đi nữa.”

“Ông quên mất rồi sao!” Margaret lên tiếng. “Tôi không biết nhiều về Boucher; nhưng khoảnh khắc duy nhất tôi thấy ông ta, điều ông ta thốt lên không phải là những cay đắng của riêng bản thân mình, mà là sự khốn khổ của người vợ ốm đau—của những đứa con thơ dại.”

“Đúng thế! Nhưng bản thân hắn đâu phải được làm bằng sắt. Chẳng mấy chốc rồi hắn cũng sẽ gào lên vì nỗi đau của chính hắn thôi. Hắn không phải là kẻ chịu đựng giỏi.”

“Sao ông ta lại gia nhập Công đoàn?” Margaret hỏi một cách ngây thơ. “Ông có vẻ chẳng dành mấy sự tôn trọng cho ông ta; cũng chẳng thu nhặt được chút lợi ích nào từ việc kết nạp ông ta cả.”

Trán Higgins tối sầm lại. Hắn im lặng mất một phút hoặc lâu hơn. Rồi hắn cộc lốc cất lời:

“Không đến lượt tôi phải bàn tán về Công đoàn. Việc họ làm thì họ làm. Những kẻ cùng chung một nghề nghiệp thì phải biết bám lấy nhau mà sống; và nếu kẻ nào không sẵn sàng chịu đựng chung số phận với phần còn lại, thì Công đoàn có đủ cách thức và phương tiện để xử lý.”

Ông Hale nhận ra rằng Higgins đang cảm thấy khó chịu trước ngã rẽ của cuộc trò chuyện, bèn im lặng. Nhưng Margaret thì không, dẫu cô nhận thức được cảm xúc của Higgins rõ mồn một chẳng kém gì hắn. Theo bản năng, cô cảm thấy nếu có thể ép hắn thốt lên những từ ngữ rõ ràng, thì thế nào cũng sẽ thu được một nền tảng rạch ròi để từ đó tranh biện về lẽ phải và công lý.

“Và cách thức cùng phương tiện của Công đoàn là gì thế?”

Hắn ngước nhìn cô, hệt như chuẩn bị sẵn sàng cho một sự kháng cự lầm lì trước mong muốn tìm hiểu thông tin của cô. Nhưng gương mặt bình thản của cô, cứ đăm đăm nhìn vào hắn đầy kiên nhẫn và tin tưởng, đã buộc hắn phải cất lời đáp trả.

“Thì đấy! Nếu một kẻ không chịu gia nhập Công đoàn, những người làm việc ở các cỗ máy dệt lân cận sẽ nhận được lệnh cấm tiệt không được nói chuyện với hắn—dù hắn có đang đau buồn hay ốm đau bệnh tật đi chăng nữa thì cũng thế thôi; hắn bị gạt ra ngoài lề; hắn không phải là người của chúng ta; hắn bước vào giữa chúng ta, hắn làm việc chung với chúng ta, nhưng hắn hoàn toàn xa lạ. Ở một số nơi, những ai dám mở miệng bắt chuyện với hắn sẽ bị phạt tiền. Cô cứ thử làm thế đi, thưa cô; thử sống một hai năm giữa những kẻ cố tình quay mặt đi chỗ khác nếu cô liếc nhìn họ; thử làm việc trong bán kính hai thước quanh những đám đông thợ thuyền mà cô thừa biết đang cưu mang một mối thù hằn nghiến răng nghiến lợi trong lồng ngực—những kẻ mà khi cô nói mình đang vui, chẳng một ánh mắt nào bừng sáng, chẳng một khóe môi nào mỉm cười—những kẻ mà khi lòng cô trĩu nặng nỗi buồn, cô chẳng bao giờ có thể thốt ra một lời, bởi vì họ sẽ chẳng đời nào đếm xỉa gì đến những tiếng thở dài hay nét mặt âu sầu của cô (và một người đàn ông sẽ chẳng còn ra dáng đàn ông nếu cứ cất tiếng rên rỉ lớn tiếng khi có kẻ khác hỏi mình bị làm sao thế chứ?)—cô cứ việc thử làm thế đi, thưa cô—mười tiếng một ngày trong ba trăm ngày, và khi ấy cô sẽ hiểu được phần nào Công đoàn thực chất là cái gì.”

“Trời ạ!” Margaret thốt lên, “thế thì đây đúng là sự độc tài tàn bạo rồi! Thôi nào, Higgins, tôi chẳng thèm đếm xỉa gì đến sự tức giận của ông đâu. Tôi biết ông có muốn giận tôi cũng chẳng được, và tôi bắt buộc phải nói cho ông nghe sự thật này: rằng trong tất cả những trang lịch sử tôi từng đọc qua, chưa bao giờ tôi thấy một thứ hình phạt tra tấn nào kéo dài dai dẳng và lê thê đến thế. Thế mà ông lại gia nhập Công đoàn! Thế mà ông lại dám mở miệng phàn nàn về sự tàn bạo của tầng lớp chủ xưởng!”

“Thôi nào,” Higgins đáp, “cô muốn nói gì cũng được. Người đã chết đang nằm kia là tấm khiên chắn giữa cô và mọi lời giận dữ của tôi đấy. Cô tưởng tôi quên mất ai đang nằm trong căn phòng đó, và con bé đã yêu quý cô nhường nào sao? Và chính tầng lớp chủ xưởng mới là những kẻ đã đẩy chúng ta vào tội lỗi, nếu như Công đoàn thực sự là một tội ác. Có thể không phải thế hệ này, mà là cha ông của họ. Cha ông họ đã đè bẹp xương máu cha ông chúng tôi xuống tận bùn đen; nghiền nát chúng tôi ra thành cám bột! Mục sư ơi! Tôi tính chắc là mình từng nghe mẹ đọc cho nghe một câu kinh thánh thế này, ‘Cha ăn trái nho chua, mà răng con bị ê buốt.’ Bọn chúng cũng vậy đấy. Chính trong những ngày tháng áp bức bần cùng đó mà các Công đoàn ra đời; đó là một sự tất yếu. Và theo suy nghĩ của tôi, nó vẫn là một sự tất yếu cho đến tận bây giờ. Đó là hành động đứng lên chống lại sự bất công, dù là trong quá khứ, hiện tại hay tương lai. Nó có thể giống như chiến tranh; đi kèm với nó là những tội ác; nhưng tôi nghĩ việc khoanh tay đứng nhìn mới là tội ác lớn hơn nhiều. Cơ hội duy nhất của chúng ta là gắn kết mọi người lại với nhau chung một mối quan tâm; và nếu có kẻ hèn nhát, có kẻ đần độn, thì họ vẫn cứ phải bước theo và gia nhập vào đoàn hành quân vĩ đại ấy, nơi mà sức mạnh duy nhất chỉ nằm ở số đông.”

“Ôi!” ông Hale thở dài, “Công đoàn của các anh tự thân nó vốn dĩ rất đẹp đẽ, rất vinh quang—nó chính là hiện thân của tinh thần Cơ Đốc giáo—nếu như nó vì một mục đích mưu cầu lợi ích chung cho tất cả mọi người, thay vì chỉ phục vụ cho quyền lợi của một giai cấp đơn lẻ đem ra đối chọi lại giai cấp khác.”

“Tôi nghĩ đã đến lúc tôi phải xin phép lui rồi, thưa ngài,” Higgins nói khi đồng hồ điểm mười giờ.

“Về nhà sao?” Margaret hỏi rất khẽ. Hắn hiểu ý cô, và đưa tay nắm lấy bàn tay cô đang chìa ra. “Về nhà, thưa cô. Cô có thể tin tưởng ở tôi, dẫu tôi là một thành viên của Công đoàn.”

“Tôi hoàn toàn tin tưởng nơi ông, Nicholas.”

“Khoan đã!” ông Hale vội vã bước về phía giá sách. “Ông Higgins! Tôi chắc chắn ông sẽ cùng tham gia buổi cầu nguyện gia đình với chúng tôi chứ?”

Higgins nhìn Margaret đầy hoài nghi. Đôi mắt trầm buồn và dịu dàng của cô chạm vào mắt hắn; không hề có sự ép buộc nào, mà chỉ đong đầy niềm quan tâm sâu sắc. Hắn không nói gì, nhưng vẫn đứng yên tại chỗ.

Margaret người theo giáo hội Anh giáo, cha cô vị mục sư thuộc phái ly khai, và Higgins kẻ vô thần, cùng quỳ gối bên nhau. Điều đó chẳng làm tổn hại đến ai cả.