Tôi ở Nam Kinh tám ngày, lại về Hàng Châu, không có việc gì nên ở nhờ nhà họ Tư một năm. Đại thiếu gia nhà họ Tư là bạn học của tôi hồi ở Huệ Lan, nay cậu ấy vào Đại học Quang Hoa, nhưng lại vì bệnh mà phải nghỉ học ở nhà. Lão gia nhà họ nổi lên từ cuộc khởi nghĩa Tân Hợi, qua đời từ ba năm trước, khi sinh thời ông làm Cục trưởng Cục Quân khí tỉnh Chiết Giang, đối xử với mọi người hào sảng, cứ như trong nhà có núi vàng núi bạc, nhưng tài sản để lại sau khi qua đời chỉ có một công ty xe kéo, do một tay phu nhân tự mình quản lý, gia cảnh vốn không lấy gì làm dư dả, lại chuyển sang buôn bán, thế nhưng vị phu nhân này phàm là việc gì cũng thấu đáo, ra tay hào phóng, vẫn ra dáng người nhà quan lại.
Nhà họ có sáu người anh chị em, đứng đầu là phu nhân, năm nay mới bốn mươi lăm tuổi, cùng một vị dì nãi nãi tuổi vừa tròn hai mươi ba. Phu nhân đối xử với tôi như con cháu, lại như khách quý, nữ quyến nhà họ ở nội viện, chỗ tôi ở là phòng xăn phía trước, ăn cơm ở phòng khách, có những lúc các anh em đều không có nhà, thì nhất định sẽ do người em gái út ra tiếp chuyện, hai người chủ khách một bàn. Con bé tên là Chế Chế, mới bảy tuổi, ngặt một nỗi nó là do dì nãi nãi sinh ra. Ngày đầu tiên tôi đến nhà họ Tư được tiếp đãi thế nào, thì ở suốt một năm cũng không hề khác đi một chút nào. Hơn nữa tôi còn chiếu theo lệ của các anh chị em họ, hằng tháng vẫn có tiền tiêu vặt, hai mươi hào bạc trắng, đều là lúc tôi không có nhà, phu nhân vào phòng bỏ vào ngăn kéo trước giường tôi. Đến Tết lại có tiền mừng tuổi, là hai đồng bạc nguyên, gói trong giấy đỏ, để trong đĩa trái cây đêm trừ tịch do người hầu bưng vào.
Nhà họ Tư trước kia ở Kim Động Kiều, có hoa sảnh lầu đài, nay chuyển đến Kim Cang Tự Hạng, chẳng qua chỉ là nhà trệt hai viện ba gian, hơn nữa ngay phía bên cạnh cổng lớn chính là công ty xe kéo, phu nhân thường hay ra căn phòng kế toán ở đây để lo toan công việc, thế mà ngày dài cảnh vắng, vẫn luôn có cảm giác thâm nghiêm của một đại trạch. Nội viện và nội thất thì tôi chưa bao giờ bước vào, phu nhân chỉ những lúc đi qua tiền sảnh nhìn thấy là mỉm cười chào hỏi tôi, tôi cũng chỉ gọi bà một tiếng Tư bá mẫu. Dì nãi nãi cũng thế, chỉ những lúc ra vào gặp mặt thì gọi tôi một tiếng Hồ tiên sinh, nhưng vì cô ấy còn trẻ, lại sở hữu đôi mắt đẹp như sao, hàm răng trắng như ngọc, nước da trắng như tuyết mặt đẹp như hoa, giọng nói trong trẻo ngọt ngào khiến người ta kinh ngạc, nên mỗi lần tôi toàn thấy ngại ngùng chẳng dám gọi.
Hồi còn ở Kim Động Kiều, Khang Hữu Vi cũng thường hay tới nhà họ để uống rượu phóng bút, nay chuyển nhà rồi, ở đại sảnh vẫn treo bức trung đường do Khang Hữu Vi viết: "Đại giang đông khứ, lãng đào tẫn, thiên cổ phong lưu nhân vật, cố lũy tây biên, nhân đạo thị Tam Quốc Châu Lang Xích Bích." Thế nhưng đây là Hàng Châu, tháng ba tiết xuân ấm áp, khắp thành hoa liễu bay lượn như tuyết, bay vào sân vắng, vo tròn đùa quả vờn múa giữa không trung, ngoài cửa mưa phùn vừa tạnh, ngõ sâu vang lên tiếng bán hoa. Có một lần phu nhân đi qua tiền sảnh, hoa liễu vương trên tóc, bà dừng bước trước gương soi toàn thân, đưa tay gạt đi, ngẩng đầu nhìn thấy tôi, bà vội vàng chào hỏi, ngượng ngùng mỉm cười.
Phu nhân gặp ai cũng cười tươi như hoa, nhưng lúc một mình thì lại vô cùng nghiêm nghị, cho dù là nói chuyện với người ta có kèm theo nụ cười, thì giữa thần thái vẫn ẩn chứa một thứ uy nghiêm băng giá. Bà dậy sớm ngủ muộn, suốt ngày luôn có việc để làm, từ bước đi cho đến những cử động nhỏ khi làm việc của bà, đều ngay ngắn cẩn trọng như thế, nhưng lại nhẹ nhàng lanh lẹ, tựa như làn gió sảng khoái của núi non cỏ cây trong giọt sương mai. Trong nhà tuy có hai người nữ gia nhân, nhưng phàm là việc gì phu nhân cũng phải tự mình lo đến nơi đến chốn bằng cả tâm can, ánh mắt và đôi tay. Đến như việc xào một đĩa rau xanh bà cũng làm thật tinh tế, các con đi học phải xếp chăn mịu, phu nhân còn dặn không được gấp quá chặt, sợ ruột chăn bị ép hỏng đanh lại, Văn vương xem dân như bị thương, còn bà thì đối với đồ vật cũng sợ làm tổn hại. Bản thân bà rất tiết kiệm, tiêu tiền từng đồng một đều đếm qua, ngay cả một bọc táo tàu trong tủ có bao nhiêu quả bà cũng đếm, thế nhưng người hầu có lén ăn mất thì bà cũng không bao giờ vạch trần, bởi vì ai cũng cần mặt mũi, cây nào cũng cần vỏ.
Nhà mẹ đẻ của phu nhân họ Viên, tên húy là Cẩn, đời trước hình như cũng là nhà quan lại, thế nhưng thời con gái hoàn cảnh của bà không hề tốt đẹp, bà là con gái thứ ba, cùng người anh trai nhận bát đĩa của tiệm đồ sứ về vẽ hoa lấy tiền, loại hoa văn ấy còn có vẻ đẹp chân thực, trong trẻo và vui tươi mang đậm hơi thở dân gian hơn cả tranh vẽ của các bậc danh gia. Người anh Cả của bà dùi mọc thành tài, sau này làm tới chức Viện trưởng Viện Cao đẳng Pháp suối tỉnh Giang Tô, anh Hai kinh doanh ở Thạch Hải, lại mở xưởng cơ khí ở Hàng Châu, người em Tư du học nước ngoài, mất sớm. Khi phu nhân gả cho lão gia, lão gia vẫn còn ở Vũ bị học đường Hàng Châu, chưa thể lo cho gia đình, phu nhân từng đến Tô Châu làm gia sư nửa năm.
Những năm đầu thời Trung Hoa Dân Quốc, Hàng Châu long ngâm hổ rếu, các bạn học xuất thân từ Vũ bị học đường đều leo lên vị trí hiển hách, họ luyện tân binh, mở công ty điện lực, mở ngân hàng, mở sân khấu ca kịch Cộng Vụ Đài, cưỡi ngựa dạo Tây Hồ, lầu son tiệc rượu tựa như hội quần anh, trong đó lão gia lại càng hào sảng trọng nghĩa khí, bạn bè đều như anh chỉ em, Đốc quân Chiết Giang kiêm Hưng Vũ tướng quân Chu Thụy tâm giao nhất với lão gia, Cục trưởng Cục Cảnh sát Hạ Siêu là người kính trọng và nghe lời lão gia nhất. Phu nhân của Chu Thụy cũng tâm tình như chị em với phu nhân, nhưng thường chỉ vào những dịp lễ tết hoặc có việc mới qua đời, hai người nắm tay nhau đi vào phòng, ngồi xếp hàng trên mép giường trò chuyện, hệt như hai người chị em được vẽ trên vỏ chai nước hoa Song Muội.
Lão gia qua đời năm bốn mươi bốn tuổi, toàn bộ di sản quy ra cũng chỉ vỏn vẹn một vạn đồng bạc nguyên, nhị cữu gia khuyên phu nhân bảo con cái đi học nghề, cứ thế mà thủ thường qua ngày, thế nhưng phu nhân quyết chí không lùi bước, muốn bồi dưỡng cho các con đều vào đại học, điều này phải gọi là mạo hiểm, nhưng bà có những mường tượng hoa lệ của riêng mình về cõi nhân thế.
Bà không hề keo kiệt trong việc tiêu tiền của các con, đối với họ hàng thân thích thì không bao giờ mở lời cầu cứu, chỉ có người khác nhận được ân huệ từ bà, người nghèo khổ nhận được tiền bạc của bà, kẻ phú quý nhận được chân tình của bà. Hồi nhỏ tôi thích nhất là ngày sinh nhật Địa Tạng Vương Bát, nhà nhà trước cửa đều thắp hương cắm xuống đất, dâng một bát nước sạch, bà cả nhà họ Tư khiến người ta có cảm giác trong rương áo của bà, trong cuộc đời của bà chính là một kho tàng vô tận.
Giọng nói của phu nhân tựa như gió xuân hoa mẫu đơn, suốt cả năm trời tôi chưa từng nghe thấy bà có một lời nào lớn tiếng ác khẩu với người hầu hay con cái, bà đối nhân xử thế luôn chừa lại cho người ta một đường lui, thế nhưng không một ai dám ôm lòng gian dối trước mặt bà, bởi vì bà cực kỳ quyết đoán và rạch ròi. Lời nói của bà, thông thường đều là vừa cười vừa nói, nhưng người nghe vừa vui mừng may mắn, lại vừa hổ thẹn sợ hãi, người xưa nói lời của hoàng đế là thiên ngữ luân âm, vốn dĩ không phải là thứ mà xã hội quyền lực hay thần đạo có thể có được, mà là xuất phát từ sự trang nghiêm của cõi nhân thế.
Phu nhân đối với con trẻ, với người hầu, cũng đều có sự lễ phép hệt như đối với khách quý. Người quản lý sổ sách trong công ty, các sư phụ và thợ thủ công, họ hàng thân thích ở quê lên tìm việc, đứng trước mặt phu nhân, thì dù có tự ti thấp kém đến đâu cũng sẽ cảm thấy bản thân vốn dĩ là một người tao nhã, dù có sa cơ lỡ bước đến đâu cũng cảm thấy trên đời này vốn dĩ không có đường cùng, ai ai cũng nói phu nhân tốt, phu nhân sáng ngời. Hóa ra Phật độ chúng sinh, cùng với những con người dưới thiên hạ của chân mệnh thiên tử khi đến trước mặt ngài đều trở nên tốt đẹp hơn, trở nên hữu ích hơn, cũng chỉ giống như thế này mà thôi.
Các anh chị em nhà họ Tư đều gọi là quan, như Tụng Đức quan, Chế Chế quan, ngoài ra họ hàng thân thích đều gọi theo vai vế, người hầu cũng chỉ đối với người thân mới gọi là gia, phu nhân gọi tôi là Hồ tiên sinh, nhưng người hầu thì gọi tôi là Hồ thiếu gia. Thúc thúc nhà họ Tư từng làm quân nhu thượng tá, nay ở ẩn chốn thôn quê, thỉnh thoảng lại ghé Hàng Châu ở lại nhà họ ba, năm ngày, còn có nhị cữu gia một tháng cũng từ Thượng Hải đến Hàng Châu hai lần, tôi nhìn sự tôn kính mà họ dành cho đối phương, cũng cảm thấy vị thúc thúc và nhị cữu gia này thật vĩ đại biết bao, trong khi tôi chẳng qua chỉ là một kẻ tiểu bối bình thường, gặp nhau ở tiền sảnh cũng không dám bước tới làm quen. Lại còn có đại ca đại tẩu trong họ nhà họ, làm tổng vụ ở trường Trung học số 1, mỗi lần đến nhà họ, sự thân thiết và tôn kính mà họ nhận được, trong mắt tôi đều tựa như người trên trời, không phải chuyện đùa. Thế mà phu nhân lại coi trọng tôi đến thế, chỉ vì tôi ở nhà họ làm khách, lại là một người đọc sách. Thêm nữa là những người làm ruộng ở quê lên, cùng với những kẻ đến nhờ vả kiếm việc làm, chỉ có thể làm nhân viên vụ việc hoặc thư ký nhỏ nhặt, khi đến nhà họ cũng đều được gọi là bác này anh nọ, trở nên vĩ đại trong một thứ tình cảm kính trọng ấm áp. Thân thích cũ của nhà họ Tư, cùng những người bạn học xuất thân từ Vũ bị học đường và Trường Sĩ quan quân đội Nhật Bản cùng với lão gia, có rất nhiều người làm quan lớn ở Nam Kinh và các tỉnh, phu nhân cực kỳ ít qua lại với họ, nhưng nếu có nhắc đến, thì toàn là mang ý tốt, cảm thấy bọn họ mỗi người đều có một khoảng phong quang vô tận trên cõi đời này.
Có đôi khi tôi ở ngoại viện, nghe người trong công ty nói phu nhân sắp ra ngoài, bầu không khí lập tức trở nên căng thẳng, tựa như thanh trừ đường sá để nhường lối. Người đời nay có Tổng tư lệnh Quân đội Bắc chiến Tưởng Giới Thạch mới đến Hàng Châu, vạn người tranh nhau ngắm nhìn, lính gác xếp hàng từ nhà ga suốt dọc đến tận bên hồ Tây, người xưa thì có chiếc xe hoa rèm lụa của Tô Tiểu Tiểu, mỗi lần ra ngoài cũng khiến người Tiền Đường chấn động, thế nhưng nhà họ Tư bây giờ chẳng qua chỉ là một gia đình bách tính bình thường, phu nhân lại là một người phụ nữ hơn bốn mươi tuổi, một chút kiêu kỳ cũng không bày ra, vậy mà cũng có được uy nghiêm đến thế. Một ngày trong tháng Giêng, tôi nghe người hầu nói phu nhân muốn lên núi Thành Hoàng thắp hương, chẳng mấy chốc phu nhân quả nhiên bước ra, đi qua tiền sảnh, bà đã thay một bộ xiêm y đẹp hơn ngày thường, người hầu giúp xách giỏ hương đưa ra ngoài cửa lớn lên xe kéo, tôi chỉ cảm thấy hôm nay quả là một ngày đẹp trời, thành Hàng Châu trời quang mây tạnh, sáu con đường đẹp như tranh vẽ, trên núi Ngô Sơn ong bướm rập rờn.
Thế nhưng tôi lại cứ thích gây chuyện. Vào lúc ấy Chế Chế quan mới mười sáu tuổi, đang học ở trường Nữ sinh số 1, tính tình cương liệt, cách ăn mặc không vương vấn một chút nữ nhi tính nào. Hễ cứ dịp cô ấy chạm mặt tôi trước sảnh vẽ, hỏi mượn tiểu thuyết để đọc, là tôi lại đặc biệt đi mua về, giao cho vú nuôi mang vào đưa cho cô ấy, cứ làm như vậy hai ba lần, tôi dường như nuôi dưỡng những tâm tư tồi tệ, mặc dù sự việc chẳng có gì. Tôi ở nhà họ với sự kính trọng lẫn nhau như thế, không khỏi muốn nổi loạn một chút. Hóa ra sự bình yên cát tường của cõi nhân thế, ngược lại chính là vì thường xuyên bị phá vỡ, cho nên mới giống như trời đất chưa hoàn thành, chứ không phải là một tác phẩm nghệ thuật đã thành hình. Quả nhiên bỗng một hôm Tụng Đức gửi thư từ Đại học Quang Hoa tới, chỉ có nhõn một câu ngắn ngủn, bảo tôi rời khỏi nhà cậu ấy. Lúc ấy tôi chỉ cảm thấy bản thân mình thật sự quá tồi tệ, hơn nữa nhất thời lại chưa có nơi để đi, nhưng cõi đời này ngoài thiện ác ra, thậm chí là ngoài hoàn cảnh khốn đốn ra, vẫn có một sự khoáng đạt khác. Tôi đành phải từ giã trở về Hồ thôn, Tư bá mẫu thì chẳng nói toạc ra điều gì, còn chuẩn bị mâm cỗ tiễn hành cho tôi, tặng tôi năm đồng tiền làm lộ phí.
Sau đó chừng hơn nửa năm, tôi lại ra Hàng Châu, vẫn ở nhà họ Tư làm khách, khoản lộ phí này ngẫm lại chỉ đành nhờ vào cái mặt dày của tôi, thế nhưng lại diễn ra một cách hết sức tự nhiên, Tư bá mẫu cũng hoàn toàn không hề có chút gợn sóng nào trong lòng, vẫn tôn trọng tôi như thuở ban đầu. Bài "Thải liên phú" của Lương Nguyên Đế: "Úy khuynh thuyền nhi nỉ tiếu, khủng triêm thường nhi liễm quần." Hóa ra tà và chính ở cõi nhân thế có thể quên đi lẫn nhau như hoa với lá, tôi đã làm chuyện xấu, cũng không cần phải cúi đầu nhận tội với người ta, cũng không cần phải tự mình ôm hận, dẫu cho có hổ thẹn, thì cũng chẳng qua chỉ giống như chiếc thuyền hái sen chòng chành nghiêng ngả mà thôi.
[Nữ tâm]
Năm sau tôi vào trường Chuyên tu Tiếng Anh Trung Sơn dạy học, nằm ở phố Mã Thị, Hàng Châu, hiệu trưởng Ngô Tuyết Phàm là anh họ của tôi. Tư bá mẫu may chăn bông cho tôi, ngày tôi dọn khỏi nhà bà, bữa trưa được dọn ăn trong nội viện, mâm cỗ rượu thịt được chuẩn bị tươm tươm hơn ngày thường, cả nhà anh chị em, kể cả dì nãi nãi và Tư bá mẫu đều cùng ngồi chung một bàn. Tôi ở trường Anh chuyên một năm rưỡi, thỉnh thoảng vào thứ bảy hoặc chủ nhật lại đến thăm Tư bá mẫu, cũng chỉ đứng ở tiền sảnh nói chuyện với mấy anh em Tụng Đức, Tư bá mẫu nghe thấy tôi đến từ trong nội viện nhất định sẽ gọi người hầu bưng đồ ăn nhẹ ra, khi thì hoành thánh, lúc lại là mì nước thịt thái chỉ măng tre. Sau này tôi chuyển sang sư phạm Tương Hồ, sư phạm Tương Hồ nằm ở Tiêu Sơn Tương Hồ, từ đó tôi ít khi đến nhà họ Tư nữa.
Hai năm tôi đi dạy học, mỗi tháng đều gửi tiền về nhà ở Hồ thôn. Ngọc Phụng thì tôi không dẫn theo cùng, bởi vì người vợ mới cưới nên ở nhà phụng dưỡng mẹ già, tôi không muốn tổ chức một gia đình nhỏ, hơn nữa cũng không cảm thấy có chút cảm giác chia ly nào. Tôi với mẹ và Ngọc Phụng cũng không nhất thiết phải kè kè bên cạnh, mà chỉ là cùng ở trên cõi đời này, tựa như những vì sao trên dải ngân hà. Đến kỳ nghỉ hè nghỉ đông, tôi đương nhiên sẽ về nhà.
Năm thứ hai sau khi tôi và Ngọc Phụng kết hôn, anh Tư chị Tư cùng với chị Ba khởi xướng việc chia nhà, thế là phân chia ra ở riêng, nhà nghèo không phải là chia tài sản, mà ngược lại là chia người, mẹ và Thanh Vân đi theo tôi với Ngọc Phụng, anh Cả vì vẫn độc thân, lại thêm em út mất sớm nên trong số các anh em tôi là người nhỏ nhất, bèn giúp tôi gánh vác việc gia đình, hai năm đầu phần lớn cũng nhờ vào anh ấy. Thế nhưng anh Cả và Ngọc Phụng không hòa hợp, anh ấy nghe lời chị Ba. Lại thêm anh Tư chị Tư cũng hợp cạ với chị Ba, không hợp với Ngọc Phụng, duy chỉ có điều không tranh cãi gì với nhau.
Chị Ba là vợ tục huyền, lúc anh Ba còn sống đã dung túng cho chị ta, đến khi anh Ba qua đời, chị ta thường xuyên ở trong nhà mẹ đẻ tại thành Thiệu Hưng, chỉ thỉnh thoảng mới về Hồ thôn ở một thời gian ngắn. Chị ta là người thành phố, khéo ăn khéo nói, bắt nạt Ngọc Phụng là cô gái nhà quê. Lại thêm vì chị ta đối xử tệ bạc với Thanh Vân, mà Thanh Vân thì theo nương nương cùng thím Sáu, nên trong lòng chị ta cũng đem lòng ganh ghét, mỗi lần nói đùa đều mang theo sự độc ác. Chị ta gọi Ngọc Phụng: "Thím Sáu, mày đúng là ăn bánh trôi không nhân đấy, chú Sáu sau này rồi sẽ bỏ mày cho mà xem." Ngọc Phụng ăn nói vụng về, không có lời nào để đáp trả, lại biết tôi không thích vợ mình nói xấu chuyện anh em chú bác dâu con, cho nên cũng không nói với tôi, chỉ có một lần chị ta mượn chuyện trêu chọc để lăng mạ Ngọc Phụng ngay trước mặt tôi, Ngọc Phụng đỏ bừng mặt tức giận, tôi bèn quát mắng chị Ba một trận. Chị Ba giáp mặt tôi thì tỏ ra sợ sệt.
Chị em Ngọc Phụng rất thân thiết, cô ấy chỉ có một người em trai tên là Toại Dương, đang học ở trường Trung học số 4 Ninh Bồ, hễ nghỉ hè là nhất định sẽ đến thăm chị, ở lại cả tháng trời, hai người cùng với cháu gái Thanh Vân của tôi tâm tình đầu ý hợp, Ngọc Phụng cũng mong mỏi hai đứa nên duyên vợ chồng, nương nương vốn bảo vai vế không hợp, thế nhưng chị Ba và anh Cả người thì cười lạnh, kẻ thì chửi bới ỏm tỏi, thốt ra biết bao lời lẽ lăng mạ gia đình nhà mẹ đẻ của Ngọc Phụng, may mà nương nương vẫn một mực thương xót Ngọc Phụng như cũ.
Có một lần anh Cả đến trường sư phạm Tương Hồ, tôi bèn giao khoản tiền tháng này cần gửi về nhà cho anh ấy, lúc về nhà anh ấy lại nói với Ngọc Phụng rằng: "Tôi đã nói chuyện với Thụy Sinh rồi, Thụy Sinh bảo cô không đúng, tôi cũng chỉ công nhận người em trai Thụy Sinh này thôi, nó cực kỳ kính trọng bề trên, từ khi tôi gánh vác việc gia đình, lần nào nó gửi tiền về cũng đều đề tên người nhận là anh Cả. Cô có sống tốt hay không, sau này tôi sẽ bảo Thụy Sinh dùng một cỗ kiệu đưa cô về Đường Khê đấy!" Ngọc Phụng nghe xong quả nhiên hoảng sợ. Thật ra lúc đối mặt với tôi anh Cả chẳng hề nói gì cả, lần đó anh ấy đến, ngược lại là tôi hỏi anh ấy, mẹ có khỏe không? Anh ấy đáp là khỏe. Lại hỏi Ngọc Phụng thế nào? Anh ấy đáp cũng vẫn như thường. Tôi cảm ơn anh ấy vì đã vất vả gánh vác việc nhà, anh ấy nói: "Cũng chỉ mong em trai cậu ra đời làm việc, trong nhà dẫu có khổ thì chịu khổ một chút, sau này cũng có thể khá lên được." Tôi không ngờ lúc về nhà anh ấy lại nói những lời như vậy.
Nương nương bảo Ngọc Phụng đừng tin lời sằng bậy của anh Cả. Thanh Vân lúc đó đã mười ba tuổi, Ngọc Phụng phàm là việc gì cũng bàn bạc với con bé, Thanh Vân càng quả quyết nói chú Sáu không phải là người như vậy. Ngọc Phụng đáp: "Ta cũng biết chú Sáu không phải người như vậy." Thế nhưng cô ấy nghĩ ngợi trăm bề, dẫu thế nào cũng phải gặp cho bằng được Thụy Sinh, nương nương cũng đã đồng ý. Cô ấy phó thác Thanh Vân ở lại chăm sóc nương nương, rồi bồng theo đứa con gái thứ là Lệ Vân mới sinh được ba tháng, từ trước tới nay chưa từng đi xa khỏi nhà, vậy mà một mình một bóng đi thẳng tới Tiêu Sơn, tìm đến trường sư phạm Tương Hồ.
Tôi nhìn thấy Ngọc Phụng đến thì vô cùng kinh ngạc. Nữ đồng nghiệp trong trường và phu nhân các đồng nghiệp đều rất thời thượng, còn Ngọc Phụng lại mang phong cách ăn mặc của thôn nữ, nhưng sự hổ thẹn của tôi không phải vì thói hư vinh hám lợi. Hồi còn đi học ở trường Trung học Huệ Lan, có một lần cha đến thăm tôi, tôi cũng không vui. Tôi nhìn thấy các bạn học khác cũng như vậy, hễ có người nhà đến thăm, thì lén lút nhận đồ rồi chỉ mong họ đi cho mau, có một vị họ Vu, cha là một nhân vật nổi tiếng trong giới thương nhân Hàng Châu, lúc đến trường thăm cậu ấy, cậu ấy cũng thường đỏ bừng mặt tía tai. Bởi vì nhìn thấy người thân trước mặt người đời. Lại có Sợ Hổ Thẹn Thắng Phật trong kinh Phật, trong tiểu thuyết cũ của Trung Quốc, các vị anh hùng ra trận chiến thắng hoặc bắn cung trúng hồng tâm, mỗi lần đều thầm gọi một tiếng hổ thẹn, hay như trong khúc tuế người ta được thăng quan tiến chức, hoặc đào được kho báu, hoặc tình cờ se duyên đôi lứa, đều nói các bậc thánh nhân thương xót hoặc ông trời thương xót, bởi vì đó là lúc nhìn thấy chính mình trước mặt thiên hạ. Giờ đây tôi cũng giống như đang ở trong chốn thâm sơn bỗng có ai gọi tên mình, tôi vội vã chạy ra cổng trường đón Ngọc Phụng, thậm chí không dám lớn tiếng hô hào. Tôi còn chú ý đến dáng vẻ và cách ăn mặc của Ngọc Phụng hơn bất cứ ai. Trong Hồng Lô Mộng, Đại Ngọc đang cùng các chị em cười nói vui vẻ, ngặt nỗi Bảo Ngọc lại để tâm, cậu ta ra hiệu cho một cái, thế là Đại Ngọc liền bước vào trong soi gương một lát, hóa ra là tóc mai bị lơi lỏng. Đó chính là vì là người một nhà.
Ngọc Phụng đến chốn đất khách quê người nhưng không hề sợ hãi, bởi vì có chồng làm chủ, bởi vì tình nghĩa vợ chồng ở cõi nhân thế sâu đậm nhường ấy. Thế nhưng cô ấy cũng thật hồ đồ, cô ấy đến là cốt để hỏi tôi cho ra nhẽ, thế nhưng vừa nhìn thấy tôi là lập tức an tâm, chỉ buổi tối hệt như đang dỗ dành chính mình mà hỏi tôi một câu, nghe tôi nói anh Cả không hề nói với tôi chuyện gì về cô ấy cả, tôi vốn chẳng hề hay biết những chuyện đó, cô ấy cũng chẳng cần tôi phải giải thích tâm tư nữa, thậm chí không cần tôi phải thốt ra những lời an ủi cô ấy.
Ở Tương Hồ nhấp nhổm qua loa một đêm, ngày hôm sau Ngọc Phụng đã lên đường về nhà, tôi tiễn cô ấy ra bến xe ô tô Tiêu Sơn. Lúc ấy đúng vào độ xuân sang, mười dặm Tương Hồ một chiếc thuyền con, bốn bề núi non nở rộ hoa đỗ quyên đỏ rực, dẫu là trời quang, nhưng khi thuyền đi sát mép núi, những chỗ ánh nắng ban mai chưa chiếu tới thì sương đọng trên cành hoa vẫn còn ướt đẫm. Trên thuyền chỉ có tôi và Ngọc Phụng, tôi ôm đứa bé, Ngọc Phụng cứ thế đoan trang ngồi sát bên cạnh tôi.
Sau này khi Ngọc Phụng qua đời, tôi có nhắc lại chuyện này với Thanh Vân, Thanh Vân nói, thím Sáu khi còn sống vẫn luôn lo lắng sau này chú Sáu sẽ bỏ rơi mình, những ngày tháng khổ cực thì cô ấy đã chịu qua rồi, còn phước báu thì để người mới đến hưởng thụ. Thế nhưng bản thân Ngọc Phụng thì chưa bao giờ nói rõ với tôi, cho đến khi bệnh nặng tự biết không qua khỏi, có một lần cô ấy mới nói: "Anh đối xử với em rất tốt. Chỉ là có một lần anh nói, từ khi kết hôn với em chưa từng có ngày nào vừa lòng, câu này em nghe xong vẫn luôn canh cánh trong lòng." Nói xong cô ấy thở dài một hơi. Tôi giải thích rằng đó là vì lúc giận cô ấy nên cố tình nói lời cay đắng để tổn thương cô ấy, vốn dĩ trong lòng không hề nghĩ vậy, thế nhưng cô ấy chỉ lẳng lặng lắng nghe.
Ân tình ấy, cho nên vẫn luôn lo sợ Hứa Tiên sẽ bỏ rơi mình. Cô ấy hạ mình nhún nhường làm một người vợ mới, mọi nỗi oan ức đều chịu đựng, thế nhưng tình nghĩa vợ chồng sâu nặng, ngặt nỗi thoạt nhìn có vẻ như thật lại như giả, tựa như bài "Tân hôn biệt" của Đỗ Phủ: "Thiếp thân vị phân minh, hà dĩ bái cô h장." Nương nương Bạch Xà tu được thân người, đến lúc đó vẫn cứ hoài nghi vấp váp, chính là cái sự thân phận chưa phân minh ấy, lại giống như Lâm Đại Ngọc, cũng vì chuyện chung thân đại sự giữa cô ấy và Bảo Ngọc khi ở nhà ngoại chưa được phân minh, nên cứ mãi rơi lệ. Vạn lạng vàng dễ kiếm, một tri kỷ khó tìm, thế mà cho đến khi mặt đối mặt tương phùng, thì vẫn cứ tựa như "Nhất tự cao tràng nhập mộng hậu, châu nhân chỉ điểm đáo kim nghi".
Tôi tha hương nơi đất khách, Ngọc Phụng ở Hồ thôn, cô ấy vào bếp nấu nước nấu cơm, ngồi bên hiên nhà may vá trước hiên nhà, ra bờ cầu xuống bến nước giặt giũ gánh nước, trong lòng chỉ nhớ nhung mỗi mình tôi. Bài thơ của Lý Quần Ngọc:
Hoàng Lăng miếu trước xuân thảo sinh
Hoàng Lăng nữ nhi thiến quần tân
Khinh chu tiểu trạo xướng ca khứ
Thủy viễn sơn trưởng sầu sát nhân
Cõi đời này có những khoảng cách xa xôi cách trở như thế, và Ngọc Phụng cũng ôm nỗi sầu muộn nhường ấy. Mỗi lần cô ấy muốn nói với nương nương điều gì đó về Thụy Sinh, chưa nói được một nửa, nhìn thấy nương nương mỉm cười, cô ấy cũng ngượng ngùng cười theo, nhưng trong lòng thực sự rất vui mừng, rốt cuộc cũng coi như chẳng nói gì cả. Cô ấy nói những lời tâm sự với Thanh Vân, nhưng nói tới nói lui cũng coi như không nói gì, bởi vì hai người họ, một người đối với chồng, một người đối với chú Sáu, đều đã mãn nguyện và viên mãn rồi.
Trung Quốc không có loại tôn giáo như phương Tây, nhưng lại có cái gọi là tiên ý, cõi nhân thế có thể ví như "Xuân lai thiên thị đào thủy, bất biện tiên nguyên hà xứ tầm", mang theo một nỗi niềm trắc ẩn. Chữ "quân tử hữu chung thân chi ưu" mà Khổng Tử nói, cùng với sự "khải đương dĩ khái, ưu tư nan vong" của Tào Tháo, cho đến nỗi lòng vương vấn tơ vương của Lâm Đại Ngọc, tất cả đều là thứ tâm sự u hoài ấy. Lâm Đại Ngọc nghĩ ngợi trăm bề, con người cô ấy giống như:
Kha liên dương liễu thương tâm thụ
Kha liên đào lý đoạn trường hoa
Hơn nữa đây chính là phong thái của các bậc thánh hiền hào kiệt. Còn Ngọc Phụng chẳng qua chỉ là mộc mạc hơn mà thôi. Cô ấy giống như câu thơ trong Kinh Thi:
Xuân nhật Trì trì, nữ tâm thương bi.
Ngọc Phụng chưa từng bày tỏ sự ghen tuông, hay đề phòng tôi. Dù lúc lâm chung cô ấy có nhắc đến câu nói làm tổn thương lòng mình của tôi, thì cũng là vì cô ấy đã tha thứ rồi, chẳng qua chỉ là mang ra để xóa bỏ, và nhớ lại công hạnh viên mãn cả một đời của chính mình, cho nên mới có tiếng thở dài ấy.
Mà vào lúc ấy tôi ở Hàng Châu từng yêu một người phụ nữ, chính là em gái của bạn học họ Vu, ở nhà gọi là Tứ tiểu thư. Tôi thời trẻ ham mê sự phồn hoa của Hàng Châu, mà nhà họ Vu lại là một danh gia vọng tộc, người trẻ tuổi thì làm việc gì cũng thích phải có danh phận, yêu đương là phải có danh phận. Thế nhưng tôi vụng về ngốc nghếch, lại quá mức thật thà, đương nhiên không thể thành công. Người vợ của tôi cho đến tận cùng vẫn là Ngọc Phụng, cho đến tận bây giờ nghĩ lại, cũng chỉ có những chuyện về Ngọc Phụng là nghĩ mãi không hết.
Tình nghĩa vợ chồng trong nền văn minh Trung Hoa, rốt cuộc là bao la rộng lớn không thể gọi thành tên. Lương Sơn Bá không thể tưởng tượng nổi Chúc Anh Đài là con gái, hơn nữa còn có thể là vợ của mình, trong khúc "Thập bát tương tống" Chúc Anh Đài trăm phương kế giảng giải, thế mà chàng ta vẫn không hiểu, thậm chí còn nổi giận. Tôi và Ngọc Phụng lại càng đã là vợ chồng, thế mà tôi vẫn cứ hồ đồ như thế. Thật đúng là: "Thử tình khả đãi thành truy ức, chỉ thị đương thời dĩ võng nhiên."
[Sinh tử đại hạn]
Tô Thức bị giáng chức xuống phương Nam, Triêu Vân đi theo hầu, Triêu Vân vốn dĩ là một người con gái chuyên ca múa hát xướng, thế nhưng khi ở Huệ Châu cô ấy chỉ nấu nước nấu cơm, làm những công việc may vá kim chỉ, bao nhiêu bi hoan ly hợp trên cõi đời này, cũng chỉ thu gọn lại trong những ngày tháng bình dị và hai con người bình dị ấy. Tô Thức viết bài văn tế cho cô ấy, chỉ vắn tắt một trăm chữ, rằng Triêu Vân này đến nhà ta từ năm mấy tuổi, mười lăm năm qua đối xử với ta hết lòng hết dạ, là một người biết lễ nghĩa, cô ấy theo ta đến Huệ Châu, vào ngày nọ tháng nọ mắc bệnh chướng khí niệm Kinh Kim Cương bài Kệ Lục Như rồi qua đời, ta chôn cất cô ấy ở đây vân vân. Ngoài ra cô ấy xinh đẹp thông minh nhường nào, nỗi niềm cảm thán về thân thế, những lời điếu tang, không hề nhắc đến nửa câu. Khi tôi ẩn náu ở núi Nhạn Đãng, đọc được trong tập thơ Tô Thức trên bàn làm việc, bất giác dòng lệ tuôn rơi lã chã. Cõi đời này có thể phủ phàng vứt bỏ hết thảy mọi thứ phù hoa bọt bèo, duy chỉ có tri kỷ thấu hiểu tận xương tủy là không thể thay đổi, tôi và Ngọc Phụng nghĩa vợ chồng bảy năm, cũng coi như đi qua không chút hổ thẹn.
Kỳ nghỉ hè năm ấy tôi rời khỏi trường sư phạm Tương Hồ, trở về Hồ thôn, dự định mùa xuân năm sau sẽ đi Quảng Tây, đúng lúc nổ ra sự kiện chiến tranh Một hai tám ở Thượng Hải, đường xá tắc nghẽn, lại thêm Ngọc Phụng lâm bệnh nặng, thế là tôi ở nhà ròng rã một năm. Ngọc Phụng vốn dĩ thể chất yếu ớt, thời gian kết hôn muộn màng đến tận năm hăm mốt tuổi cũng vì lý do này, đến khi về nhà tôi, làm lụng vất vả nên phát sốt nhẹ, lại luôn mang trong lòng nhiều tâm sự, cơ thể vì thế mà ngày càng suy kiệt. Mọi khi cô ấy bị sốt, ban đêm hễ cô ấy trở mình là tôi lại tỉnh giấc thắp đèn, rót nước cho cô ấy, và cuối cùng chính là căn bệnh sốt rét dai dẳng đã quật ngã cô ấy, cho đến khi bệnh thành lao phổi, nằm liệt giường không thể cử động, chuyện tiểu tiện đều phải một tay tôi bế dậy, cô ấy chỉ nói những việc chăm sóc tận tụy thế này đáng lẽ em phải phục vụ anh mới phải, thực sự thấy rất có lỗi với anh. Cô ấy không vì nhà nghèo mà cất lời than thở, thế nhưng lúc nào cũng thấy tiếc vì tiền thuốc men cho bệnh tình của mình quá tốn kém.
Ngọc Phụng lúc đầu còn tự mình hoảng sợ khóc lóc, tôi đỡ cô ấy ngồi dậy uống thuốc thang, cô ấy nói: "Em không thể chết được đâu!" Dù tôi có dùng lời lẽ để an ủi khích lệ cô ấy, nhưng nghe cô ấy nói vậy trong lòng tôi cũng chấn động mạnh. Cô ấy đối với cõi nhân thế này, đối với những người thân ngay trước mắt, vẫn còn đại sự chưa hoàn thành, đại ân chưa báo đáp, chính vì niệm tưởng này, mà những tình cảm dở dang của kiếp này, đến kiếp sau dẫu có phải đính ước lại cũng không một lời oán trách.
Cho đến khi cô ấy tự biết không qua khỏi, lại là một sự minh triết trong sáng khác, không còn bi thương đau đớn nữa, tựa như lời Huệ Minh ca hát: "Ta vốn dĩ đi về thong thả chẳng vướng bận điều gì", lại giống như dải ngân hà lặng lẽ quay tròn mâm ngọc, mọi niềm vui nỗi buồn ly hợp ở cõi nhân thế đều vượt lên trên chính nó. Tôi nhìn thấy cô ấy như vậy, không kìm được mà gục đầu vào gối khóc oà lên, những giọt nước mắt nóng hổi của tôi làm ướt đẫm cả khuôn mặt cô ấy, thế nhưng cô ấy vẫn lặng im, chỉ nhìn tôi rồi gọi một tiếng Thụy Sinh. Tôi khóc lóc nói: "Em mà không khỏe lại, kiếp này anh sẽ không lấy vợ nữa." Cô ấy nói: "Không được, anh nên tục huyền đi." Nghe cứ như lời người chị gái nói với em trai, mà lại rõ mồn một tâm ý của người vợ. Cô ấy nói: "Em chết đi rồi cũng sẽ phù hộ cho anh."
Mẹ tôi đến bên giường thăm Ngọc Phụng, Ngọc Phụng gọi nương nương, rồi nói: "Căn bệnh này của con chắc chắn không khỏi được rồi. Con không thể phụng dưỡng nương nương trăm tuổi quy tiên, là con bất hiếu." Năm sinh của Ngọc Phụng cầm tinh con rắn, mẹ tôi từng mơ thấy một con rắn từ trong bếp trườn qua cửa sau bỏ đi, lúc này lại nhìn thấy cô ấy nói vậy, viền mắt không kìm được mà đỏ hoe, thế nhưng vẫn nén lại, vừa cười vừa trách mắng: "Con tuổi trẻ tài cao, không được nói những lời xằng bậy ấy, con cũng phải vì Thụy Sinh chứ. Nương nương không có con gái, phải trông cậy vào con kiêm luôn chân con gái đấy."
Cha vợ tôi vốn là một thầy thuốc Đông y, từ khi Ngọc Phụng lâm bệnh nặng, ông đã đến nhà tôi ngồi khám. Hồi đầu năm mới kết hôn, Ngọc Phụng từng kể cha cô ấy vì sắm sửa của hồi môn mà bị lỗ vốn, mẹ tôi có lần vừa cười vừa nói: "Ngọc Phụng đúng là một đứa con gái nghe lời. Nhưng mà vải vóc mặt chăn cha con mua cho con thực sự không đáng giá ngần ấy tiền." Ngọc Phụng nghe xong lúc ấy đỏ bừng mặt tức nghẹn, tôi còn trách mẹ không nên vạch trần, thế nhưng chính câu nói này đã khiến Ngọc Phụng trở thành người lớn, không còn là đứa trẻ nữa, hóa ra con cái tin tưởng cha mẹ, phàm là việc gì cũng cần phải thấu đáo, ngay cả tôi cũng thu hoạch được bài học từ câu nói đó. Cha vợ tôi vô cùng yêu thương con gái, bản chất con người cũng rất lương thiện, chỉ sinh ra tính tình keo kiệt lèo nhèo, không phải là một người sảng khoái. Ông cũng coi trọng tôi, nhưng gia đình nghèo khó vốn không thể chu toàn cho người bệnh, ông nhìn thấy mà xót ruột, không khỏi nói với con gái một câu: "Nhà cửa thế này, làm cha như ta thật đã thiệt thòi cho con rồi." Không ngờ Ngọc Phụng lại nổi giận, bởi vì câu nói ấy chẳng khác nào sỉ nhục bảy năm làm dâu mới của cô ấy.
Thế là tôi đi đến làng Du Phụ. Tôi không nói rõ lý do, nhưng mẹ và Ngọc Phụng thậm chí cả Thanh Vân đều biết là để tìm cách kiếm tiền. Năm xưa tôi và Ngọc Phụng kết hôn, còn đến nhà họ Trương để ăn cỗ cưới, làm lễ tam triều đàng hoàng, có trống chiêu rước vào từ đường, mẹ kế nhà họ Trương cũng chuẩn bị mọi thứ theo lễ nghi của bậc trưởng bối, thế nhưng ngày hôm sau lúc từ biệt bà ta lại lạnh lùng nói: "Hai vợ chồng anh chị cũng không cần phải đến nữa." Tôi đương nhiên là không vui. Chuyến này tôi đi, bà ta thừa biết tôi đến vì mục đích gì, nhưng khi nghe tôi nhắc đến bệnh tình của Ngọc Phụng, bà ta hoàn toàn không mảy may quan tâm. Thế nhưng câu hỏi tiền tôi cũng chần chừ không dám mở lời, bởi vì tình nghĩa thân thiết lẽ ra phải là phẩm chất tốt đẹp của bà ta.
Tôi ở nhà họ Trương mấy ngày liền, trong nhà phái Mai Hương ca tới gọi tôi về, tôi đành phải mở lời với nghĩa mẫu, nhưng bà ta nói: "Trong nhà lấy đâu ra tiền?" Tôi im bặt, đứng dậy bước ra ngoài, chỉ nói với Mai Hương ca một câu: "Tôi đi Thiệu Hưng đây rồi sẽ về Hồ thôn." Mai Hương ca kinh ngạc đến ngây người. Lúc đó đã là xế chiều, tiết trời tháng năm, mặt trời chếch qua khoảng sân phơi phía sau nhà, tôi bước qua sân phơi, cứ thế băng qua suối vượt qua núi hướng về bến thuyền Bách Quan mà đi, nghĩa mẫu đuổi theo ra cửa sau gọi tôi, tôi đến đầu cũng không thèm quay lại. Ở Thiệu Hưng có một người đồng nghiệp của tôi là Trần Hải Phàm, cùng với bạn học Mã Hiếu An, tôi muốn đến đó vay tiền bọn họ, đi về mất ba ngày. Thế nhưng từ làng Du Phụ đến Bách Quan có con đường núi dài sáu mươi dặm, tôi mới đi được mười mấy dặm, trời đã sẩm tối, bỗng nhiên sấm sét đùng đùng, đá núi cỏ cây đều rực ánh chớp, vang tiếng động, khắp người ướt đẫm mưa dầm nhưng tôi vẫn tiếp tục bước đi.
Thế nhưng cái sự quyết tâm đằng đằng sát khí ấy của tôi dần dần biến thành trò cười, rõ ràng cảm thấy bản thân mình đang diễn kịch, cuộc đời chính là sự hờn dỗi làm mình làm mẩy thế đấy, hà cớ gì mà phải đến mức quyết liệt thật sự cơ chứ? Thế là tôi quay đầu đi ngược lại. Quay đầu lại thì đầu voi đuôi chuột, sẽ bị người ta chê cười, nhưng tôi cũng chẳng thèm bận tâm. Đến khi về tới nhà họ Trương, đã là nửa đêm, nghĩa mẫu nghe tiếng gõ cửa trong cơn mưa lớn là tôi quay về, trong lòng vô cùng vui mừng, trở dậy thắp đèn mở cửa, cũng không đánh thức người hầu dậy, biết tôi chưa ăn tối, bà tự mình chuẩn bị rượu và thức ăn dọn lên, hệt như tình cảm thân thiết nồng hậu hồi tôi còn nhỏ.
Tôi ở lại nhà họ Trương thêm ba ngày nữa, chỉ cảm thấy năm tháng hoang hoải, có một sự mơ hồ, đã không vay được tiền, có về nhà cũng là uổng công, bèn liều mình phó mặc. Tôi và Ngọc Phụng không có sự khác biệt, không phải là cô ấy ở nhà bệnh nặng mà tôi lại tiêu dao ngoài phương trời khác, chuyện của Ngọc Phụng cũng chính là đại nạn mà bản thân tôi đang gánh chịu. Mỗi lần đứng trước đại sự, cho dù là thảm họa lớn như đại bại bôn tẩu, thậm chí là động phòng hoa chúc, thăng quan tiến tước, hay là gặp được mỹ nhân tuyệt thế, kinh diễm trên hòn đá Tam Sinh, hoặc là gặp được đại hỷ sự như những bậc anh hùng đời nay tâm giao tri kỷ, tôi đều bỗng nhiên có được sự giải thoát, trở về với thuở hồng hoang ban đầu của trời đất, tựa như một kẻ vô sự, lại giống như một kẻ vô tình nhất trên đời. Khi đối mặt với đại sự như thế, tôi đem bản thân trả về cho trời đất, hệt như một đứa trẻ ngay thẳng nghe lời, thuận theo thiên mệnh.
Lại nói Mai Hương ca ngày hôm ấy trở về Hồ thôn, trời đã tối mịt, vừa bước vào cửa là nổi trận lôi đình mắng mỏi mẹ tôi, một mặt mắng nhiếc sa sả, mắng tôi là Trần Thế Mỹ trong vở kịch Bích Ngọc Tấm, trên đời này không còn kẻ nào vô lương tâm đến thế. Mẹ tôi vô cùng bất bình, lên tiếng mắng lại rằng: "Thụy Sinh không phải là người như vậy đâu." Ngọc Phụng bệnh nằm trên lầu nghe thấy cũng rất tức giận, hận thấu xương mà nói: "Thằng đầu trọc Mai Hương này nói phét!" Thanh Vân tuy không tiện mắng bác Mai Hương, nhưng trong lòng cũng đứng về phía chú Sáu. Sau khi Ngọc Phụng qua đời, mẹ có nhắc lại đoạn này, tôi nghe xong trong lòng thậm chí còn chẳng thấy cảm kích nổi, một con người từng có được tri kỷ như thế, thì dù cuộc đời sau này có gặp phải bất cứ biến cố gì đi nữa cũng không thể lay chuyển nổi niềm tin đối với cõi nhân thế.
Mẹ và Thanh Vân vì tôi không ở bên cạnh, cứ như muốn thay tôi ôm nỗi áy náy với Ngọc Phụng, thế nhưng chỉ mang theo nụ cười hổ thẹn, không nói lời giải thích hay an ủi nào, bởi vì Ngọc Phụng cũng chẳng cần đến, họ là mối quan hệ giữa mẹ chồng nàng dâu thím cháu, ai nấy đều cảm thấy Thụy Sinh là của riêng mình.
Thần trí của Ngọc Phụng trong cơn bệnh ngày càng minh mẫn, mọi âm thanh tiếng nói dưới lầu ở tiền sảnh và nhà bếp cô ấy đều nghe thấy vô cùng rõ ràng. Trên con đường lớn trước lầu có người vác cuốc ra đồng ruộng, vừa đi vừa hát tuồng Xánh Trang, đoạn hát ấy là bài Phàn Phu:
Quan nhân gia ơi. Quan nhân giống như vầng trăng trên trời, thê tử thực sự giống như ngôi sao bên cạnh mặt trăng kia kìa, trăng mà sáng thì sao cũng sáng, trăng tối thì sao cũng tối nghen. Quan nhân nếu có gánh nặng ngàn cân, thê tử xin gánh giùm năm trăm cân, chàng nay có chuyện gì khó khăn, mau mau nói ra cho thê tử nghe phân minh nghen.
Ngọc Phụng nghe từng câu từng chữ lọt vào tận tâm can, thế nhưng bệnh tình đã đến mức này, đến cả một chút cảm khái cũng chẳng còn nữa. Bây giờ giống như trăng sáng sao thưa, ngôi sao bên vầng trăng là cô ấy không phải mờ đi hay rụng xuống, mà chỉ là ẩn khuất vào trong vầng trăng mà thôi. Gánh nặng ngàn cân của quan nhân, giờ đây cô ấy không thể chia sẻ được nữa, thế nhưng đã là người một nhà, thì nhất định sẽ tha thứ cho nhau, cho nên trên gương mặt cô ấy vẫn giữ nguyên vẻ tĩnh lặng ấy.
Những lúc tôi không có nhà, đều do một tay Thanh Vân chăm sóc. Ngọc Phụng ngày thường vén khéo tằn tiện vun vén gia đình, lúc bệnh nặng còn gọi Thanh Vân đến bảo thổi tắt ngọn đèn trước giường để tiết kiệm dầu thắp, sau này mẹ tôi kể lại với tôi, vẫn còn dùng tay áo lau nước mắt.
Lúc lâm chung Ngọc Phụng dặn dò Thanh Vân: "Chị coi em như em gái, em đối với chị còn thân hơn cả mẹ ruột sinh thành, chị tuy không thể tạ ơn em, nhưng đó cũng là do em tự tích phúc đấy. Trước mặt nương nương, chị vẫn hòng cùng em bầu bạn phụng dưỡng thêm vài năm nữa, thế nhưng rốt cuộc lại không thể." Thanh Vân đã khóc nghẹn ngào không thành tiếng, mẹ tôi và cha vợ cũng ở bên giường, dù có muốn kìm nén đến đâu cũng không thể kìm được nữa, dòng nước mắt cứ thế tuôn rơi xối xả như chuỗi hạt đứt dây. Chỉ nghe Ngọc Phụng lại gọi A Khải đến bên giường, dặn dò Thanh Vân rằng: "A Khải năm nay mới bốn tuổi, chị gửi gắm nó cho em, chị rất yên tâm. Từ nay về sau một mình em phụng dưỡng nương nương, nuôi nấng A Khải, chị ở dưới suối vàng sẽ phù hộ cho em. A Khải sau này lớn lên, có biết hay không biết người mẹ này, có nhớ hay không nhớ người chị là em, đó là chuyện của nó, nhưng chú Sáu của em sẽ cảm ơn em." Thanh Vân oà khóc nức nở nói: "Thím Sáu ơi, những lời thím dặn em đều ghi nhớ từng câu từng chữ, nhưng em muốn thím sống ở trên đời này cơ, thím cũng phải nghĩ đến em bé Lệ Vân chứ!" Lệ Vân lúc ấy mới được một tuổi rưỡi, vì mẹ bệnh nên đã bị nhiễm bệnh lao sữa, được bồng trong ngực người chị. Ngọc Phụng lúc này dù muốn khóc cũng chẳng còn lấy một giọt nước mắt nào nữa, cô ấy chỉ lặng lẽ nhìn Thanh Vân, lại nhìn sang Lệ Vân, bảo Thanh Vân đừng đau lòng, rồi nói: "Lệ Vân nuôi không lớn đâu, em ấy chị sẽ mang đi."
Cô ấy lại gọi nương nương, rồi nói: "Con làm dâu bảy năm, nương nương chưa từng nói với con một lời nặng nhẹ nào, Thụy Sinh cũng chưa từng trách móc con không biết phụng dưỡng nương nương, người ta cũng nói mẹ chồng nàng dâu chúng ta hợp tính hợp nết, đó là ân huệ của nương nương, trong lòng con hiểu rõ lắm. Con đi rồi có Thanh Vân phụng dưỡng nương nương, con cũng yên tâm rồi. Nương nương là người có phúc có thọ, hãy cố gắng giữ gìn sức khỏe sống lâu trăm tuổi. Thụy Sinh sau này có tái giá lấy vợ mới, người mới suy cho cũng là xứng đôi vừa lứa với anh ấy, A Khải có nương nương và Thanh Vân dẫn dắt, sau này chuyện bị mẹ ghẻ ngược đãi, tính tình chồng nó con hiểu rõ, chắc chắn sẽ không xảy ra đâu." Nương nương nói: "Nương nương già rồi, chỉ cần con và Thụy Sinh sống lâu dài bên nhau, con cũng phải vững vàng tâm lý mà sống tiếp." Vừa nói vừa giơ tay vuốt ve lông mày của Ngọc Phụng, Ngọc Phụng chỉ ngoan ngoãn đón nhận cái vuốt ve ấy. Nương nương lại rưng rưng nước mắt cười nói: "Một đứa nhỏ nghe lời nhường ấy, nương nương đã bảo là con có phúc khí cơ mà, nhất định phải giữ gìn cho được người con dâu này chứ." Cha vợ khóc lóc nói: "A Phụng, con mà không qua khỏi, bảo cái thân già làm cha này trở về đối mặt với mẹ con thế nào đây."
Đợi cha vợ tạm ngừng tiếng khóc, Ngọc Phụng nói: "Cha ơi, đời này con đã làm khổ cha mẹ rồi, trở về nói với mẹ đừng quá đau lòng. Cha cũng đã già rồi, trong nhà không có nhiều người, mẹ cả đời làm người cũng vất vả, cha không được suốt ngày trút giận cá chém thớt oán trách mẹ nữa, trong nhà còn có bát cơm ăn, dẫu thế nào cũng phải giữ tâm trạng bình tĩnh, phàm là việc gì cũng phải nhìn nhận thoáng ra một chút. Em trai thì cha hãy nhắn nhủ nó chăm chỉ đọc sách tiến xa, sau này có thể đi theo anh rể. Cha và mẹ đối xử với Thụy Sinh, phải giống như lúc con còn sống, đến lúc đó hãy phái người sang thăm đứa cháu ngoại."
Cha vợ nghe con gái nói vậy, lại oà khóc lên, nói: "Con kết cục thế này, bảo cái thân làm cha sao không đứt từng khúc ruột. Con phải chịu oan ức rồi, là cái thân làm cha này có lỗi với con mà!" Thế nhưng Ngọc Phụng lại đâm ra sốt ruột, nói: "Đây là số trời đã định, con cũng mãn nguyện rồi." Cô ấy lầm bầm tự lẩm bẩm gọi một tiếng Thụy Sinh, rồi lại dặn Thanh Vân rằng: "Nhân sâm chú Sáu mua cho chị vẫn còn một khúc, em hãy đi sắc cho chị uống." Đến khi sắc xong mang đến, cô ấy lại muốn ngồi dậy, Thanh Vân vội vàng chạy tới đỡ lấy, cô ấy đòi cái lược để tự chải tóc, chải xong lại được đỡ nằm xuống, rồi cô ấy trút hơi thở cuối cùng. Lúc ấy mọi người trên lầu đồng loạt cất tiếng khóc ai oán, cất tiếng khóc than vang dội, nhìn bóng mặt trời vừa đúng lúc mười giờ sáng, năm Trung Hoa Dân Quốc thứ hai mươi mốt, ngày hai mươi lăm tháng năm âm lịch giờ Thìn, hưởng dương hai mươi tám tuổi.
Hôm ấy tôi ở nhà họ Trương ăn sáng, đúng lúc là lúc Ngọc Phụng trút hơi thở cuối cùng, nghĩa mẫu vẫn đang dọn thức ăn lên, bảo tôi ăn trước đi, tôi vừa nhấc đôi đũa lên, không hiểu sao bỗng dâng lên một trận bi thương, dòng nước mắt cứ thế tuôn rơi lã chã, tí tách rơi vào bát cơm. Tôi vội vàng đặt bát đũa xuống, đến bên giường ngồi nghỉ một lát, trong lòng vẫn cảm thấy đau đớn xót xa. Đến khi nghĩa mẫu gọi, tôi mới lại sang ăn nửa bát cơm, bà có lẽ đã nhận ra điều gì đó trên khuôn mặt tôi, nhưng không nói gì cả.
Sau bữa ăn tôi nói muốn về Hồ thôn, nghĩa mẫu nói: "Đúng thế, con cũng nên về thăm nhà một chuyến, bỏ mặc người vợ ở nhà đang lâm bệnh." Tôi không đáp, cũng không nhắc chuyện tiền bạc, đứng dậy bỏ đi luôn. Lúc này chỉ cảm thấy hoạn nạn cũng là vật ngoài thân, tôi duy chỉ muốn về nhìn Ngọc Phụng một cái, tựa như tôi là vị thần hoa ngao du sơn thủy, bỗng nhiên muốn trở về cái cây bổn mệnh của mình, vẫn là một cành hoa đào tịch mịch. Cái cây bổn mệnh của tôi chính là Ngọc Phụng, tôi và Ngọc Phụng là hai người chung một mệnh.
Tôi đi được mười dặm, còn chưa tới nửa đường, thì gặp anh Tư đuổi theo tới nơi, nghe anh ấy nói Ngọc Phụng đã mất sáng nay, thế nhưng tôi hoàn toàn không hề có chút muốn khóc nào cả. Tôi cùng anh Tư đi đến Chương Trấn, anh Tư đi xem quan tài, còn tôi đến nhà Thành Khê mượn tiền.
Thành Khê từng dựa vào gian nhà trước nhà tôi để mở quán rượu tiệm thuốc mà lập nghiệp, mang theo tính cách bướng bỉnh ngang tàng của người làng Điệp Thạch, những năm đầu hắn dựa vào sức lực hơn người, lập nghiệp giữa núi rừng hoang vu, năm nay mới vừa qua tuổi bốn mươi, mà cơ thể đã tàn tạ hết cả, sau này bèn chuyển sang cho vay nặng lãi. Hồi mới lập nghiệp hắn vô cùng có gan dạ tầm mắt, lại học theo thói kiêu ngạo cúi đầu tôn kính bậc bề trên, tôn kính thần đạo thánh hiền, thế nhưng giờ đây hắn lại trở nên sợ hãi mê tín, sự tiết kiệm thuở ban đầu cũng biến thành keo kiệt bủn xỉn, tài khí cũng biến thành sự vô cảm trước những kẻ ngu ngốc yếu đuối. Hiện tại là vì trong vùng núi có giặc cướp hoành hành, hắn mới phải lánh nạn đến Chương Trấn. Tôi từ nhỏ đã được hắn nhìn cao một bậc, lúc này tôi mới mở lời vay hắn sáu mươi đồng để lo tang ma, nào ngờ hắn chỉ dùng một câu cụt ngủn để từ chối, bảo là không có. Thế nhưng hắn lại nhiệt tình giữ lại ngồi chơi, tôi đành ngồi nghỉ chân một lát, chỉ lẳng lặng uống trà.
Lúc này bên ngoài lại có hai người bước vào, cũng là đến hỏi vay tiền Thành Khê, giấy vay tiền ghi năm trăm đồng, lãi suất mỗi năm một phân rưỡi, tiền mặt giao nhận ngay tại chỗ. Tôi nổi giận đùng đùng, đứng phắt dậy định bỏ đi, Thành Khê lại nằng nặc giữ tôi lại ăn cơm trưa, tôi nghĩ ngợi đường còn dài, bụng đói thì không đi nổi, ăn cơm thì ăn cơm. Ăn xong bước ra, tôi dặn dò anh Tư một tiếng, rồi vội vã sải bước quay đầu đi ngược lại làng Du Phụ, dọc đường tức giận đến mức không kìm được mà cất tiếng thét lớn: "Giết!"
Vừa đến nhà họ Trương, nhìn thấy nghĩa mẫu ở ngoài hiên nhà, tôi liền bảo bây giờ tôi cần sáu mươi đồng để lo tang lễ. Bà không hỏi cũng thừa biết Ngọc Phụng đã qua đời, bản thân cũng không khỏi xúc động, thế nhưng trên mặt hoàn toàn không biểu lộ ra chút gì, lại nói: "Cậu đúng là ăn nói buồn cười thật đấy, trong nhà lấy đâu ra tiền chứ?" Tôi bảo người đưa chìa khóa đây, bà liền ném thẳng chùm chìa khóa vẫn đeo bên người cho tôi, tôi mở két sắt ra, thấy bên trong có bảy trăm đồng bạc nguyên, được gói thành bảy đôi xếp ngay ngắn chỉnh tề, tôi mở một phong bì ra, lấy ra sáu mươi đồng, đóng chặt két sắt lại, trả lại chìa khóa, cất bước bỏ đi. Nghĩa mẫu cười nói: "Cuối cùng thì ta vẫn là kẻ thua cuộc!" Lúc ấy viền mắt đỏ hoe, cổ nghẹn lại, tôi cũng chẳng đáp lời, cứ thế cất bước đi thẳng ra cửa lớn.
Đuổi đến Chương Trấn, anh Tư đã xem xong quan tài, anh ấy vốn là thợ mộc nên rất am hiểu, tôi trả tiền, thế là được anh Tư cùng những người đi cùng khiêng về nhà, từ Chương Trấn đến làng Du Phụ là hai mươi dặm, đi Hồ thôn cũng là hai mươi dặm, dọc đường anh Tư nói, cỗ quan tài này đáng giá bốn mươi đồng, ba mươi lăm đồng là mua được giá hời rồi, lúc nghỉ chân ở đình ven đường, anh ấy còn kể cho những người nhà quê qua đường nghe, ai nấy đều khen gỗ tốt, tôi đắc ý vô cùng, chỉ cảm thấy cỗ quan tài này quả nhiên là cỗ quan tài tốt nhất trên thế giới. Tôi lại cùng anh Tư tính toán chi phí tang lễ, hai mươi lăm đồng còn thừa cũng hoàn toàn đủ dùng, anh Tư nói sang năm làm mộ, cứ đặt ở sườn núi phía dưới, gạch ngói thì có sẵn, năm nay cứ chôn tạm ở gò Úc Lĩnh bên cạnh mộ của cha trước đã, quy mô thế này coi như cũng là thể diện rồi, tôi nghe xong càng thêm hớn hở. Lẽ ra tôi nên đau buồn mới phải, thế nhưng sự gian nan của cõi nhân thế bỗng chốc hóa thành một thứ uy nghiêm khác.
Chúng tôi đi đến khi bóng mặt trời ngậm núi thì về đến nhà, chỉ thấy trước sảnh chính đã giăng màn tang, họ hàng thân thích khách khứu đều đã tề tựu đông đủ, họ nhìn thấy quan tài được khiêng về liền bước hết xuống sân quan sát, bác thợ sơn liên tục tấm tắc khen gỗ tốt, rồi bắt tay vào việc sơn phết. Lúc này tôi nghe thấy tiếng Thanh Vân ở sảnh trước gọi chú Sáu đã về rồi, con bé cùng với các chị em trong họ canh giữ linh cữu lập tức cất tiếng khóc ai oán, tôi cũng vẫn giữ được tinh thần phơi phới như thế, tự cho rằng mình đã làm được một việc lớn nhường này, Ngọc Phụng nhìn thấy tôi nhất định sẽ khen ngợi, bảo tôi là kẻ có tài.
Tôi bước lên linh đường vén rèm đi vào, nhìn thấy Ngọc Phụng nằm thẳng còng cèo trên ván gỗ, đắp tấm chăn che ngực, khuôn mặt nhỏ thắt lại, trông hệt như một cô bé mười hai mươi tuổi chưa trải sự đời, tôi chỉ thấy lạ lùng, đứng bên gối cô ấy gọi một tiếng "Ngọc Phụng, anh đã về rồi đây". Thế nhưng tôi sực nhớ ra là mình phải khóc, bèn vắt chân lên cổ cố gắng ép bản thân khóc một trận cho ra hồn. Khóc xong, tôi vẫn đứng ở đầu ván nhìn cô ấy, cúi người xuống áp má vào má cô ấy, lại thò tay vào trong chăn nắm lấy bàn tay cô ấy, khẽ kh gọi tên cô ấy, bỗng nhiên một dòng nước mắt nóng hổi trào ra thật sự, không kịp né tránh đã làm ướt đẫm gò má cô ấy, tôi giật mình thon thót, vì nghe nói nước mắt nóng của người thân không được nhỏ lên mặt người đã khuất, nếu không kiếp sau đầu thai sẽ mọc nốt ruồi. Nhưng mọc nốt ruồi cũng tốt, bởi vì đó là nước mắt của tôi, kiếp sau có thể dựa vào đó để nhận ra nhau, Ngọc Phụng ơi.
Tôi nắm lấy bàn tay Ngọc Phụng, tay cô ấy vẫn mềm mại như xưa. Lại nhìn thấy đôi mắt cô ấy khẽ hé mở một đường chỉ nhỏ, tôi nhẹ nhàng vuốt ve mi mắt cô ấy, cô ấy bèn khép hờ đôi mắt lại. Phía sau gót chân cô ấy thắp một ngọn đèn, lúc còn sống làm người, cô ấy vẫn luôn đi trên con đường hoa sen.
Tôi bước ra khỏi linh màn, đi vào nhà chính gặp mẹ, mẹ vừa khóc vừa cười gọi tôi một tiếng Thụy Sinh, trong tiếng gọi ấy ẩn chứa muôn vàn sự xót xa cưng chiều, tôi bất giác lại òa khóc nức nở. Sau đó là đến lễ khâm liệm. Lúc khâm liệm mấy người thợ mộc nhấc Ngọc Phụng lên, tôi và A Khải nâng đầu, Thanh Vân nâng chân, đặt vào trong quan tài, lại đặt những đồ vật Ngọc Phụng muốn mang theo vào cho ngăn nắp, kiểm tra thấy mọi thứ đã ngay ngắn đàng hoàng, bèn đóng nắp quan tài lại, tôi không thể tưởng tượng nổi đây là lần gặp mặt cuối cùng, từ nay về sau không thể gặp lại nữa, nghe mọi người đồng thanh cất tiếng khóc ai oán, trong lòng rốt cuộc cũng chẳng thể bi thương nổi nữa. Sau đó là làm đạo pháp phá địa ngục, A Khải mới bốn tuổi mặc toàn tang phục trắng, phủ phục xuống đất uống bát nước đường đỏ, uống cạn vũng máu tươi để giải oan cho người mẹ sinh thành, tình mẫu tử ở đây, mà thằng bé lại còn nhỏ tuổi nhường ấy, tôi nhìn mà dâng lên một trận thê lương xót xa, nước mắt bất giác ngập tràn khóe mi.
Ngày thứ ba đưa tang, rất nhiều người đưa tiễn lên núi. Đưa tang về rồi, buổi chiều ánh nắng hoang hoải, lầu trên lầu dưới trống không quạnh quẽ, chỉ nhìn thấy mẹ ngồi trong bếp, tôi bước đến gọi một tiếng "Mẹ", rồi gục vào đầu gối bà khóc lớn thành tiếng. Có một thứ bi thương rốt cuộc chẳng phải là bi thương, mà đơn thuần là đứt từng khúc ruột.
Hai mươi năm sau này, tôi thỉnh thoảng chỉ xem tin tức xã hội, hoặc xem phim ảnh, hoàn toàn không phải vì câu chuyện hay tình tiết trong đó, mà đơn thuần chỉ vì những xúc cảm vô cớ, thỉnh thoảng sẽ rơi lệ lã chã. Thậm chí có những lúc viết lại chuyện xưa của chính mình hay của người khác, giọt nước mắt nhỏ xuống trang giấy là chuyện có thật. Thế nhưng đối với những tai họa kinh thiên động địa nhường nào, cùng với cảnh cắt đứt ân tình chia lìa ái tình ở cõi nhân thế, bắt tôi rơi một giọt nước mắt thì thế nào cũng không tài nào rơi nổi nữa. Những tiếng khóc lóc của tuổi thơ tôi đều đã trả lại cho mẹ, những tiếng khóc gào thét của tuổi trưởng thành tôi đều đã trả lại cho Ngọc Phụng, cõi lòng này đã trở về với trạng thái "thiên địa bất nhân".
[Đường vào Nam Trung]
Hai tháng sau khi Ngọc Phụng đưa tang, tôi đi Quảng Tây dạy học. Đó là do Thôi Chân Ngô giới thiệu, ngoài tôi ra còn có Mã Hiếu An và Trần Hải Phàm, Chân Ngô cũng đi cùng đoàn. Trước khi đi tôi bán khu rừng trúc mà nhà họ Trương tặng cho tôi, giá một trăm hai mươi đồng, ba mươi đồng để lại cho mẹ an gia lập thất, chín mươi đồng tôi dùng làm lộ phí. Mẹ kế nhà họ Trương đương nhiên không vui, thế nhưng lại làm bộ thản nhiên, mà tôi cũng chẳng thèm bận tâm.
Trên con tàu biển từ Thượng Hải đi Hương Cảng, Hiếu An và Hải Phàm nói cười hào sảng, hai người bọn họ cùng với Chân Ngô đều là những nhà tân văn học, là con nhà quyền quý. Chỉ có hoàn cảnh của tôi là không thể so bì với họ, lại thêm Ngọc Phụng mới qua đời, ít nói ít cười, thường hay một mình ra boong tàu ngắm trăng, nghe gió biển đập vào mạn tàu. Chân Ngô chúc mừng tôi vì việc vợ chết mà được giải phóng khỏi cuộc hôn nhân phong kiến, lúc ấy tôi vô cùng giận dữ, suýt chút nữa thì nổi trận lôi đình. Hiếu An và Hải Phàm lại chê cái mũ rơm của tôi đã cũ, lấy nó ra ném đùa nghịch trong khoang tàu, tôi vô cùng không thích kiểu hành xử hời hợt nhẹ dạ ấy. Bọn họ đều được coi là những người mới kể từ sau Phong trào Ngũ Tứ, Chân Ngô thì vẫn không thay đổi, còn Hiếu An và Hải Phàm lại vì gia cảnh năm này qua năm khác sa sút, nên sự hào phóng cũng trở nên không tự nhiên, đối xử với mọi người không tránh khỏi việc phân định cao thấp theo thói hám danh trục lợi, nhớ lại bài "Bạch đầu ngâm" của Đổng Trác Văn Quân, "Nam nhi trọng ý khí, hà dụng tiền đao vi", tôi không khỏi đau lòng thay cho hai người bọn họ. Cả hai đều bợ đỡ Chân Ngô, ba người bọn họ hễ nói đến chuyện gì, lúc nào cũng ra điều nghiêm túc đàng hoàng, còn tôi chỉ có thể đứng ngoài cuộc. Thế nhưng trong cuộc đời tôi, những con người xinh đẹp và những sự việc trang nghiêm từng khiến tôi phải tự ti mặc cảm, sau này khi đối diện bằng nguyên bản thực sự của nó, hóa ra lại chẳng hề xinh đẹp trang nghiêm chút nào.
Khi tàu đi qua Hạ Môn, tôi theo bọn họ lên bờ dạo công viên, nơi này đã là vùng trời Nam Trung nóng bức, chỉ nhìn thấy một dải hơi nước biển và ánh nắng chói chang, mây trắng mưa rào, tôi hái mấy hạt đậu đỏ rồi quay lại tàu. Bọn họ mỗi người gửi hạt đậu đỏ cho người yêu của mình, còn tôi cất hạt đậu đỏ vào rương áo suốt ba năm. Đến Hương Cảng, tôi theo bọn họ ở lại khách sạn hai ngày, cùng nhau ra phố uống trà ăn bánh bao xá xíu, những cô gái phục vụ trong lầu trà tuy phóng khoáng bạo dạn, nhưng bản thân lại mang theo một thứ chính trực nhất định. Hiếu An và Hải Phàm đến công ty mua áo sơ mi, toàn là hàng thượng hạng. Tôi thì không mua.
Sau đó đến Ngô Châu, lại nghe nói Giám đốc Sở Giáo dục Lý Nhâm Nhân đề cử Trương Hải Ngạo làm hiệu trưởng trường Trung học số 1, nhưng hội nghị của chính quyền tỉnh không thông qua. Vốn dĩ Trương đã được định sẵn từ trước, Giám đốc Lý cũng đồng ý việc ông ta mời chúng ta tới, thế bây giờ chúng ta có còn đi Nam Ninh nữa hay không đây? Chân Ngô nói đã đến nơi này rồi, chi bằng cứ đi, nhờ Giám đốc Lý tìm cách khác. Hiếu An và Hải Phàm đồng thanh hô lên: "Chuyến đi này vốn dĩ là vì ở Nam Trung có bạn bè và phong cảnh sơn thủy hữu tình, nếu vì mức lương một trăm hai mươi đồng, thì đi đâu mà chẳng được, việc gì phải lặn lội đường sá xa xôi đến đây để dạy học chứ? Tôi là đến Nam Ninh xem thế nào, thấy hợp thì chơi thêm mấy ngày, không vừa ý thì quay ngựa quất roi đi về." Duy chỉ có tôi là không lên tiếng, chỉ cảm thấy sinh tử có số, phú quý tại trời, trong lòng cũng liều mạng phó mặc. Hiếu An còn nói: "Chỉ là hoàn cảnh của Lân Thành khác biệt, chuyến này hễ có cơ hội nào, tôi với Hải Phàm xin nhường lại cho Lân Thành." Lúc ấy tôi nghe xong cũng không tiếp lời.
Đến Nam Ninh, cùng nhau đi gặp Giám đốc Lý, Giám đốc Lý cũng rất có trách nhiệm, thế nhưng các trường trung học khắp nơi đã khai giảng từ một hai ngày trước, lại thêm cả ba người đều là giáo viên văn sử, lúc này muốn nhét người vào thực sự cũng rất khó khăn. Chúng tôi đành dọn đến ở tạm chỗ Chân Ngô. Chân Ngô làm việc ở ban chấp hành đảng bộ và phòng huấn luyện chính trị thuộc Bộ Tư lệnh Tập đoàn quân số 4, căn hộ mà anh ấy ở là một tòa nhà kiểu Tây có tên là Bạch Ốc. Khi màn đêm buông xuống, khu vườn dưới lầu ngập tràn hương hoa ngọc lan tây nồng nàn dâng trào từng đợt như thủy triều, trên lầu có thể nghe thấy bầu không khí ban đêm và hơi nóng ngoài phố cũng giống như có muôn vạn lời ngứa ngáy, thỉnh thoảng có những người hát rong thổi tiêu sáo đi qua, thứ âm thanh tiêu sáo ấy tôi chưa từng nghe thấy ở nơi nào khác, giai điệu thổi là khúc ca Quảng Đông, sự phồn hoa của âm thanh ấy chỉ có thể sinh ra ở chốn Nam Trung nơi phố biển sôi sục như nước sôi, trong làng quê lá cau um tùm, hoa gạo đỏ rực mà thôi.
Đến ngày thứ ba Giám đốc Lý bảo Chân Ngô đến truyền đạt, trường Trung học số 1 có một vị trí trống, hỏi ba người chúng tôi ai sẽ đi? Tôi khó lòng mở lời, Hải Phàm muốn nói nhưng lại ngại ngùng, chỉ nghe Hiếu An nói với Chân Ngô rằng: "Tôi hay là chiều nay dọn hành lý vào trong ấy luôn nhỉ? Hay là đi gặp hiệu trưởng trước, nhân tiện ghé thăm ký túc xá giáo viên luôn? Phòng ốc ở trường số 1 mà tốt, tôi ở lại trường luôn cũng được." Trường số 1 nằm ngay ở Nam Ninh. Ngày hôm sau chúng tôi đến trường thăm Hiếu An một chuyến, quả nhiên mọi việc đã đâu vào đấy gọn gàng ngăn nắp. Lại qua một tuần nữa, Giám đốc Lý lại bảo Chân Ngô đến nói rằng trường Trung học số 3 Quế Lâm có một chỗ trống, hỏi tôi và Hải Phàm ai sẽ đi? Tôi vẫn không lên tiếng, Hải...
Hải Phàm kể rằng khi anh ta rời nhà, hoàn cảnh gia đình đã vô cùng khó khăn, anh ta cần một công việc, đồng thời phong cảnh Quế Lâm là nơi anh ta luôn ao ước được một lần du ngoạn. Sáng hôm sau Chân Ngô và Hiếu An tiễn anh ta lên xe ô tô, tôi cũng đi tiễn anh ta.
Cứ như vậy, chỉ còn lại một mình tôi, vẫn ở trong ngôi nhà trắng. Căn hộ này ban ngày rất yên tĩnh, mọi người đều đi cơ quan làm việc, trên lầu ngay cả ngói nhà và hành lang cũng phát ra tiếng động của cái nắng gay gắt. Tôi mới đến chưa quen thủy thổ, liền ngã bệnh. Lại chẳng biết đó là bệnh gì, cũng không mời bác sĩ uống thuốc, thường xuyên phát sốt mê sảng, tỉnh lại chỉ ngửa mặt nhìn trần nhà, lúc này trong đầu chỉ có một ý niệm duy nhất, đợi bệnh khỏi tôi sẽ đến Giang Tây gia nhập Hồng quân, thế nhưng ý niệm này lại sinh ra từ đáy lòng tĩnh lặng, đối với cõi đời không hề có một chút oán hận nào. Tôi bệnh nằm trên giường hai mươi ngày, chợt một đêm mơ thấy Ngọc Phụng, cô ấy sắc thuốc cho tôi uống, tỉnh dậy mồ hôi đầm đìa, bỗng thấy tinh thần sảng khoái, trời sáng liền có thể đứng dậy, cũng ăn được cơm. Ngày hôm ấy tôi ra phố tản bộ một lát, lúc về lại thấy trên bàn có danh thiếp giới thiệu của Trưởng sảnh Lý, đến lúc này trường Nhất Trung vậy mà vẫn còn khuyết giáo viên. Thế là tôi được nhận vào.
Giáo viên trường Nhất Trung người Quảng Đông rất đông, họ không có vẻ tao nhã của người Giang Chiết, ngược lại cứ ồn ào náo nhiệt, cười nói lớn tiếng, kéo bè kéo cánh ăn uống, điều này ngược lại tôi rất thích. Thứ Hai ở đại sảnh lớn khai mạc tuần lễ tưởng niệm, học sinh ở dưới đài, hiệu trưởng giáo viên ở trên đài, trong số giáo viên chợt có bảy tám người cùng đội mũ quả dưa đính tua đỏ, ngồi ở đó cười không thành tiếng. Trong ký túc xá của giáo viên thường hay đùa giỡn rượt đuổi, học sinh thấy vậy cũng không để tâm, có lúc đã đánh chuông vào lớp, trong phòng giáo viên vẫn còn đang vật lộn, một người bị đè ngã xuống đất, trên lưng gác một chiếc ghế đẩu, trên ghế đẩu đặt đủ thứ nào là chậu mặt, ấm trà, tách trà, lọ mực, trong chậu mặt lại đầy nước, để hắn không đứng dậy được, kẻ kia thì cứ tự nhiên đi lên lớp, còn người này hì hục gạt một cái, đổ tung cả chậu mặt và ấm trà, cũng sắc mặt thản nhiên đi lên lớp. Tôi lập tức làm quen với họ, thường là xem sách xong, liền sang phòng đồng nghiệp trêu chọc: "Chúng ta đến đánh nhau một trận chịu không?" Hắn cũng buông việc đang làm xuống nói: "Được chứ, không đánh nhau thì còn là con người sao!" Thế là lại vật lộn.
Trong số đồng nghiệp chỉ có đảng viên Quốc dân đảng và những bậc tao nhân mặc khách người Quế Lâm là không hợp với tính tình của tôi. Giáo viên môn Công dân Hoàng Quân Đạt là ủy viên Tỉnh đảng bộ, mọi người ít khi qua lại với hắn, Chủ nhiệm huấn đạo họ Phan, ông ta thường hay kể chuyện ăn ở sinh hoạt của Phó tổng tư lệnh Bạch, tôi cũng không thích nghe. Giáo viên trường Nhất Trung và trường Nữ sinh có một buổi tối liên hoan tụ họp tại Tỉnh đảng bộ, Chủ nhiệm Phan này ngồi bên cạnh tôi, nghe ông ta lại luyên thuyên, lúc ấy tôi đã ngà ngà say, bèn bảo: "Người Quảng Tây các anh thật hẹp hòi, vùng gần nhà tôi ra đời một Tưởng Giới Thạch, tôi nhìn bằng ánh mắt bình thản." Ông ta giật mình, rồi cười hỏi: "Vậy anh không khâm phục Phó tổng tư lệnh Bạch sao?" Tôi giận câu hỏi đầy thâm độc của hắn, nhân lúc say lớn tiếng nói: "Hắn cũng chỉ là Bạch Sùng Hi mà thôi, còn tôi chính là Hồ Lan Thành." Hắn lại dùng lời lẽ dẫn dụ tôi, tôi nổi giận đùng đùng nói: "Anh là muốn xúi tôi nói ra lời phản đối Bạch Sùng Hi, anh nghe đây, tôi hô lên một tiếng đả đảo Bạch Sùng Hi!" Lúc ấy tôi chỉ thấy bàn tiệc hỗn loạn, nữ giáo viên thể dục của trường Nữ sinh, bây giờ tôi đã quên mất tên cô ấy, đại khái là một Đảng viên Cộng sản, thường ngày ngược lại đối xử với tôi rất tốt, nay thấy tôi gây họa, cô ấy liền đứng đầu hô hào mọi người hát ca khúc để che đậy, tôi được dùng ô tô đưa về.
Chiều hôm sau khi cơn say đã tỉnh, tôi nhớ lại chuyện tối qua, trong lòng vô cùng không thoải mái, lại là ngày chủ nhật trường học vắng tanh, tôi liền sang phòng Mã Hiếu An, sắc mặt anh ta vô cùng khó coi, cất lời mắng: "Chân Ngô giới thiệu cậu đến chốn này dạy học, cậu nay gây ra đại họa tus này, há chẳng liên lụy đến tôi, vả lại cậu cũng có lỗi với Chân Ngô." Vốn dĩ tôi cũng thấy hổ thẹn, nhưng anh ta nói vậy, tôi lại đâm ra không phục, hơn nữa còn không vui, trong lòng nghĩ Mã Hiếu An này, sự hào phóng thường ngày của anh ta đâu mất rồi? Tôi liền nói: "Với Chân Ngô lúc này tôi không có lời nào thích hợp, nhưng tôi nhất định sẽ chịu trách nhiệm để không liên lụy đến anh." Hiếu An vẫn ôm mối oán hận nói: "Cậu còn không liên lụy tôi ư? Cậu khiến tôi chỉ đành rời khỏi Quảng Tây thôi, chứ không thể vì tiếc bát cơm mà mất luôn cả mạng sống." Rốt cuộc vẫn là Chân Ngô, anh ta chẳng nói gì nhiều, dù rằng anh ta cũng không cho tôi là đúng, và tôi cũng chẳng tỏ ý xin lỗi anh ta. Kể từ tai họa lần đó may mà không có chuyện gì, tôi đã nhiều năm liền không bao giờ say rượu nữa.
Học kỳ sau trường Nhất Trung vẫn tiếp tục thuê tôi, ngặt nỗi Hiếu An lại không được ký hợp đồng tiếp, anh ta thực sự đành phải rời Quảng Tây về Thiệu Hưng. Mã Hiếu An này, năm xưa anh ta tốt nghiệp trường Huệ Lan, lại đi đại học Hạ Môn học xong trở về, ở tại Hàng Châu, tiêu tiền hoàn toàn là phong thái của thiếu gia nhà giàu. Anh ta nghiên cứu văn học phương Tây, làm thơ bạch thoại rất giỏi, thơ cổ cũng rất diễm lệ, học theo Vương Tứ Hối, nhưng còn vượt trội hơn Vương Tứ Hối rất nhiều, ở Hàng Châu chỉ uống rượu ngắm Tây Hồ, cùng người tình là tiểu thư Chung, hai người có thể sánh với Tam Đàm Ấn Nguyệt, một người là nước đầm, một người là vầng trăng in trên nước đầm. Tiểu thư Chung đó trước mặt người ta chỉ mím môi cười, càng ra vẻ là người xuất thân danh môn, cái gì cũng có ý vị sâu xa. Mã Hiếu An hễ cứ nhận được thư của tiểu thư Chung, sắc mặt anh ta lập tức vô cùng nghiêm túc trang trọng, đây cũng là điều vô cùng phải phép. Nhưng tôi luôn cảm thấy có gì đó không đúng, chính vì nó quá phải phép, lại vừa quá gượng gạo.
Cứ như vậy mấy năm trời, đến khi anh ta từ Quảng Tây trở về, rốt cuộc cũng lìa bỏ người vợ trước, nên duyên vợ chồng với tiểu thư Chung, sống tại nhà ở Thiệu Hưng, một người thoái hóa thành địa chủ sa sút, một người trở nên đầu bù tóc rối, sinh con đẻ cái, dung tục đến mức mất sạch phong vận.
Kinh Lễ nói "tệ tận nhi bất kiến ác" (tính xấu bộc lộ đến cùng mà vẫn không thấy ghét bỏ), vậy mà họ lại không chịu nổi thử thách ấy.
Sau đó Trần Hải Phân cũng rời Quế Lâm trường Ba về Thiệu Hưng, chỉ còn lại một mình tôi ở Quảng Tây, từ Nam Ninh lại chuyển đến Bách Sắc và Liễu Châu, dạy học tổng cộng năm năm. Trong năm năm đó, tôi sớm hôm miệt mài, chuyên tâm nghiên cứu chủ nghĩa Mác. Điều này tuy là do tôi tuổi trẻ khí thịnh, buồn vui hơn người, nhưng Trung Hoa Dân Quốc thực sự cũng cần phải có sự phản tỉnh, huống chi khí thế khởi binh mở triều đại mới trong dân gian, dẫu đã trải qua Cách mạng Tân Hợi, nội chiến quân phiệt, và cuộc Bắc phạt của Quân cách mạng quốc gia, vẫn còn xa vời chưa kết thúc, cái gọi là lòng người đang mong muốn đổi thay.
Năm Ngọc Phụng bệnh qua đời, tôi ở hồ thôn, cảnh tượng nhìn thấy đã hoàn toàn khác xa thời thơ ấu của tôi, hàng xóm láng giềng đều nghèo đến mức vài xu cũng không biết vay mượn ở đâu, tựa như nỗi buồn hoang vắng của đàn gà lúc hoàng hôn, ngay cả hát tuồng thập phương cũng suy tàn. Người giàu có như sự keo kiệt của Phùng Thành Khuê, sự hoảng sợ ảm đạm trước mê tín, cùng với những vị thân sĩ tân thời xuất hiện từ những đại đô thị phương Bắc như Thiệu Hưng là Mã Hiếu An và Trần Hải Phân sự nhỏ nhen sa sút, đều khiến tôi đau xót phẫn nộ. Thứ nhất, Trung Hoa Dân Quốc hiện tại nghèo hèn yếu ớt như vậy rốt cuộc không thể cứ thế mãi được, Mạnh Tử ca ngợi Đại Vũ cũng chính vì công lợi của ông mang lại cho thiên hạ, cho nên công lợi của chủ nghĩa Mác liền hợp ý tôi. Thứ hai, sự hào phóng và tao nhã giả tạo kia, thực sự nên quét sạch đi, còn những thứ học được vất vả từ phương Tây, rốt cuộc ngay cả với bản thân cũng không thể tâm sự thành thật, lúc này lại có một Mác nói rằng muốn quét sạch mọi tình cảm mông lung đục ngầu, hơn nữa còn dám nhìn thẳng vào những thứ uy quyền của phương Tây, điều này thật đáng mừng. Chủ nghĩa Mác tuy là tiếng nói của người khác đang hô hào, nhưng cũng kích thích đại chí của một thế hệ Trung Hoa Dân Quốc, hơn nữa còn muốn dùng lại phép cách vật trí tri. Thế nhưng cũng vì thế, cho nên rốt cuộc tôi vẫn không gia nhập Đảng Cộng sản.
Thời bấy giờ ở Quảng Tây có Lý Tông Nhân, Bạch Sùng Hi, Hoàng Húc Trữ trọng tài cầu hiền, dốc sức mưu cầu trị nước, trong đó Bạch Sùng Hi đặc biệt là danh tướng, chí hướng bình định trung nguyên, chiêu mộ lưu học sinh từng học ở Nga để trọng dụng, vì thế có không ít đảng viên cộng sản bị thất thế ở Thượng Hải đã trốn chạy đến Quảng Tây, giáo viên trường Nhất Trung thì phái Stalin và phái Trotsky đều có cả, mà tôi thì kính phục phái Trotsky. Ban đầu nghe họ bàn luận về vấn đề quốc tế và tình hình chính trị kinh tế trong nước, quả thực khiến tôi thấy mình kém xa không kịp, nhưng tôi chỉ lo học từ những cuốn sách cơ bản trước, về sau bỗng chốc cũng đuổi kịp họ. Các lớp học sinh do tôi dạy đều quý mến tôi, trong toàn trường chỉ có một mình tôi đối với học sinh là lệnh xuất tri hành. Tôi quyên góp trợ giúp tiền ăn học cho học sinh nghèo khó, lại còn hỗ trợ chúng đến Thượng Hải vào nhà máy làm công vận. Tôi còn thông qua học sinh trường Nhất Trung để hướng dẫn học sinh trường khác, yêu cầu họ khôi phục Hội Liên hiệp học sinh Quảng Tây, chỉ vì mấy học sinh trung học đều đã đến Thượng Hải, việc này tiến hành không thành công.
Nhưng bản thân tôi không tham gia bất kỳ náo nhiệt nào, tôi cũng không cùng đồng nghiệp người Quế Lâm họa thơ cổ, tôi cũng không quan tâm đến giai thoại của những yếu nhân đảng chính quân đội, tôi cũng không cùng đồng nghiệp phái tả hát vang bài "Người chèo thuyền Volga" hay "Quốc tế ca". Kẻ sĩ thì vốn dĩ tôi không thích, đối với yếu nhân tôi lại càng không có duyên, hơn nữa rất nhiều kẻ gọi là nhà cách mạng tôi cũng giữ khoảng cách. Đầu tiên là tôi sợ nghe những lời hào sảng đao to búa lớn, kỳ thực đó chỉ là sự kích động chứ hoàn toàn không hào sảng, hắn ta chỉ giả vờ nói thế đã là không hay, mà nếu hắn ta thực sự làm như vậy lại càng không hay hơn. Loại người này lại thường thực tế đến mức kỳ lạ, không hèn nhát rơi lệ thì cũng lạnh lùng tàn nhẫn, bởi vì bản chất họ luôn không tách rời khỏi sự thần bí. Tôi thấy nhóm nhân vật chóp bu của xã hội hiện nay có một ngày nào đó đều sẽ bị quét sạch.
Thế nhưng con người tôi đây thực cũng đáng ghét lại vừa đáng cười. Trường Nhất Trung có một nữ đồng nghiệp tên là Lý Văn Nguyên, là em họ của quân phiệt Quảng Đông Lý Dương Kính, tốt nghiệp Đại học Sư phạm Bắc Kinh, từ trước đến nay làm đảng viên cộng sản ở Thượng Hải, mấy lần bị bắt, được Lý Dương Kính bảo lãnh, lần này mới trốn sang Quảng Tây. Cô ấy dạy văn học sơ trung, gặp chỗ khó thường đến hỏi tôi. Sau bữa tối trời hãy còn sớm, thỉnh thoảng vài người cùng ra đồng ngoại tản bộ, đến gần trường quân sự, nghe cô ấy hát bài Quốc tế ca. Lại có một nam giáo viên tên Hạ Hi Minh, cũng là đảng viên cộng sản, đang có ý đồ với cô ấy, không đạt được mục đích, lại ngờ vực là vì cô ấy đã có hình bóng tôi trong tim. Bản thân tôi vốn cũng thấy Lý Văn Nguyên sinh ra hoạt bát phóng khoáng, nhưng không mấy thích cái khí chất đảng viên của cô ấy, hai người không thể nói là có ý gì với nhau. Còn cái tên Hạ Hi Minh đó, về sau cách mấy năm, sau khi hồng quân nam hạ thì làm đến chủ nhiệm quân quản hội Tô Bắc, nhưng trước đó vốn là người phái Trotsky, chỉ là tôi luôn xem thường sự thô lỗ dùng mưu mô quyền lực của hắn. Hôm ấy mấy người ở trong phòng Hạ Hi Minh, hắn dùng lời lẽ dò xét tôi, tôi không vui nói: "Lý Văn Nguyên đó cũng chỉ giống như muôn người khác, là một người phụ nữ mà thôi, có gì mà thần bí phức tạp." Hắn lại dùng lời kích tướng tôi, lừa tôi đánh cược xem có dám hôn Lý Văn Nguyên hay không. Tôi thừa biết hắn là muốn chơi khăm hãm hại mình, lại cứ chấp nhận thách thức của hắn, để cho hắn thấy con người hại người không thể chết được, trừ phi là ông trời muốn tru diệt con người.
Tôi lập tức đứng dậy đi về phía ký túc xá nữ sinh, đi thẳng vào phòng của chủ nhiệm cấp là Lý Văn Nguyên. Lúc ấy sắp đánh chuông ăn cơm tối, buổi chiều phương Nam, sao trời chưa mọc, hoa dạ lai hương chưa nở, không khí đã sớm thoang thoảng một thứ hương thơm nồng nàn, phòng Lý Văn Nguyên tựa như vừa được tưới nước, mát mẻ mờ ảo, cô ấy vừa tắm xong, một mình ngồi ngập ngừng, thấy tôi bước vào liền đứng dậy chào hỏi, tôi vậy mà không đáp lời, ôm lấy cô ấy hôn một cái lên môi, buông tay rồi bỏ đi.
Lúc tôi đi rồi Lý Văn Nguyên vẫn đứng bất động ở chỗ cũ, ngẩn ngơ đứng thừ người một lúc lâu, dẫu cô ấy có tỏ ra cứng cỏi mạnh mẽ đến đâu, suy cho cùng vẫn là phụ nữ, cô ấy không tránh khỏi suy nghĩ trước sau, trong lòng dâng lên một nỗi chua xót. Vốn dĩ cũng chẳng có chuyện gì, chỉ vì Hạ Hi Minh đi châm ngòi thổi gió, nói với cô ấy tôi là vì đánh cược, cô ấy mới nổi giận đùng đùng, đi thẳng đến báo cáo với hiệu trưởng. Hiệu trưởng Lưu Cửu Tư chỉ cười xòa, ngược lại không trách phạt gì tôi. Nhưng từ đó tôi xem thường Lý Văn Nguyên. Trong lòng nghĩ cô đã đi tố cáo, cô chính là kẻ không có chí khí. Cứ thế, cô giận tôi, tôi giận cô, hai người thành ra tránh mặt nhau, gặp nhau cũng không nói một lời.
Hạ Hi Minh còn đem chuyện này kể cho ai nấy đều biết. May mắn là học sinh vô cùng tin tưởng tôi, chúng không hề phán xét. Chỉ có Chủ nhiệm huấn đạo họ Phan vốn dĩ đã không ưa tôi, lần này ông ta há chịu buông tha cho tôi. Trong số nữ giáo viên, cô giáo dạy âm nhạc là vợ của Bí thư Tỉnh đảng bộ Doãn Trị, là một người phụ nữ rất tốt, cô ấy đương nhiên cũng đã biết chuyện. Lại còn có một người tên Lưu Tác Chiêu, ra điều nghiêm túc như phụ nữ nhà thờ, chỉ là cô ấy vô cùng căm ghét sự vô lễ của tôi, tôi trong lòng lại nghĩ cô cũng bớt bớt đi thì hơn. Ngoài ra còn mấy mụ đàn bà không biết ở sau lưng đang bàn tán gì về tôi, tóm lại tôi cũng mặc kệ. Đối với chuyện của Lý Văn Nguyên này, nói xấu cũng là xấu, nói tốt cũng là tốt, nhưng tôi cảm giác như nuốt phải một bát kim châm của ngài Cưu Ma La Thập.
Đến khi kết thúc học kỳ, tôi và Lý Văn Nguyên đều bị sa thải, tôi chuyển đến trường Trung học số 5 Bách Sắc để dạy học. Chiều hôm trước ngày lên đường, tôi đang ở trong phòng thu dọn hành lý, bỗng nhiên Lý Văn Nguyên bước vào, nói muốn đi cùng tôi đến Bách Sắc. Tôi hỏi cô đi làm gì? Ở đó đâu có thuê cô. Cô ấy đáp: "Em chỉ muốn đi theo anh." Lúc ấy tôi ngẩn ra, chỉ thấy cô ấy dẫu không trang điểm, nhưng vẫn có nét đẹp của người con gái vùng nhiệt đới, thế nhưng chuyện này tôi phải suy nghĩ cho kỹ. Cô ấy là tiểu thư nhà giàu, đương nhiên không phải vì sinh kế. Hôm sau tôi mời Cổ Vịnh Kim đi thuyền dạo chơi trên sông Tây Giang, bàn bạc về việc này. Cổ Vịnh Kim cũng là người Quảng Đông, trong số đồng nghiệp phải kể vợ chồng anh ta đối xử với tôi tốt nhất. Lúc đó anh ta nói: "Cậu tục huyền là phải, nhưng Lý Văn Nguyên không thích hợp làm vợ con trong nhà."
Tôi trở về liền từ chối Lý Văn Nguyên, nói rằng cô không thích hợp làm vợ trong nhà. Sau đó tôi ở Bách Sắc, cô ấy ở Hồng Kông, còn viết thư mấy lần nói muốn đến. Lại sau đó là năm kháng chiến thứ hai tôi đến Hồng Kông, một lần nhắc đến, nghe nói cô ấy đã gả cho một vị sư trưởng.
Năm đó tôi hai mươi tám tuổi, không cần luyến ái, không cần anh hùng mỹ nhân, nhưng vợ thì dù hay dù dở thế nào cũng phải có một người, thế là tôi cưới Toàn Huệ Văn, do đồng nghiệp giới thiệu, vừa gặp mặt là định đoạt luôn, sống những ngày tháng giống hệt như bao người trên cõi đời này. Ngoài giờ lên lớp, tôi chỉ ở nhà chăm chỉ đọc sách, đôi khi cùng Huệ Văn ra chợ phiên mua nhãn và quả hoàng bì để ăn. Chợ phiên còn bán cả gà gô, một đôi chỉ bốn xu. Vùng Bách Sắc khiến người ta liên tưởng đến Gia Cát Lượng chinh phạt Nam Man, cho đến nay chướng khí vẫn còn nặng nề, tôi ở đó hai năm, vậy mà không tai không bệnh, cũng không chê nơi đó chật hẹp ngột ngạt.
Sau đó tôi ở trường Tứ Trung Liễu Châu cũng dạy học hai năm, còn từng đến Quế Lâm, nhưng tôi đối với phong cảnh cũng chẳng bận tâm, đối với chuyện lịch sử cũng không để ý. Liễu Châu có đền thờ Liễu Tông Nguyên, nhưng cái ông Liễu Tông Nguyên đó, tôi cũng chỉ xem như người ngoài phố, chẳng có can hệ gì với tôi. Phong cảnh Quế Lâm kỳ lạ rực rỡ, thế nhưng không thể đánh cá tiều phu, tôi hễ đặt chân đến những con hẻm bình thường đều có ý muốn an cư lạc bộ, nhưng ở Dương Thước cho dù có biệt thự, tôi cũng không muốn ở. Nói về sơn thủy, thì phải kể đến đoạn thượng nguồn sông Tây Giang gần huyện Bình Mã, thuyền chạy quanh co, thường xuyên mấy dặm không thấy bóng người, sóng đục cuồn cuộn, vách đá hẻm núi tiêu điều u ám, ánh nắng nửa ẩn nửa hiện, tất cả đều hóa thành hơi nước, trong đó ẩn chứa tâm hồn của thời thái cổ.
Năm Trung Hoa Dân Quốc thứ hai lăm, lưỡng Quảng khởi binh, dùng binh gián kiến trung ương kháng chiến chống Nhật. Tư lệnh quân thứ bảy Liêu Lỗi mời tôi kiêm nhiệm chủ biên báo Liễu Châu, tôi liền cổ vũ phát động kháng chiến chống Nhật, nhất định phải kết hợp với khí thế khởi binh lập triều đại mới trong dân gian, không thể bị lợi dụng làm thủ đoạn để quân đội địa phương tranh giành thỏa hiệp với trung ương. Trải qua hai tháng thì bãi binh, tôi bị Tổng tư lệnh bộ Tập đoàn quân thứ tư ở Quế Lâm xét xử bằng quân pháp, bị giam giữ tổng cộng ba mươi ba ngày, sau đó là tôi viết thư về Nam Ninh cho Bạch Sùng Hi, mới được phóng thích. Đêm trước khi ra tù tôi mơ thấy mẹ tôi, mẹ tôi năm ngoái mới qua đời, tôi đã không về chịu tang. Bạch Sùng Hi còn sai người đưa đến năm trăm đồng tiền lộ phí, tôi liền mang theo gia nhỏ quay về phương bắc.
Lần này đi đường Hồ Nam, ở Hán Khẩu lên thuyền đi Nam Kinh, chuyển sang Thượng Hải về Hồ thôn. Trên con đường này có Tiêu Tương Động Đình và hiểm trở Trường Giang, từ xưa đến nay bao nhiêu hào kiệt, thế nhưng tôi đến một chút cảm hoài hoài cổ cũng không có, cũng không chỉ trỏ sông núi bàn luận về hình thế dụng binh, bởi vì tôi chỉ là một người lữ hành đơn giản, giống như hồi nhỏ đi Hàng Châu học tập trở về, trên thuyền xe chỉ một mực cẩn thận khiêm tốn. Mà dẫu là hiện tại, trên người tôi cũng chẳng có gì ngoài hai bàn tay trắng.
[MỘC THẠCH CHỨNG MINH]
Năm năm xa cách, về đến nhà chỉ thấy Thanh Vân, cô ấy đã hai mươi tuổi. Tôi chưa kịp ngồi xuống, vừa trò chuyện với cô ấy vừa ngó vào gian bếp, Thanh Vân biết tôi là vì mẹ không còn nữa, nhưng tôi không nói gì, Thanh Vân cũng đành quay sang tiếp đón thím Sáu mới đến cùng em trai Ninh Sơn, vẫn còn Tiểu Vân ở lại chỗ dì ở Quảng Tây. Tôi hỏi Khải nhi đâu? Thanh Vân cười nói: "Đang ở trường học, em đi gọi đây." Tôi đứng dậy cùng Thanh Vân đi xuống dưới cầu đến trường tiểu học nhỏ thăm thằng bé. A Khải đã chín tuổi, ngồi cùng bàn với đứa trẻ hàng xóm, thấy chị đến thì cứ im thin thít, Thanh Vân bảo nó qua gọi cha, nó không gọi. Thầy giáo vừa chào tôi, vừa nói "A Khải, cha em về kìa", nó cũng không mở miệng. Thanh Vân kéo nó đến trước mặt tôi, tôi nói: "A Khải con dẫn đường, cha cùng con đi Hạ Diêm Sơn." Nó liền tót tót đi ở phía trước. Buổi chiều tà đầu xuân, khe núi rọi ánh chiều tà.
Hạ Diêm Sơn hồi nhỏ tôi thường cùng mẹ ra hái chè, lại cùng tứ ca ra ruộng dâu nhổ đậu, nay mộ của Ngọc Phụng nằm ở ngay chỗ sườn dốc phía trên ruộng dâu bên trái chân núi chè, con gái Lệ Vân chết yểu, cùng chung một huyệt với mẹ. Tôi thấy ngôi mộ được đắp rất đẹp. Tôi vái trước mộ một lễ, đứng lại nhìn ngắm suy nghĩ, thế nhưng một chút cảm khái cũng không có. Tôi bước lại gần, dùng tay vuốt ve tấm bia đá cửa mộ, gọi một tiếng Ngọc Phụng. Tiếng gọi của tôi là tiếng gọi bình thường, không có tiếng đáp lại, tôi cũng không cảm thấy nhân gian có hận dài, dường như lúc này cũng không hề cách trở, khi sinh thời cũng không hề gần gũi thân thiết hơn. Lệ Vân là sau khi mẹ mất, đến cả tiền thuê vú nuôi ba đồng một tháng, trong nhà cũng không lấy ra nổi, chị có khóc lóc thế nào cũng không cứu được con bé, nhưng dưới suối vàng con bé có mẹ ôm ấp cũng là điều tốt, hơn nữa ngay trước mắt là cha đã đến thăm con bé rồi.
Sáng hôm sau, tôi và Thanh Vân đến mộ mẹ ở Uất Lĩnh Đôn. Trên đường Thanh Vân cứ kể cho tôi nghe chuyện trải qua khi làm mộ thím Sáu và mộ mẹ, đi đến nơi, chỉ thấy ngôi mộ quả nhiên được đắp rất khang trang, mẹ tôi được hợp táng cùng cha, hướng mộ cực kỳ quang đãng, bên trái nhìn xuống đình đường, trước mặt nhìn thấy cầu suối ruộng đồng nhà cửa ở Hồ thôn. Phía trên bên phải đối diện với đồi chè ruộng dâu, tựa lưng bên cạnh ngôi mộ là một vườn trúc, thưa thớt hơn trăm gốc trúc, cũng mang lại sinh khí. Tôi lạy, Thanh Vân cũng lạy. Tôi cảm ơn cô ấy mấy năm nay vất vả lo toan việc gia đình, Thanh Vân đáp: "Có lục thúc gửi tiền về, em cứ thế mà làm thì tất nhiên là được." Cảm giác sinh ly tử biệt, vốn dĩ không phải trên đời cứ có tang thương cách trở, mà mọi thứ chỉ là đạo lý làm người bình thường như thế. Tôi hỏi Thanh Vân, cô ấy nói lúc lâm chung mẹ cũng không có di ngôn gì trăn trối. Vốn dĩ giữa mẹ tôi, Thanh Vân và tôi ba người với nhau, là không có gì phải lo lắng, cũng chẳng cần phải dặn dò điều gì.
Tôi nhổ đi những đám cỏ mọc ra từ kẽ hở đá bàn thờ cúng, trước mộ có củi lửa do tiều phu bỏ quên, Thanh Vân cũng mang ra dời đi chỗ khác. Hồi nhỏ tôi theo người lớn đi tảo mộ, luôn thấy việc đắp đất làm cỏ trên mộ, hóa ra cũng chỉ có thể làm những việc này, bởi vì ngôi mộ rốt cuộc vẫn ở trong cõi người ta hiện thế.
Lưu Bang nói, lữ khách buồn chạnh vì nhớ quê hương, tôi nay trở về Hồ thôn, gặp Thanh Vân, lại đến trước mộ của mẹ và Ngọc Phụng, chỉ cảm thấy bản thân vẫn là Thụy Sinh của những năm xưa, có sự thê lương và hoan hỉ khi khám phá ra bản tính chân thật của chính mình. Làm người cũng phải có sự phản tỉnh này, Tăng Tử nói "ngô nhật tam tỉnh ngô thân", câu cửa miệng ở quê tôi là "làm người phải nếm trải cho ra hương vị". Gia đình tôi thực sự phải gọi là nghèo khó, mấy năm sau tôi dạy học gửi tiền về nhà, cũng chỉ độ hai ba mươi đồng mỗi tháng, mẹ tôi lại cảm thấy có người con trai tốt như vậy, thì trong lòng tràn ngập niềm vui, hơn nữa người trong làng ai nấy đều kính trọng bà. Ngọc Phụng năm xưa và Thanh Vân cũng đều là tâm tư như vậy. Phương Tây không có quan niệm lấy cái khổ làm vị ngon, duy chỉ có người Trung Quốc xem cái khổ là một trong năm vị, đắng nhất là hoàng liên, hoàng liên thanh tâm hỏa, mướp đắng ăn ngon, cũng là vì lấy cái vị đắng thanh tao chính trực ấy. Nhưng nay chỉ có Thanh Vân là tri kỷ của tôi.
Tôi ở Hồ thôn trọn hai tháng, Trung Hoa Nhật báo mời tôi làm chủ bút, tôi liền lại đi Thượng Hải. Đến Thượng Hải ba tháng, sự kiện Lô Cầu Kiều bùng nổ. Kể từ đó tám năm chiến tranh Trung Nhật, Chính phủ quốc dân Trùng Khánh quay trở lại, lại từ đó là Hồng quân nam hạ, biết bao sự lưu vong li tán trong dân gian, chuyện nhà ai cũng giống như giang sơn của Trung Hoa Dân Quốc, xưa nay trong ánh tàn dương của bá nghiệp, tiếng thở dài của tiều phu, tiếng khóc của người chèo thuyền, nhưng vùng đất đông nam khí vương trộn lẫn khí binh, ngày nay vẫn là những năm tháng sao chổi xẹt ngang qua bầu trời.