Năm tôi hai mươi tuổi, tháng Chín cha qua đời, tháng Mười trong nhà có hỉ sự. Theo lễ tang thì điều này không được phép, nhưng gia đình nghèo khó mọi chuyện chẳng dễ dàng chi, cha đều đã chuẩn bị sẵn sàng cả rồi, di ngôn cũng muốn như thế. Thoạt đầu do cậu của Thụy Sinh ở Mịch Gia Sơn làm mai mối truyền đạt không khéo, cha của Ngọc Hỏa Phượng lại hẹp hòi nên có rất nhiều hiểu lầm. Về sau nhờ mai mối bên nhà gái là Lục Điền Vương Thiếu Bành dàn xếp ổn thỏa. Thiếu Bành xuất thân từ gia đình vọng tộc, lại có quan hệ họ hàng với cả hai bên nam nữ. Thế là trong nhà lập tức trừ cũ bố trí mới, mẹ tôi cũng chuyển nỗi buồn thành niềm vui, nước biển Bồng Lai chưa cạn cạn mà đào ở Dao Trì đã chín, một tháng trên thế gian cũng đáng giá bằng cả ngàn năm chốn bồng lai tiên cảnh.
Lúc đón dâu, vì đường núi từ Hồ Phụ đi Đường Khê dài tới năm mươi dặm, bên này xuất phát từ sáng sớm, bên kia cũng lên kiệu từ nửa đêm hôm trước. Dọc đường, ghé qua nhà họ hàng ở Tiền Cương ăn lót dạ lúc nửa đêm, mọi người đều vào trong thôn cả, kiệu hoa dừng lại ở con đường lớn ven núi. Dưới ánh trăng mờ và sương móc lạnh lẽo, một mình tôi canh giữ kiệu hoa. Sau khi cưới, Ngọc Phượng nói: "Lúc ấy tuy rèm kiệu buông kín, lại thêm cả hai đều không nói lời nào, nhưng em biết là anh đang ở bên cạnh." Theo quy tắc thì cô dâu trong kiệu hoa không được phép trò chuyện với người khác.
Lại nói đêm đó mọi người vào thôn ăn lót dạ xong, đốt đuốc thông xong xuôi thì kiệu hoa lại lên đường. Tôi ngồi kiệu mủng đi ở trước, đến một đoạn đèo, nhìn lại thấy khoảng cách với kiệu hoa đã cách nhau mấy trăm bước. Chợt thấy bên vách núi phía tay trái, ánh đèn đuốc sáng rực cũng có một cỗ kiệu hoa được khiêng tới, chẳng biết là của thôn nào nhà nào. Hai cỗ kiệu hoa giao nhau ở ngã tư đường, tôi thầm nghĩ nhỡ đâu hai nhà khiêng nhầm thì sao. Sau khi cưới, tôi còn đem chuyện này ra cười đùa với Ngọc Phượng, bảo rằng lúc ấy tôi vốn dĩ rất lo lắng. Ngọc Phượng liền đáp: "Làm gì có chuyện nhầm lẫn được cơ chứ." Cuộc đời con người thật là mơ hồ khiến người ta ngớ ngẩn, thế mà lại chuẩn xác đến mức không sai đi đâu được.
Kiệu hoa đến thôn Điệp Thạch thì trời đã sáng, dọc theo con suối rẽ qua cánh đồng là đến thôn Hồ. Gió sương trăng sớm cảm thấy lạnh lẽo. Đến khi lên đến đồng ruộng, tiếng súng hiệu vang lên, tám mặt chiêng đồng cùng khua vang, một dàn nhạc nhỏ đi tiên phong, kiệu hoa chậm rãi tiến vào thôn. Khi vào đến đại đài môn, pháo trăm con nổ vang như mưa, kiệu hoa đến trước nhà chính thì hạ xuống, mọi người tản ra tìm chỗ nghỉ ngơi cho thoải mái. Khoảng nửa canh giờ sau, mới đến giờ lành, trong nhà chính thắp cao nến hoa long phụng, hành lang tấu lên tiếng trống chiêng kèn sáo. Hồng Tỷ là người nhà chú thím bước lên vén rèm kiệu, mời cô dâu bước ra khỏi kiệu, có bà mụ đỡ đần. Tôi và nàng đứng ở trước nhà chính song song bái lạy thiên địa, lại bái lạy lẫn nhau. Hồng Tỷ bảo tôi bồng cô dâu lên, tôi từ trước đến nay chưa từng làm chuyện thế này bao giờ, chỉ đành bất đắc dĩ liều mình làm tới, ước lượng một chút rồi lập tức cúi người bồng cô dâu lên. May nhờ có các chị em vây quanh đỡ đần, cứ thế bồng thẳng lên lầu vào phòng tân hôn. Bởi vì trang phục của cô dâu mặc vô cùng nhiều nên rất khó bồng.
Tất cả những điều này, đối với tôi đều xa lạ biết bao. Cho đến khi ngồi lên giường, bà mụ gỡ mão hoa cho cô dâu, bảo tôi vén khăn trùm đầu của cô dâu lên. Vừa nhìn thấy nàng mặc chiếc áo bà ba vải bố xanh đã cũ, trên mặt không thoa một chút phấn son, trong lòng tôi chợt hoảng hốt, thậm chí sinh ra chán ghét. Hơn nữa, ngay cả sự chán ghét này cũng hoàn toàn là một loại cảm xúc mới mẻ, đến bản thân tôi cũng thấy vô cùng xa lạ. Người phương Tây thường có thể nhìn thấy thần linh, nhưng những sự việc kinh thiên động địa trong văn minh Trung Quốc lại chính là nhìn thấy gương mặt mộc của con người.
Lại vì suốt đêm không ngủ nên tôi bị đau mắt đỏ, liền một mình sang giường của mẹ ở phòng bên cạnh để nghỉ ngơi. Nghe tiếng chân người lên xuống cầu thang không ngớt, khách khứa trước nhà chính và hành lang huyên náo ồn ào, còn trong phòng tân hôn ở phòng bên cạnh là các chị em đang bầu bạn với cô dâu, thế nhưng những điều này dường như chẳng liên quan gì đến tôi. Tôi không hề thấy phấn khích xúc động, chẳng suy nghĩ gì cả, cũng chẳng phải là không vui, cũng không phải là thê lương, thật khó mà nói đây là loại tâm trạng gì.
Dưới lầu lại tấu lên tiếng trống kèn, tôi đứng dậy đi vào phòng tân hôn. Lúc này các chị em bầu bạn đều đã xuống lầu để lo liệu việc gì đó, chỉ còn lại bà mụ đang giúp cô dâu trang điểm, bởi vì sắp phải xuống nhà chính bái lạy gia đường bồ tát. Mọi người nhìn vào thì đây là cô dâu, còn tôi nhìn vào thì nàng chỉ đơn giản là nàng. Nàng ngồi trước bàn trang điểm sát cửa sổ cạnh giường, trên người vẫn mặc bộ áo bông đỏ, trên bàn đặt một bát mì, còn có một bát mà nàng mới ăn được vài đũa. Nàng gắp đũa lại gần tôi và nói: "Anh ăn chút đi cho đỡ đói." Đây là lần đầu tiên nàng mở lời với tôi. Ngọc Phượng lớn hơn tôi một tuổi, hơn nữa danh phận vợ chồng đối với phụ nữ lại được đón nhận rõ ràng hơn nam giới. Ngay lúc đó, tôi cũng cảm thấy hai người chúng tôi thực sự là vợ chồng rồi. Nhưng tôi không nói gì cả, chỉ cầm bát mì đó lên ăn sạch. Tân lang tân nương chỉ lo làm lễ, đặc biệt là cô dâu, trong tiệc rượu chính thức là không được ăn gì cả.
Buổi tối náo phòng tân hôn xong, các khách khứa đều xuống lầu rồi, bà mụ bưng hoa quả mừng của cô dâu ra nhà chính, sau đó lại vào phòng tân hôn trải chăn gối gọn gàng. Bà cởi chiếc túi vải đỏ mà cô dâu mang theo trong ngực lúc lên kiệu hoa ra, bên trong đựng vải thiều và bánh hòa hợp, đây là thứ dành riêng cho tân lang, gọi là quả ngọt trong ngực. Bà bày chúng thành mấy đĩa, bày hai đôi đũa và hai chén rượu, đây chính là lễ hợp cنh (uống rượu giao bôi). Bà mụ ấy rất trẻ, bản thân cũng mới cưới được đầy tháng, trông rất xinh xắn, khuôn mặt và vóc dáng giống như Lý Hương Lan, chuyên thèm nói những lời ngọt ngào khéo léo. Lời gì qua miệng bà cũng đều biến thành cát tường, khách khứa ai cũng thích nhờ vả bà. Lúc này bà vào phòng tân hôn bày rượu hợp cنh, lại vô cùng giản dị và thanh khiết. Bà bày biện xong xuôi, rót rượu đầy chén, gọi một tiếng cậu mợ, nói một câu chúc lành, rồi quay người khép cửa phòng lại đi ra ngoài.
Trong phòng chỉ còn lại hai người chúng tôi, tôi không biết phải làm thế nào cho phải, đành nâng chén nói một câu mời mời, hai người đều uống một ngụm. Ngược lại, Ngọc Phượng là người mở lời trước, nàng nói: "Chuyện lần này thật sự khiến người ta thấy bực bội. Cậu ở Mịch Gia Sơn đến bàn sính lễ và của hồi môn, nói năng hoàn toàn vô lý, cha vì đứa con gái này cũng đã chịu đựng đủ đường rồi." Nghe vậy tôi giật mình. Con gái xưa nay vẫn luôn tin tưởng cha mình, nhìn nàng đường đường chính chính như vậy, mà lúc này lại muốn bày tỏ với Thụy Sinh. Tính ra thì nàng cũng thật ngốc nghếch, đêm tân hôn lần đầu tiên trò chuyện mà nói câu này thì có thích hợp hay không? Thế nhưng lúc này có lẽ chỉ đành như sự không biết mở lời của tôi mà thôi, nếu đã mở lời thì ngoài việc nói những lời ngốc nghếch buồn cười ấy ra, còn có điều gì thích hợp hơn nữa hay không, chẳng lẽ lại nói là anh yêu em? Còn tôi cũng chỉ đành điềm tĩnh đáp rằng, nhà chúng ta không phải là nơi tranh chấp của hồi môn, cậu Khả Trinh nói năng vốn dĩ có chút điệu đà như đàn bà, tự cho là thông minh. Ngọc Phượng nghe xong liền không nhắc lại nữa, vốn dĩ nàng chỉ cần có một ngày bày tỏ được với Thụy Sinh là đủ rồi.
Ngọc Phượng thấy tôi ăn mấy quả vải, liền lấy thêm vải trong túi bỏ vào đĩa, lại rót cho tôi một chén rượu. Chỉ trong những hành động nhỏ nhặt ấy, nàng đã tràn đầy tin tưởng mà xem tôi là người thân yêu, trong lòng tôi vô cùng cảm kích. Thế nhưng cả hai đều ăn rất ít đồ ăn, rượu hợp cنh cứ thế chén đĩa qua loa, chẳng ra đâu vào đâu cả. Tôi thấy nàng cởi áo nằm ngủ trước, bèn qua nằm ở đầu giường bên kia, hai người lập tức chìm vào giấc ngủ, đất trời thật trong lành thanh tịnh, đến cả một giấc mơ cũng chẳng có.
[Phong hoa đê điểu]
Suy nghĩ và hành vi của tôi thời trẻ, đủ mọi điều buồn cười đáng ghét. Tôi không hài lòng với Ngọc Phượng, vì nàng chưa từng bước chân vào trường học. Thời bấy giờ đang là phong trào của Phong trào Ngũ Tứ, nữ sinh mặc áo dài trắng váy đen, hoàn toàn theo trào lưu mới, Ngọc Phượng không thể so sánh được. Nàng lại không biết cách đưa tình lúng liếng như tiểu thư hay nha đầu lanh lợi trong tuồng cũ, thêu thùa cũng không tinh thông, ca hát cũng chẳng biết. Hồi nhỏ mặt tôi tròn vo, cho nên thích con gái cằm nhọn, Ngọc Phượng lại cứ sinh ra có khuôn mặt giống như phụ nữ nhà Đường trong bích họa Đôn Hoàng, trông vô cùng phúc hậu. Hễ gặp lúc tôi giận dỗi, nàng lại chỉ biết ngẩn người ra, chẳng biết nói lời gì hay ho, thế là tôi đâm ra giận dữ, mấy lần nói lời nặng nề làm tổn thương trái tim nàng.
Chiếc gối do Ngọc Phượng thêu, thoạt đầu tôi cứ tưởng là không đẹp, nhưng kỳ thực hoa lá sum suê tươi tốt. Lại thêm tôi bắt nàng hát, nàng hết cách đành hát một bài: "Cải trắng non tươi, chồng đi ra Thượng Hải, mười đồng tiền bạc mang về mười đồng", tôi cũng cho là quê mùa không chịu nổi. Thế nhưng những khúc dân ca thế này thực sự mang đậm nét thanh tịnh chốn ngõ hẻm địa phương, những người thân đi ra ngoài tha hương lập nghiệp vào thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc vẫn cứ đáng tin cậy như thế.
Sau khi cưới, tôi dạy học ở trường tiểu học thôn Hồ, nửa năm chỉ được ba mươi lăm đồng bạc trắng. Ngọc Phượng rất được lòng mẹ tôi, nàng cũng rất hiếu thảo, mẹ tôi cũng đối đãi với nàng như khách quý. Lại có người cháu gái Thanh Vân từ nhỏ chịu sự ngược đãi của mẹ kế, sau đó cha thứ ba qua đời, liền được giữ lại bên cạnh bà nội để nuôi dưỡng. Lúc Ngọc Phượng đến thì Thanh Vân mới chỉ có tám tuổi, nàng cũng đối xử với con bé như em gái, con bé gọi Ngọc Phượng là lục thẩm thẩm. Sau này khi Thanh Vân lớn lên, còn hiếu thảo hơn cả con đẻ. Mặc dù gia cảnh bần hàn, nhưng Ngọc Phượng vẫn tin tưởng chồng mình là người có học thức, nhất định sẽ có ngày công thành danh toại, thế nên dù có nấu nước nấu cơm thì cũng đều đong đầy tình nghĩa. Em họ và chị họ bên nhà mẹ đẻ là Quỳ Lan, Xuân Lan học tập ở Hàng Châu, kỳ nghỉ hè trở về, nàng cùng họ hóng mát thêu thùa trò chuyện ở sân sau. Nàng tuy không bước chân vào trường học, nhưng cũng đồng thời cảm nhận được thế giới thời Dân Quốc. Nàng không hề ép buộc thúc giục tôi, mà chỉ tin tưởng tôi, chí lớn của nam nhân là hướng ngoại, còn chí lớn của phụ nữ lại khiến con người nàng trở nên điềm tĩnh ấm áp hơn. Có lúc nàng rửa chén bát xong, đi ngang qua trước mặt tôi dừng lại một chút, khuôn mặt mỉm cười, hỏi nàng có gì mà cười vui thế, nàng đáp là không biết.
Ân ái vợ chồng lúc ấy vốn chẳng hề hay biết, chỉ cảm thấy chính là hai người, Thụy Sinh và Ngọc Phượng. Ngọc Phượng giặt quần áo bên bờ suối, chiếc chày đập vải bị trôi mất, tôi cội chân xuống nước vớt lại giúp nàng, cứ thế đứng dưới làn nước nông ngang đầu gối giúp nàng vắt khô quần áo vừa giặt. Từng giọt nước bắn tung tóe lên ánh nắng tĩnh lặng trên những bước đá. Cảnh sắc núi non và bóng trúc xung quanh, vì có dòng suối này mà đều trở nên sống động. Khói bếp nhà bên đầu cầu đã bay lên, nơi hai người ở đơn giản là cá đùa nước trong, chốn nhân gian bỗng giống như khắc đá trên núi Dịch của Tần Thủy Hoàng, "do vậy mà minh bạch".
Một buổi chiều tối, tôi ngồi đọc sách trong chiếc ghế trúc nhỏ ở hiên nhà, chú họ đi ngang qua. Chú họ và cha tôi là anh em cùng cha khác mẹ, tính tình hoàn toàn khác biệt, đối xử với người ta thường hay cay độc, thấy tôi làm giáo viên tiểu học thì vô cùng coi thường, lần này chú ta lại dùng lời lẽ để tổn thương tôi. Tôi tức điên lên, liền chạy thẳng lên lầu nhà trên nằm dài, cơm tối cũng chẳng ăn. Ngọc Phượng đến gọi, hỏi han, khuyên giải, tôi cứ làm thinh không nói gì, sau đó thấy nước mắt nàng giàn giụa khắp mặt, tôi mới bảo em xuống trước đi, anh sẽ xuống ngay, nhưng làm sao nàng chịu nghe theo. Chợt nghe thấy mẹ tôi ở phía trước lên tiếng, chú họ ấy rốt cuộc cũng không dám đáp lời. Đến khi mẹ thắp đèn lên lầu gọi tôi, tôi mới chịu xuống nhà cùng ăn cơm tối. Kỳ thực sự giận dỗi đau lòng của tôi có một nửa là giả vờ, chính vì có mẹ và Ngọc Phượng nên tôi mới có thể xa hoa như thế. Điều này dần biến thành thói quen, sau này khi tôi trở thành kẻ lướt sóng thời cuộc, gặp phải những hiểm nguy trắc trở lớn, mỗi khi ưu sầu tiều tụy thì thường một nửa cũng là giả vờ như thế, có như vậy mới có thể đùa giỡn với cảm xúc của chính mình, để rồi không đến mức che mặt chìm nghỉm.
Tháng Ba năm sau, một ngày nọ tôi đang câu cá ở ao Điền Phấn, có người từ trấn về mang cho tôi một bức thư, là cục bưu chính Hàng Châu gọi tôi đến làm nhân viên bưu điện, lương tháng ba mươi lăm đồng, vị trí này vốn là lúc tôi học năm thứ hai ở trung học Huệ Lan đã thi đậu, vậy mà vẫn được giữ lại. Tôi liền đến Lục Điền, mượn Thiếu Bành chín đồng, để lại cho mẹ năm đồng, lên lầu đưa cho Ngọc Phượng hai đồng, Ngọc Phượng nhất định không chịu nhận, bảo rằng anh đi đường cũng phải mang theo ít tiền tiêu, tôi bảo tiền lộ phí còn dư hai đồng là đủ rồi, cứ đùn qua đẩy lại cuối cùng tôi nhét chặt vào tay nàng.
Tôi đến Hàng Châu, làm việc ở bưu cục Thành Trạm, mỗi tháng gửi hai mươi lăm đồng cho mẹ. Bưu cục là bát cơm sắt, nhưng tôi chỉ làm được ba tháng. Nhân viên trong bưu cục ai nấy đều chỉ cầu không có lỗi, mong mỏi được tăng lương theo thâm niên, lại thêm có tiền dưỡng già, tôi cảm thấy chí hướng này quả thật quá mức tầm thường. Bấy giờ bưu cục nằm trong tay người ngoại quốc, tỏ ra vô cùng ngạo mạn với khách hàng, ngay cả giữa các nhân viên với nhau cũng hoàn toàn lạnh nhạt không chút tình nghĩa, một nửa con tem đi qua tay cũng phải ký tên, trách nhiệm của mỗi người rạch ròi rõ ràng. Điều khiến tôi không thể khâm phục nổi là thủ tục của họ chỉ cần có chút sơ hở nhỏ nhặt là sợ đến mất mật, ví dụ như khi thư từ cần gấp chuyến, bỏ sót một bức thư gửi muộn sau giờ làm việc thì bị phạt một đồng bạc, phạt một đồng bạc là chuyện nhỏ, điều đáng cười là các đồng nghiệp xung quanh thấy bạn làm sai đều trưng ra bộ mặt nghiêm trọng ấy, lạnh lùng vô tình. Tôi tuy chưa từng bị phạt, nhưng trong lòng lại nghĩ, giả sử Tiền Tang Giang nước lớn dâng cao hoặc vì chiến tranh mà đường bưu điện gián đoạn, lẽ nào anh cũng đi phạt ông trời, phạt các phe phái quân phiệt hay sao. Sự nghiêm túc mang tính phương Tây hiện đại ấy thực chất chỉ là trò chơi nghiêm túc, sự lãng phí được tính toán vô cùng tỉ mỉ, cuối cùng hóa ra lại là một trò lừa bịp lớn.
Có một đồng nghiệp phụ trách bán tem, đã là người hơn năm mươi tuổi, làm việc chăm chỉ tích lũy lâu năm, hai mươi năm nay tiền lương từ hai mươi đồng đã tăng lên đến một trăm mười đồng, làm tròn thêm năm nữa là có thể nhận được tiền dưỡng già trọn đời. Trong bưu cục tính ra ông là người lớn tuổi nhất, cũng chỉ có ông là người vẫn còn chút tình người. Tôi thường thấy ông ăn cơm trưa do con dâu hoặc con gái đem tới. Có một ngày, có người mua tem, lại muốn đổi con tem ba xu thành con tem một xu, ông liền đổi cho người đó. Cục trưởng nhìn thấy liền lạnh lùng nói: "Anh có hiểu quy chương không?" Đại khái là tem đã ra khỏi ô cửa sổ thì không cho phép đổi lại, nhân viên đó lập tức cúi đầu đứng nghiêm, đáp: "Vâng!" Cục trưởng nói: "Anh lại đây!" Gọi ông đến trước bàn làm việc của cục trưởng để mắng mỏ, tôi thấy ông cúi đầu khom lưng hết lần này đến lần khác chỉ đáp "Vâng". Tôi tuy chưa từng trò chuyện với ông ấy, nhưng nghĩ đến ông cũng là trụ cột của một gia đình, nếu người nhà ông mà biết bố mình bị sỉ nhục thế này thì sẽ đau lòng biết nhường nào.
Lại có một lần có người cầm tem sưu tầm đến bảo tôi đóng dấu, tôi đã đóng giúp, chẳng biết lại bị cục trưởng đi tuần nhìn thấy, liền bị quạt cho một trận bảo là không được phép. Ngày hôm sau vừa khéo lại có một người phụ nữ Anh cũng đến bảo tôi đóng dấu, tôi từ chối, thế nhưng cục trưởng nhìn thấy lại bước tới trò chuyện với bà ta, vươn tay ra ngoài ô cửa sổ nhận lấy cuốn sổ sưu tầm tem của bà ta, bảo tôi đóng dấu, tôi không đóng, thế là ông ta tự mình đóng dấu giúp bà ta, mỉm cười tiễn người phụ nữ Anh đó đi xong, liền trừng mắt lườm tôi một cái thật sắc, mắng mỏ một câu. Thấy tôi không phục, ông ta gọi tôi đến trước bàn làm việc của mình, mắng mỏ những lời khó nghe hơn nữa, tôi vẫn không phục, thế là cứ như thế mà bị sa thải.
Tôi trở về thôn Hồ, rảnh rỗi lại chỉ có thể ra suối câu cá. Việc mất đi vị trí ở bưu cục, mẹ và Ngọc Phượng đương nhiên cảm thấy tiếc nuối, nhưng cũng chẳng hề để tâm. Tể tướng nhà Đường Tự Tăng Thụ có thơ rằng: "Hớn bàn chuyện thịnh suy thế sự, hãy nâng chén đấu tửu kiếp phù sinh." Mẹ và Ngọc Phượng cũng chỉ cảm thấy người trước mắt chính là Thụy Sinh, thế nên chẳng còn ý kiến gì nữa. Nhưng cũng may là lúc đó gánh nặng gia đình đã có đại ca gánh vác.
Hàn Tín câu cá, tôi nghĩ lúc đó ông ta cũng chỉ là rảnh rỗi buồn chán mà thôi, chắc gì đã đi tưởng tượng đến thiên hạ Sở Hán. Sự rảnh rỗi buồn chán như thế, ngoài lần này ra, sau đó còn có những lần khi từ Bắc Kinh trở về không có việc gì làm, ở trọ tại nhà họ Tư ở Hàng Châu; và có lần ở Quảng Tây không dạy học, ở ngoại thành Nam Ninh, tuy cũng ưu sầu, nhưng chỉ cảm thấy nhân gian giống như tiếng thủy triều mặt trời trên biển, khiến tôi nhớ đến Quan Thế Âm Bồ Tát. Lại có lần vào thời kỳ chiến tranh Trung - Nhật, sau khi tôi ra tù ở Nam ĐiKnh, trước khi đi Hán Khẩu làm báo, ở ngõ Thạch Bà Bà phố Đan Phượng, trong những ngày mưa gió tháng Năm, suốt ngày chơi bài bridge cùng lũ trẻ con của lính vệ binh, chỉ cảm thấy bên ngoài trời đất bao la tang thương, tôi chẳng có chút tâm tư nào nữa.
Tôi ở nhà hai tháng, bỗng dưng nổi ý định muốn đến Bắc Kinh đọc sách, thoạt đầu miệng lẩm bẩm nói muốn đến Hàng Châu, thế là có chú Cần Hương nhờ tôi mang hộ hai đồng thuốc lào Mịch Đại Xương, tôi vừa hay lấy tiền đó làm lộ phí đi Hàng Châu. Ở Hàng Châu mượn nhà họ Tư mười sáu đồng, mua hai đồng tiền thuốc lá gửi cho chú Cần Hương, đến Thượng Hải lại mượn bạn học bốn mươi đồng, cứ thế dọc đường xem bản đồ ngồi xe lửa đến Bắc Kinh bước vào Yên Đại. Ở Yên Đại trước đó đã có hai bạn học là Vu Thụy Nhân và Triệu Tuyền Trừng ở đó rồi. Chuyện thoạt nhìn có vẻ tuyệt đối không thể xảy ra ấy vậy mà lại có thể thành hiện thực, nhưng Cao Đường Phú của Tống Ngọc có lẽ quả thật là một bài văn hay, chuyện nhân sự cũng vậy, ngược lại là thấy hay ở chỗ hoang đường.
Lần này tôi xuất thân đi xa, mẹ đang ở từ đường dưới cầu bái hội Long Hoa, Ngọc Phượng nghe tin tôi bỗng nhiên nói muốn lên đường, nàng nhất định đòi nấu một bát canh long nhãn cho tôi ăn rồi mới đi, hai người lại khiêm nhường nhường nhịn một hồi, tôi đành phải ăn. Cuộc đời thật hoang đường nhưng lại vô cùng chân thực, khiến người ta cảm động. Lúc này trên đường lớn có một đứa trẻ nghịch ngợm nhìn thấy hai chúng tôi ở cửa sổ lầu, liền gọi lớn lên: "Vợ của Thụy Sinh!" Ngọc Phượng phì cười.
[Viễn du]
Trên đường đi Bắc Kinh, vượt Trường Giang, qua sông Hoài, ngắm núi Thái Sơn, qua Hoàng Hà, nơi này từ xưa đã sản sinh ra biết bao nhiêu bậc đế vương, thế nhưng tôi ngồi trên xe lửa lại nghĩ, dẫu có xuống ở Phượng Dương, Hoài Âm hay Từ Châu, Tế Nam, làm một gia đình dân thường phố nhỏ, chỉ sống qua những ngày tháng của hiện tại, thì cũng chẳng có gì là không tốt.
Năm ấy tôi hai mươi mốt tuổi, tháng Chín đến Bắc Kinh, vào phòng phó hiệu trưởng Yên Đại sao chép văn thư, mỗi ngày ba tiếng, thời gian còn lại thì thỉnh thoảng đi dự thính. Hàng tháng tôi vẫn gửi mười lăm đồng cho mẹ. Tôi ở Yên Đại một năm, không được tính là học sinh chính thức, cho nên sau này làm việc vừa không có học lịch, lại chẳng có bạn học giới thiệu nâng đỡ, hơn nữa cho đến nay học hành không có thầy truyền dạy.
Ở Yên Đại tôi chẳng học được chút kiến thức nào, mà chỉ cảm nhận được khí thế tươi mới của học vấn, không phải là kết quả của học vấn, mà là khởi đầu của học vấn. Hơn nữa khoa học quả thật trong trẻo đáng yêu. Nhìn thấy tiên sinh mặc áo dài vải trúc đi ngang qua bên hồ trong khuôn viên trường, Triệu Tuyền Trừng nói với tôi đó là Chu Tác Nhân, đó là tiến sĩ toán học, đến cả hình học nặng bao nhiêu của trái đất ông ấy cũng tính ra được, đó là giáo sư sử địa Tây Bắc nổi tiếng Trần Viên, đó là nhà luật học đương đại Quách Vân Quan. Tôi tuy không nghe bài giảng của họ, nhưng cũng cảm giác trông họ như người trên trời. Tất cả các môn học của các khoa ở Yên Đại tôi đều cảm thấy không tầm thường, khiến người ta kinh ngạc vui mừng.
Ngày nay tôi ở Nhật Bản, có một lần nhìn thấy học sinh Đại học Tokyo đi ngang qua đường ray sau giờ tan học, nghĩ đến việc họ cũng có thể xây dựng đường sắt, phát minh và vận hành mọi thứ của xã hội hiện đại, quả thực có thể tự hào, nhưng ngẫm lại, hiện tại chính là con đường sắt này và mọi thứ của xã hội hiện đại đang đòi hỏi trường đại học phải đào tạo ra những nhân tài như thế, điều này lại khiến người ta cụt hứng. Những người hiện đại và khoa học mà tôi biết ở Yên Đại năm xưa không phải như thế.
Tôi ở Yên Đại chỉ cảm thấy có sự khiêm nhường đối với một thế hệ. Cho đến khi đi dạo ở phế tích Viên Minh Viên, du ngoạn Di Hoà Viên, du lịch Nam Khẩu, leo Vạn Lý Trường Thành, thăm Minh Thập Lệ lăng, hay là chủ nhật đến chợ Đông An trong thành, tôi cũng đều khiêm tốn đi theo những người đồng hành. Tôi chưa từng đến Cố Cung, bởi vì vé vào cửa tốn tới năm đồng. Lại thêm Thiên Đàn Thiên Kiều tôi đều chưa từng đến. Hơn nữa Bắc Kinh là nơi hội tụ của các tên tuổi lớn trong Kinh kịch, vậy mà tôi chỉ xem duy nhất một lần của Mai Lan Phương. Thế nhưng sau này tôi cũng không hề cảm thấy tiếc nuối.
Bấy giờ Ngũ Phương Tề ở chợ Đông An, xe điện ở Tiền Môn, hay chỉ là nhìn từ xa Tử Cấm Thành, hay chỉ là đi dạo bên ngoài Khách sạn Bắc Kinh, thậm chí là Phủ Đại nguyên soái của Trương Tác Lâm, tôi đều hoàn toàn không có ý kiến gì với chúng, chỉ cảm thấy nhật nguyệt rực rỡ trên trời, giang hà rực rỡ dưới đất, vạn vật trên đời không có gì là không tốt.
Bắc Kinh là vùng Kế Yến thời xưa, trời cao đất rộng, một vùng hoàng thổ vô tận, gió nắng sao trời không bị che khuất. Mà tôi mỗi lần đi trên đoạn đường từ Yên Đại đến Thanh Hoa, dưới bóng liễu rợp nắng gắt lại mua táo tàu tươi ăn ở hàng quán ven đường, đàn ông nhìn thấy phần lớn là tráng sĩ, phụ nữ mặt thoa phấn hồng, mặc áo bông đỏ quần bó ống, cưỡi lừa đi qua, chỉ cảm thấy trăm điều đều ổn định thiết thực. Bình nguyên kia tuy xa xôi, hoàng thổ kia tuy đơn điệu, nhưng tất cả đều trở thành sự hùng vĩ tráng lệ của nhân gian. Nếu ở Siberia hay Ukraine, tức là nơi có diện tích và đất đai tương đương như vậy, chắc chắn cũng sẽ mang lại cảm giác khác biệt. Đất đai Trung Quốc không chỉ có Bắc Kinh, cho dù có hoang vu hơn như Đại Đồng hay Lan Châu, cũng vẫn khiến người ta có cảm giác là nhật nguyệt chốn tái ngoại, gia đình nhà Hán.
Yên Đại nằm ở vùng ngoại ô phía Tây, cách cửa trường một con mương dương liễu có một bãi duyệt binh lớn, tôi mấy lần nhìn thấy kỵ binh của Trương Học Lương đang luyện tập. Có lúc tỉnh giấc giữa đêm, trời còn chưa sáng, nghe tiếng kèn thổi ở trại ngựa, quả thực bi tráng thê lương, khiến người ta vạn niệm câu suy, mà khóc cũng không phải là khóc, múa kiếm nhảy múa cũng không phải. Trại ngựa trong ánh sương sớm đêm khuya ấy là ngôn ngữ của lịch sử, ngôn ngữ của giang hà, đang ân cần dặn dò, khiến người ta chỉ cảm thấy thời Dân Quốc kế thừa hương khói năm ngàn năm, hiện nay lại có láng giềng Đông Dương Tây Dương, có một thứ u sầu, nhưng không phải vì được mất hay tụ tán ly hợp, có một thứ truy gốc tìm nguồn, nhưng lại không thể tạo thành một vấn đề nào đó, thậm chí ngay cả lời giải đáp cũng chẳng cần đến. Nó duy chỉ có thể là một sự phản tỉnh, nhưng cũng không phải là sự so đo tính toán đạo đức hay có những điều cần phải hối cải trong hành vi ứng xử.
Thế là phương Nam nổi dậy Bắc phạt, quân vừa đến Trường Sa, tiếng gió đã thổi lay động ngọn cờ trên thành đầu Bắc Kinh. Nhìn từ những bức ảnh thì dung mạo của tổng tư lệnh Quốc dân đảng Tưởng Giới Thạch quả thực là tuổi trẻ anh tuấn, lại thêm Tống Khánh Linh cũng thật sự sinh ra xinh đẹp, còn Uông Tinh Vệ thì mỗi lần diễn thuyết, nữ sinh Quảng Châu đều ném hoa như mưa, đến cả giáo sư và học sinh của Yên Đại ở chốn này cũng đang từ xa hưởng ứng. Thế nhưng lúc bấy giờ tôi vẫn chưa biết đọc báo, đối với đại sự một thế hệ đang diễn ra trước mắt thì mơ hồ lú lẫn. Trong Kinh Thi có câu "Hồ nhiên thiên dã, hồ nhiên đế dã", mỹ nhân khiến người ta mê mẩn, nhưng đại sự chấn động bốn phương trong lịch sử quả thực những con người của thế hệ ấy hóa ra cũng hồ đồ tốt đẹp như vậy.
Mà tôi vậy mà cũng gia nhập Quốc dân đảng trong đám học sinh Yên Đại, thế nhưng lại chẳng biết rốt cuộc là Quốc dân đảng hay là Cộng sản đảng. Ngày xưa Quốc dân đảng dung nạp cộng sản, kỳ thực là khí tượng tráng lệ, mà cho đến khi có tai họa Đảng Cộng sản ngày nay, thì lại là một câu chuyện khác, nước sông không phạm nước giếng, hoàn toàn không cần phải hối hận chuyện dung nạp cộng sản thuở ban đầu.
Bấy giờ nhóm của tôi do học sinh năm thứ tư Khanh Nhữ Tập dẫn đầu, mỗi tuần mở họp một lần trong phòng của anh ta ở ký túc xá nam sinh. Những lời anh ta nói, điều gì đối với tôi cũng là kiến thức mới, trong lòng tôi chỉ có sự khâm phục vô bờ bến. Tôi lần đầu tiên nhìn thấy cuốn "Chủ nghĩa cộng sản ABC" của Bukharin và "Tuyên ngôn Đảng Cộng sản" của Marx Engels ở chỗ của bạn học khác, nhưng tôi chỉ lật qua một lượt, không đọc tiếp nữa. Nó giống như hồi nhỏ nhìn thấy "Phúc âm Maccô", "Phúc âm Mathiơ" do những người truyền đạo phát hành ở thôn Hồ, cái mùi in ấn giấy Tây cùng với hình minh họa ánh sáng màu sắc của chúa Jesus và các môn đệ mang theo một thứ cảm giác kính sợ điềm gở. Đương nhiên tôi chẳng hề có chút ý định đi phê phán nào, có những thứ trên đời này chính là được tồn tại mà không cần bàn cãi như thế, có lẽ không thể phóng đại lên được.
Sau đó Lý Đại Thao cùng với bảy ủy viên khác đến sứ quán Nga họp, cùng lúc bị Trương Tác Lâm bắt giết, chỉ còn lại duy nhất một ủy viên Khanh Nhữ Tập, hôm đó sau cuộc họp anh ta là người đầu tiên một mình quay về trường nên may mắn thoát nạn. Vì Yên Đại là do người Mỹ điều hành nên ngày nào cũng có thám tử đến rình mò, nhưng không dám vào trong trường bắt người. Khanh Nhữ Tập có việc bắt buộc phải ra khỏi cổng trường, tôi luôn đi cùng anh ấy, trong lòng nghĩ rằng nếu gặp chuyện bất trắc, tôi có thể đứng ra chịu thay để giúp anh ấy tẩu thoát, bởi vì tài năng của anh ấy tôi muôn phần không sánh bằng, giết anh ta thì đáng tiếc, còn giết tôi thì chẳng sao cả, chỉ là lời này tôi rốt cuộc chưa từng nói với anh ấy. Khanh Nhữ Tập này, sau đó cách biệt nhiều năm, khi tôi bôn ba lưu vong ở Ôn Châu đã từng nhìn thấy tên của anh ta trên báo, đang nhậm chức trong cơ quan của quân đội Liên Hợp Quốc tại Thượng Hải, đương nhiên không còn vĩ đại như những gì tôi nghĩ năm xưa, nhưng lúc bấy giờ nếu tôi chết thay cho anh ta thì có đáng giá hay không? Nói thế thì cũng không hẳn.
Lại nói sau khi Lý Đại Thao và những người khác bị siết cổ chết, mỗi lần nhìn thấy Trương Tác Lâm đi Tây Sơn, xe hơi hộ vệ đi ngang qua bên ngoài cổng trường Yên Đại, tôi đã suy nghĩ rất lâu, một ngày nọ mới thổ lộ với Khanh Nhữ Tập rằng: "Tôi muốn ám sát Trương Tác Lâm." Lúc nói lại sợ những suy nghĩ của mình không đúng mực, nhưng Khanh Nhữ Tập chỉ thản nhiên nói: "Cái đó chắc không cần đâu." Vì khâm phục anh ta nên tôi mới không liều mình. Sự ngây thơ ấy, bây giờ nghĩ lại thấy thật xấu hổ, nhưng làm người vốn dĩ không phải là chuyện tính toán đáng hay không đáng.
Tôi ở Yên Đại chỉ đúng một năm, quân Bắc phạt đã chiếm Vũ Hán, hạ Nam Kinh, tiên phong vượt qua Trường Giang, thế là tôi quay về phương Nam. Lần này là đi thuyền từ Thiên Tân qua Thượng Hải, lên bờ là bắt ngay xe lửa tuyến Thượng Hải - Hàng Châu. Đến Hàng Châu xuống xe, ăn mì ở tiệm Lão Thuận Hưng ở ga Thành Trạm, tôi mới lần đầu tiên nhìn thấy triều đại đã đổi thay. Một người lính ở bàn bên cạnh, mặc bộ Trung Sơn phục màu xanh nhạt, sau lưng đeo dây da hình tam giác, huy hiệu mũ là Thanh thiên bạch nhật, tràn đầy sức sống như vậy, trong lòng tôi bỗng cảm thấy vô cùng thân thiết, muốn được nói chuyện với anh ta. Mọi thứ của triều đại mới vẫn đang trong giai đoạn phôi thai, giống như Hán vương Lưu Bang trong tuồng cũ sắp bước ra, đầu tiên là từng người từng người một đội trưởng bước ra, mỗi người cầm một lá cờ lớn cán ngắn, đi đến trước đài vẫy một cái, lần lượt phân chia đứng sang hai bên, biểu thị mười vạn đại quân. Những kẻ đóng vai đội trưởng này được gom góp tạm bợ, có người vốn dĩ là đào kép, phấn son vẫn còn vương lại trên mặt, trên búi tóc đính ngọc đội một chiếc mũ đội trưởng, khoác áo đối khâm có chữ Dũng. Sự qua loa đại khái này tôi cảm thấy vô cùng tuyệt vời. Những sự việc của thế giới thời Dân Quốc, như cuộc khởi nghĩa Tân Hợi và cuộc Bắc phạt lần này, cho đến thời kỳ kháng chiến sau này và giai đoạn đầu của quân giải phóng, ngay cả một đám ô hợp cũng có thể có quân dung tốt đẹp, rất nhiều người không kịp chuẩn bị như hoa đào đóng vai đội trưởng, quả thực rất mới mẻ.
Thế nhưng việc tôi quay về phương Nam hoàn toàn chẳng có một chút kế hoạch nào cả. Những chuyện của triều đại mới, tôi không có năng lực và cơ hội để tham gia, thậm chí đến cả ý nghĩ cũng chẳng có. Tôi chỉ sinh ra trong phong cảnh ấy là đã thấy mãn nguyện lắm rồi. Tôi ở Hàng Châu một đêm, hôm sau liền vượt sông Tiền Đường, qua Tiêu Hưng Cố Bá để về thôn Hồ. Giang sơn buổi chiều thu, đúng là thời điểm này năm ngoái, đi Bắc Kinh rồi trở về, bản thân cũng chẳng biết ban đầu vì lý do gì mà ra khỏi nhà, nay lại vì lý do gì mà về nhà, thật sự là "vô tri diệc vô đắc, diệc vô sở đắc cố", thật khó mà nói cho xiết.
Tôi về đến nhà vừa mới bước chân lên hiên, Ngọc Phượng đã vội vã nhét đứa trẻ sơ sinh vào ngực tôi, nói: "Cha về rồi kìa!" Đứa bé đã tròn một tuổi, ngày sinh vừa đúng lúc tôi đi Bắc Kinh xe lửa qua cầu sắt Hoàng Hà, nhớ đến chuyện Hạ Vũ trị thủy, trong thư bèn đặt cho nó một cái tên là Khải. Thế nhưng ngay lúc đó tôi đón bồng con trai Khải trong tay, vô cùng lóng ngóng không quen, hơn nữa lại chẳng thấy vui mừng gì, duy chỉ vì thấy Ngọc Phượng đắc ý như thế, tôi mới đành phải bồng bế một chút, rồi lập tức trả lại cho nàng. Tình cha con là bản năng, nhưng tình cảm thì không thể nào ngay lập tức biến đổi thành sự thích hợp được.
Năm đó tôi đón năm mới ở thôn Hồ, lúc bấy giờ trong nhà may mà có đại ca Tích Nhuận chống đỡ duy trì, cái gia đình không tiền không gạo này thật sự là nhờ có anh ấy gánh vác. Tôi đương nhiên cũng nghĩ đến kế sinh nhai. Ngày thường tôi nhìn thấy tin tức về nạn đói lớn ở Thiểm Tây, Xuyên Bắc hay người Thượng Hải thất nghiệp trên báo, thường không khỏi liên tưởng đến bản thân, mà tôi đọc sách làm việc vốn dĩ không bao giờ biết đi đường tắt, sau này làm quan lớn, những gì thu được cũng chẳng khác mấy so với lúc chăm chỉ lao động khi dạy học. Lại sau này lưu vong, áo sinh ăn uống vẫn dựa vào thực lực chân chính để có được, vì thế tôi vẫn luôn chỉ đồng hành cùng những người dân bình thường. Thế nhưng hồi tôi hai mươi mấy tuổi thật sự rất nguy hiểm, bởi vì thực sự chẳng có chút bản lĩnh nào, vậy mà lại không bị xã hội đào thải, đành phải xem là ý trời. Chuyện áo cơm tôi dĩ nhiên là rất lo lắng, nhưng ngay cả vào thời điểm đó, tôi cũng rất ít khi có ảo tưởng hay sợ hãi tuyệt đối tuyệt vọng, không phải vì tôi có sự tự tin, mà là sự tồn tại của nhân tính vốn dĩ đã dư dả, tôi cứ thế mà sinh ra trong thiên đạo mịt mờ.
Mùa hè năm sau, tôi đến Đường Khê, nhạc phụ cùng tôi đi du ngoạn Tuyết Đậu Tự ở Phụng Hóa, đi chân trần đùa nghịch cây xương bồ ở thượng nguồn thác nước trước chùa, ngắm nhìn dòng nước suối ngay trong gang tấc đổ xuống ngàn trượng nham thạch, muôn núi đều kinh hoàng. Thế mà tôi lại chẳng hề biết Tuyết Đậu Tự lại nổi tiếng đến thế, hơn nữa vào đời Tống còn từng sản sinh ra Tuyết Đậu thiền sư. Bản thân tôi đến cả dụng ý của nhạc phụ khi dẫn tôi đến quê hương của tổng tư lệnh Tưởng cũng chẳng buồn để tâm, vô tư vô lự.
Hôm đó từ Tuyết Đậu Tự đi xuống, đến nhà họ Vương ở Cát Trúc. Nhà họ Vương đó là họ hàng thân thích của tổng tư lệnh Tưởng, các anh em theo quân Bắc phạt, làm quan ở Nam Kinh, nhà ở quê vừa mới xây cất xong, công trình của thợ mộc thợ hồ dưới sân vẫn còn ngổn ngang, khe suối ngọn núi ngoài bức tường gác sát ngay trước thềm nhà. Trước nhà chính có treo bức ảnh có chữ ký của Tổng thống Tôn và Tổng tư lệnh Tưởng, lại còn có câu đối do Trương Tĩnh Giang viết, thế nhưng lời ăn tiếng nói của phụ nữ vẫn đậm đặc giọng quê, có khách khứa ở đó, trẻ con cũng mang đôi chân dính đầy bùn đất bò lên ghế đẵng. Tôi ngược lại rất yêu thích những gia đình mới phất lên như thế này, giống như sự chưa hoàn thiện của thế giới thời Dân Quốc.
Sau đó tôi đến Nam Kinh, đi đến tổng tư lệnh bộ, tìm việc nhưng chẳng có chút manh mối nào. Tổng tư lệnh bộ vẫn còn nguyên vóc dáng của thời kỳ phôi thai thảo mạo, mà tôi thực ra cũng chẳng biết làm gì cả. Tôi trọ tại một quán trọ ở Bi Đình Hạng, thế nhưng cũng chẳng hề lo lắng sốt ruột. Ban ngày rảnh rỗi đến những con phố gần đó dạo xem, vẫn còn có tâm trạng đi lên núi ngắm nước ở Đài Thành và Mặc Sầu Hồ, trên người mặc một chiếc áo dài vải bố xanh, quả thực là chẳng có gì trong tay cả, đến cả học vấn cũng không có, mưu đồ cũng chẳng có, tất cả những gì có chỉ là con người tôi đây, khiêm nhường như thế, nhưng chẳng hề hèn mòn cúi đầu trước bất kỳ ai. Tôi vốn dĩ vì sinh kế áo cơm mà đến, lại cứ như đang đi thăm dò tin tức về loài hoa, loài hoa này không giống những loài hoa tầm thường, duy chỉ cho phép nghe tiếng mà sinh lòng yêu mến.
Tôi đi lên Kê Minh Tự, các ô cửa sổ của Kê Minh Tự đều mở rộng, đối diện với Huyền Vũ Hồ, bày ra rất nhiều bàn tám tiên để du khách uống trà ăn mì chay. Ngay giữa vách tường treo một câu đối mới viết của Đàm Diên Khải:
Bắc vọng thanh sơn như Hiển Thủ, Tây lai Đạt Ma thượng tự âm
Và trên vách tường bên cạnh treo bức bình phong thư pháp lệ thư của Tô Mạn Thù, tôi nhìn đều thấy rất hay. Ra khỏi Kê Minh Tự, leo lên Đài Thành của Lương Vũ Đế, rồi lại đi xuống giếng Phấn Son của Trần Hậu Chủ, thế nhưng giang sơn và du khách đều là của ngày hôm nay, muốn hoài niệm cổ nhân rốt cuộc cũng chẳng thể làm được.
Tôi cũng đi tìm sông Tần Hoài, đến nơi thì thấy chẳng đẹp chút nào, thậm chí còn tưởng là mình chưa đến nơi. Kỳ thực tôi đâu phải là vương tôn công tử, cho dù có nhìn thấy những chiếc thuyền hoa kỹ nữ xinh đẹp thuở xưa, thì cũng chỉ là chuốc lấy chuyện thừa thãi. Tôi lại dọc đường hỏi người ta hồ Mặc Sầu đi đường nào, từ trong thành đi thẳng ra ngoài thành, dưới ánh nắng mùa hè đi đến mức mồ hôi đầm đìa khắp người như mưa, bèn bỏ ra bảy đồng đồng mua một quả dưa hấu nhỏ để giải khát, ăn no nê rồi đi ra. Đến khi đến một nơi, hoàn toàn là chốn thôn quê, có một cánh cổng vườn, phía trên lại đề biển hiệu là Mặc Sầu Hồ, bước vào xem thì thấy có chút nước, có chút cỏ cây, vốn dĩ cũng là một cái hồ, ở giữa chỉ có Thắng Kỳ Lâu của Trung Sơn vương Từ Đạt, chẳng thấy bóng dáng du khách nào, tôi cảm thấy không phải như thế này. Thế nhưng một kẻ du khách như tôi cũng thật buồn cười, trên người há có chút tình ý phong lưu diễm lệ nào chứ? Có lẽ khi Mặc Sầu chưa gả chồng, khi Từ Đạt chưa khởi binh, thì ngược lại tôi và nàng lại là người cùng thời.
Núi Chung Sơn tôi mới leo được một nửa, mặt trời đã ngả về tây, nhìn lên phía trên cũng chẳng có gì. Yến Tử Cơ tôi không thể đi đến nơi, nghĩ rằng nơi đó chắc cũng chỉ là sóng vỗ Thành Đá, hoàn toàn không có di tích "Yến Tử Lâu" mà tôi từng nghe tiếng đàn tam huyền gảy. Nam Kinh vĩ đại chính là ở điểm này, dường như chẳng có ranh giới cổ kim. Tôi lại thích đi dạo trên tường thành Nam Kinh, cũng chẳng biết nơi mình đi lên là cửa thành nào, chỉ thấy bức tường ấy vừa cao vừa lớn, cứ thế cắm cổ đi dọc theo phía trên, ngắm ánh hoàng hôn trường giang ngoài thành, khói bếp chiều tà trong thành, đi mất nửa ngày rốt cuộc cũng đi không hết. Cũng chỉ có tôi mới làm những chuyện ngốc nghếch như thế, chỉ vì sự hào sảng bao la của núi sông ấy.