Trương Cường đời Đường trong Du tiên quật, viết rằng khi chưa gặp Thập Nương, nghe tiếng đàn trong phòng trong trước, liền "hạ quan nghe thấy, bỗng thấy đứt hơi", tôi xem xong cười lớn, mãnh liệt như thế, nhưng đáng yêu, lại còn hài hước. Lúc tôi ở Ôn Châu, sự mãnh liệt của nỗi hoạn nạn cũng giống như vậy.
Cuối cùng tôi cũng quen biết được tiên sinh Lưu Cảnh Thần, ở chốn này ít nhiều có thể an toàn, nhưng tương lai tôi vẫn phải đi ra thế giới bên ngoài kia, những người quen ở đó qua cơn kiếp nạn này đã tàn lụi hết, tôi phải lo liệu trước, nghĩ cách kết quen người mới. Thế là tôi viết thư cho Lương Thấu Minh. Bấy giờ tiên sinh Lương điều đình Quốc - Cộng không có kết quả, vẫn đến Bắc Bếp ở Tứ Xuyên lập ra Miễn Nhân thư viện. Giới văn nghệ Kinh - Hữu cùng lúc chỉ trích học vấn tư tưởng của tiên sinh Lương không nên không hợp với phép biện chứng duy vật và sử quan duy vật, trên tạp chí "Quan Sát" thường có những bài đáp lời của tiên sinh Lương.
Trong thư tôi nói ông về sự thành khẩn trong học vấn, có thể tính là người đứng đầu trong giới tư tưởng Trung Quốc ngày nay, duy về bản thân vẫn còn điều nghi hoặc, chưa thể kết thành nhiều điểm dị biệt, như nội đan chưa thành, chưa thể biến hóa du chơi, lại đâm ra tẩu hỏa nhập ma, trăm quái cùng kéo đến, mà lại muốn lấy lòng khiêm tốn đối mặt với nó, cùng nó bàn luận tranh cãi, cho rằng đây cũng là cơ hội suy xét kỹ càng phân biệt rõ ràng, kỳ thực là mê hoặc. Vả chăng nhà Tần nổi lên thì những kẻ bàn tán tự dứt, nhà Hán nổi lên cũng những kẻ bàn tán tự dứt, từ xưa tới nay trăm nhà bàn tán chưa từng có chuyện vì tranh cãi mà được quét sạch. Trung Quốc từ nay về sau sẽ có nhà Tần nổi lên, hay là có thể tránh được kiếp nạn này mà trực tiếp mở ra một triều Hán mới, điều này thì vẫn còn ý trời ở trong đó. Duy chỉ có chí sĩ học tập, suy xét kỹ càng phân biệt rõ ràng vốn có nghĩa gốc. Thích Ca bàn về ngoại đạo, Mạnh Tử tranh luận với Dương Mặc, ấy là sự hành trì của học vấn, không phải là thứ làm nên học vấn đó. Thứ làm nên học vấn, là trước tiên cầu cho bản thân mình có thể dừng lại ở mức chí thiện, tức là dẫu kiến thức hãy còn thiếu sót nghi ngờ, thì cũng chỉ soi chiếu nó bằng sự sáng rõ. Bằng không thì kiến thức cũng chỉ là chạy theo ngoại vật, sự dấn thân càng sâu, sự rút ra càng khó, cùng dòng đời đấu vật trong đống rễ chằng chịt thì đến bao giờ mới được minh bạch?
Tiên sinh Lương liền hồi âm ngay, nói: "Trong số bạn bè mấy chục năm nay, chưa có ai châm biếm Thấu Minh sâu cay như tiên sinh."
Trong thư tiên sinh còn hỏi thăm về cuộc sống của tôi, ông thắc mắc tại sao từ đường chéo lại nhảy ra một Trương Gia Nghi. Từ đó tôi thường xuyên thư từ qua lại với ông, đem "Sơn hà tuế nguyệt" lúc ấy tôi đang bắt tay viết kể cho ông nghe. Có một lần trong thư ông nói: "Cho đến nay nhận được năm phong thư quý của ngài, đều đem cho bạn bè ở Trung Đại xem chung, trước đó chưa xin phép tiên sinh, cúi xin rộng lượng tha thứ cho là may."
Thuở ban đầu "Sơn hà tuế nguyệt" không gọi tên sách này, tôi bắt tay viết trong căn phòng củi ở cùng bà ngoại, đó là một bài luận văn tám nghìn chữ. Viết lại thành ba nghìn chữ, đưa cho tiên sinh Lưu Cảnh Thần xem, tiên sinh Lưu bảo, ý thì hay, văn bản phải sửa. Tôi lại viết lại, chẳng hiểu sao lại tăng lên sáu vạn chữ, tiên sinh Lưu chỉ xem được một nửa, nói vẫn không được. Ông bảo: "Cậu đây là một cuốn sách vô cùng trang nghiêm, nhưng công phu chữ nghĩa của cậu giống như gà con chưa mổ thủng vỏ trứng, khiến người ta xem thấy cực nhọc thay cho cậu. Nhưng cứ để ở đây đã, đợi tôi xem xong." Cuốn sách này sau đó tốn mất mấy năm, mấy lần đổi bản, lúc ở núi Nhạn Đãng từng đạt tới hai mươi ba vạn chữ, cuối cùng lại cắt bỏ còn mười bốn vạn chữ xuất bản ở Nhật Bản, tương lai nếu lại về đại lục, chỉ đành thắp hương để cáo trước mộ tiên sinh Lưu mà thôi.
Trong Tây du ký, Tôn Ngộ Không nói: "Nghĩ cái thọ Tôn ta, cả đời chỉ bái ba người, Tây Thiên bái Phật tổ, Nam Hải bái Bồ Tát, sư phụ núi Lưỡng Giới cứu ta thoát nạn, ta bái ông ấy bốn lái." Tôi vốn một đời không bái ai làm thầy, bắt tôi thắp hương cũng chỉ thắp ba nén rưỡi hương. Một nén hương tưởng nhớ Ái Linh, chính là cô ấy đã khai mở sự thông minh cho tôi. Một nén hương cảm kích tiên sinh Lưu, chính là ông ấy đã bảo tôi làm lại từ đầu như một học sinh tiểu học. Một nén hương kính Tôn Trung Sơn, chính là ông ấy đã khiến cho tôi có được chí lớn trong thế giới Trung Hoa Dân Quốc. Nửa nén hương tạ Trì Điền Đốc Kỷ, sớm nhất chính là ông ấy đã khiến cho tôi nhìn thấy văn minh Hán Đường đều chính là ngày nay.
Tiên sinh Lưu khi ấy lại còn vô tình ban ân cho tôi, là ông đã giới thiệu tôi vào trường Trung học Ôn Châu dạy học, tôi cũng nhờ có việc này mà xoay sở được. Tôi là yêu tiên, đến thế gian né tránh kiếp nạn sét đánh bên cạnh quý nhân. Ân huệ lớn nhất ở cõi người là ân huệ vô tình, cha mẹ sinh ra tôi, là vô tình, bốn mùa thành năm tháng, là vô tình, Bạch Xà nương nương báo đáp Hứa Tiên, vị Hứa Tiên thuở ấy cứu nàng ta cũng là vô tình. Mà tôi đã trốn thoát được kiếp nạn sét đánh, tức khắc lại cảm thấy rất vui mừng.
Chuyện dạy học, cũng là do tiên sinh Lưu nghĩ đến rồi nhắc tới. Một hôm ông bảo: "Cậu làm nghề buôn chuyến, tôi thấy tiếc quá, dạy học thì thế nào? Lại còn phù hợp với việc làm học vấn." Tôi mong ngóng mãi câu nói ấy của ông nhưng vẫn giả vờ bình tĩnh, đáp rằng: "Chuyện này tôi chưa nghĩ tới, vì bây giờ làm giáo viên cần tư lịch, tư lịch của tôi hình như không đủ lắm, hơn nữa trong thời chiến đều đã thất lạc hết, sau đại loạn rồi, còn biết đi đâu để bù đắp?" Tiên sinh Lưu nói: "Trường Trung học Ôn Châu tôi sẽ giới thiệu cho cậu, nhưng hiện tại hãy còn là tháng ba, phải đợi sau kỳ nghỉ hè. Tư lịch hay không, tôi có thể viết thư cho Lý Siêu Anh." Ty trưởng Ty Giáo dục tỉnh Chiết Giang Lý Siêu Anh cũng là học sinh của tiên sinh Lưu. Tôi bèn nói cảm ơn. Từ đó ông không nhắc lại nữa, tôi cũng không hỏi, bởi vì tiên sinh Lưu đã nói rồi, nhất định ông ấy sẽ làm được, nếu tôi giục hỏi, thì thành ra kẻ tiểu khí.
Thư của tiên sinh Lương, tôi cũng đưa cho tiên sinh Lưu xem, ông nói Lương Thấu Minh giỏi hơn Mã Nhất Fú. Tiên sinh Lương mang tính thế tục, cũng có rất nhiều sai lầm, nhưng giống như trong kinh Duy-ma-cật đã nói: "Vì chúng sinh có bệnh, cho nên ta có bệnh." Tôi trích dẫn thế này, nào biết tiên sinh Lưu lại không như vậy, ông nói: "Kỳ thực muôn họ nào có lắm bệnh tật như thế." Lúc bấy giờ tôi bừng tỉnh. Hóa ra những lời bi mẫn kích động, phần lớn là do bản thân không được thanh thản an yên. Dân gian có câu khi vua sáng nổi lên thì trăm hoa đua nở, vua sáng chưa nổi lên, thì cũng giống như lúc hoa tàn trước lúc hoa nở, có ý vị vô cùng. Tôi bị quở trách nhẹ nhàng như thế vài lần, nhưng tiên sinh Lưu rất quý mến tôi.
Thế nhưng chuyện dạy học không biết rốt cuộc có thành hay không. Lại thêm tương lai làm thế nào để ra đi tới Trung Nguyên, cũng chỉ là nghĩ như thế mà thôi. Duy chỉ có đối với thiên cơ chưa thành sự thật, tôi thỉnh thoảng lại sinh ra một niềm vui thầm, trong lòng thầm ăn mừng. Chỉ có một lần đọc được bài "Thất ai thi" của Văn Thiên Thường, bài thơ ông sáng tác trên đường bị bắt làm tù binh đi về phương bắc, lúc nhắc đến con cái, có câu "Một đôi ngọc trắng vứt bên đường", còn có câu nhắc đến người thiếp của ông,
Trời sụp đất nứt rồng phượng chết,
Mỹ nhân bụi đất đời nào không?
Tôi chấn động sâu sắc, suốt mấy ngày liền trong lòng không sao cởi bỏ được. Thế là tôi nổi giận chê bai nó. Vẫn là thơ của Lý Lăng hay hơn:
"Đâu hay chẳng phải nhật nguyệt,
Trăng khuyết trăng tròn tự có lúc."
Tình cảm vừa xoay chuyển là chuyển ngay được, đây mới là thiên tính dư dật.
Bây giờ tôi đọc sách luôn muốn đem so sánh với chính bản thân mình, điều gì thiết thân với bản thân thì chính là tốt, điều gì không có ích cho bản thân thì chính là không tốt. Thỉnh thoảng tôi vô cớ nhớ đến Thanh Phong Lĩnh ở quê nhà, Vương thị tiết phụ cũng bị quân Nguyên bắt làm tù binh, nhảy vực ở nơi đây, tôi ngâm vịnh bài thơ khắc trên đá của nàng, ngâm đến câu,
Mặt chồng chẳng biết ngày nào thấy,
Thân thiếp nên lường lúc mấy hồi,
Trong lòng không khỏi xót xa, thân thế của nàng không giống với tôi, lại thêm cách nay đã nghìn năm, nhưng cõi người đằng đẵng, thiên đạo mịt mờ, thì vẫn cứ y như thế.
Tôi viết văn trong phòng, bà ngoại tới dọn dẹp gương lược chén trà trên bàn, hỏi rằng: "Con viết chữ từng tờ từng tờ một thế à?" Tôi bảo: "Viết chữ có thể dùng để dạy học." Có một lần bà đem gói đồ bọc mất một tờ bản thảo tôi đã viết xong. Tôi nổi cơn thịnh nộ trẻ con lên, bà cũng thấy sợ. Tú Mỹ đã đến trạm nuôi tằm, vẫn làm kỹ thuật viên, gửi thư bảo tôi cứ yên tâm, cô ấy sẽ gửi tiền về. Bà ngoại ngược lại cũng biết coi trọng đứa con rể là tôi đây, thế nhưng tôi lại ít trò chuyện với cô ấy, duy chỉ có đôi khi muốn cô ấy kể chuyện lúc Tú Mỹ còn nhỏ cho nghe. Bà ngoại nói Tú Mỹ năm tuổi đã biết phụ giúp chân tay cho người lớn, cô ấy ra bờ sông giặt quần áo, có một lần ngã xuống nước, đúng lúc giữa trưa, người qua đường nhìn thấy vớt lên, suýt chút nữa thì chết đuối. Chín tuổi mắc bệnh lỵ, lại suýt nữa không cứu được, đứa trẻ nhỏ như vậy, lúc ốm lại rất ngoan ngoãn yên lặng. Sau này khá hơn một chút, chán ăn, mua cho con bé một con ghẹ để ăn cùng cơm, con bé ăn hết một bát cơm. Một con ghẹ mà nó ăn ba ngày, đứa trẻ nhỏ cũng hiểu được gia cảnh khó khăn. Lúc bà ngoại kể, mấy lần nước mắt cứ tuôn rơi, tôi nghe xong vô cùng xót xa thương cảm, trong lòng thầm nghĩ tôi nhất định phải đối xử với Tú Mỹ ngày càng tốt hơn nữa.
Bà cụ và mọi người đều bảo bà ngoại có phúc lớn, con hiếu rể hiền. Nhưng tôi vốn ít trò chuyện với người ta, thực sự thì hiền từ chỗ nào chứ. Không phải vì tiếng Ôn Châu của tôi không thông thạo, mà là một khi đã làm kẻ trí thức, trong cảnh giới thế sự rộng lớn, ngôn ngữ mà bà ngoại và bà cụ hay dùng, tôi ngược lại sẽ không biết nói thế nào nữa. Tôi chẳng qua chỉ khá hơn cái viên đảng viên Quốc Dân Đảng vừa làm trấn trưởng vừa làm hiệu trưởng trường tiểu học ở trước sân mà thôi. Lại thêm con trai của nhà chủ cho thuê nhà họ Từ, là trợ giảng ở Đại học Chiết Giang, kỳ nghỉ đông cậu ta về tôi gặp qua một lần, so sánh ra, tôi cảm thấy với cậu ta chi bằng vẫn có chuyện để nói với bà cụ và mọi người, điểm này tôi thật sự phải khâm phục Tú Mỹ, cô ấy với người đời lúc nào cũng có thể tươi cười nói năng vui vẻ.
Bà ngoại ngược lại cũng có bạn của bà, là bà cụ ở một nhà ngay bên phải phía ngoài cửa ô. Bà cụ đó có con có cháu, làm nghề trồng rau để sống, trước cửa nhà còn bày một cái quầy nhỏ, bán đậu rang, chỉ kim khâu, thuốc lá diêm quẹt, gia cảnh coi như cũng khá giả. Họ thường xuyên đi đánh cá ban đêm, cất lưới được đầy giỏ cá nhỏ, đều là cá trắng dài bốn năm tấc, mang sang biếu bà ngoại mươi con, nói rằng: "Nhà bà có cô gia, cũng góp vào ăn cơm chung." Tôi rất thích ăn, hương vị cực kỳ tươi ngon. Thỉnh thoảng còn mang sang cả rau khô, là do nhà họ tự trồng tự phơi. Nhà của bà cụ đó tôi cũng đã từng theo bà ngoại đến một lần, giống như hồi nhỏ tôi theo mẹ đến nhà Cửu bà gia ở đầm hoa sen.
Thỉnh thoảng tôi đứng ngập ngừng dưới mái hiên, nhìn cái cây nhỏ trong sân, nó rốt cuộc vẫn có rễ, còn tốt hơn cái cảnh Giao Long rời khỏi nước của tôi. Bà cụ nhặt nhạnh vỏ cây gân cây dùng làm bột giấy ở thềm cửa, phụ nữ các gia đình nhỏ ở Ôn Châu phần lớn nhận những thứ này từ xưởng giấy, là loại đã được giã qua một lần, trải trong sọt, rảnh rỗi là mang ra nhặt nhạnh, tiền công kiếm được cũng để phụ giúp thêm cho bữa ăn hằng ngày. Bà cụ này, vì thế cũng hơn hẳn tôi, bà ấy là người có căn cơ ở cõi người. Con trai cả của bà ấy năm ngoái đến Thượng Hải làm thợ may, hằng tháng gửi tiền về nhà, cũng đong được gạo, cũng mua được củi, không phải ăn khoai lang qua ngày nữa.
Thoắt cái đã đến tiết Thanh Minh. Con trai của bà cụ từ Thượng Hải về tảo mộ, lại còn định cưới vợ, là người thân hàng xóm ai nấy đều có quà mang từ Thượng Hải về tặng, cho tôi cũng có một chiếc bàn chải đánh răng, một cục xà phòng. Lần này cậu ta về nhà ở lại một tháng, ngày nào đi thăm hỏi họ hàng bạn bè về, liền ngồi trong phòng cạnh khung cửa sổ ở thềm cắt quần áo làm việc. Tôi nghe cậu ta kể chuyện phong trần Thượng Hải, những chốn như đám bạn bè tụ tập, rồi Đại Sكَiên, Thiên Thiêm Cầm Đài, chỉ cảm thấy mình thực sự đã sống hoài ở Thượng Hải nhiều năm, rốt cuộc giống như vị thần trong miếu, muốn nói đến sự náo nhiệt chốn thế tục, sự hào phóng trung tín, vẫn cứ là những người làm nghề thủ công này mới có phong thái. Bà cụ đương nhiên đắc ý đứa con trai của mình, ngày nay đã bước ra xã hội rồi, sánh được với biết bao nhiêu kẻ sĩ hoạn hiển đạt. Dân gian Trung Quốc chính là những chữ vàng thêu trên mũ trẻ con, những chữ được in trên chiếc bánh liên hoàn làm bằng bột gạo màu trắng tuyết và hồng phấn, đều là "Trạng nguyên cập đệ", có điềm lành như thế đấy, mà cách bà cụ đối xử với con trai, và con trai đối với mẹ, chỉ riêng tình mẫu tử thắm thiết này, thì cõi người đã có chữ tín rồi.
Tầng lầu phòng khách nơi bà cụ ở vốn do một người phụ nữ Thụy An thuê ở, gần đây đổi sang họ Trịnh, gia đình bốn người, lại là dòng dõi sĩ phu đời cũ. Khổ nỗi loại người này, hễ nghèo là lại rách rưới thê thảm gấp bội, những đường nét trên khuôn mặt đều trở nên cứng đờ, hoàn toàn không chút phong vị thú vị gì. Người phụ nữ Thụy An kia thì chuyển đến một ngôi chùa ni ở gần đó. Cô ấy tên là Trần Thụy Anh, chỉ có một đứa con trai mười tám tuổi, làm việc ở tiệm chụp ảnh, quả thực là gia tài trơ trọi bốn bức tường, nếu như cô ấy thì lại vô sự tiêu dao, vui sướng như thần tiên, vì chồng mất sớm, giữa nam và nữ cô ấy cực kỳ sợ ngượng ngùng, lại thêm chưa từng trải sự đời. Năm ngoái Tú Mỹ ở đây, cô ấy từng cùng chúng tôi đi núi Tây Sơn, bây giờ cô ấy đến cùng tôi lên núi Tùng Đài xem hát tuồng chùa.
Trong tháng năm tháng sáu, ở Ôn Châu đâu đâu cũng có hát tuồng chùa. Chiêng trống xiêm y diễn xuất của tuồng Ôn Châu, thoạt nhìn cũng là tuồng lớn đàng hoàng. Kịch mục tôi xem ở núi Tùng Đài là Trảm Nhan Lương, Trảm Hàn Tín, đều là chém cả, nhìn thấy tấm bảng kịch treo trên sân khấu tôi đã thấy kiêng kỵ trước, bởi vì tôi cũng là người ra chiến trường, bởi vì tôi cũng là người phạm tội. Thế nhưng trên sân khấu Nhan Lương đã ra rồi, tôi đành xem thử một chút, rốt cuộc cũng không dứt ra được. Nhan Lương đó, mặt vằn vện giáp trụ như hình rồng, tay cầm đại đao múa may, giống như Lan Lăng Vương trong âm múa đời Đường. Hắn múa xong một hồi rồi đi vào, thì Quan Vũ xuất hiện, Quan Vũ không múa đao, mà chỉ cưỡi ngựa hoành đao, quả nhiên là một thứ thần uy lẫm liệt. Đi theo hắn có một tên tốt lính dắt ngựa, làm động tác điều khiển ngựa, khi kìm khi thả tung bay nhảy chồm, vô cùng hồi hộp gay cấn, chỉ cảm thấy thực sự có một con ngựa xích thố ngàn dặm không ai dám lại gần, dưới sân khấu tiếng reo hò vang dội một vùng. Cứ múa như thế một hồi rồi đi vào, tiếp theo đi ra là quân Tào liên tiếp thất bại, Nhan Lương ra trận tiền khiêu chiến, Quan Vũ cùng Tào Tháo đứng trên gò đất nhỏ giương lọng che xem, hắn không nhịn được mà nói: "Theo cái nhìn của Quan mưu, lấy thủ cấp Nhan Lương, dễ như trở bàn tay mà thôi." Xem đến đây, trong lòng tôi bỗng thấy xót xa. Quan Vũ ấy, thân ở tào doanh, lòng hướng Hán thất, đây há phải lúc hiển năng đâu? Nhưng giống như hiện tại, quân Trung Cộng tiến xuống phía nam khiêu chiến, quân Quốc phủ liên tiếp thất bại, há lại không có anh hùng thầm thở dài cơ chứ!
Vở Trảm Hàn Tín cũng vô cùng tuyệt vời. Hàn Tín đó, chiếm Triệu thu Tề diệt Sở, mở ra giang sơn bốn trăm năm nhà Hán, có mười công lớn, được phong làm Tam Tề vương, Lữ hậu lại lừa ông ta vào vị Ương cung, sai thừa tướng Tiêu Hà kể tội. Bấy giờ Trần Tê làm phản, Hàn Tín viết thư mật dạy cách thức dụng binh, bức thư bị chặn lại, Tiêu Hà đem cho Hàn Tín xem. Hàn Tín nhìn thấy vật chứng, ông ta chỉ nói: "Thiên hạ lúc nào mà chẳng có thể thành có thể bại, chỉ tiếc cho Trần Tê vô mưu. Còn như quả nhân, nếu không mang theo vài phần phản bội, thì cũng chẳng phải là Hàn Tín rồi!" Ông ta cất bước đi mấy bước, nhìn ngắm bốn phương tám hướng trên dưới, Tiêu Hà hỏi ông ta, ông ta đáp: "Ta ngẩng nhìn trời, trời không giết Hàn Tín, cúi nhìn đất, đất không giết Hàn Tín, nhìn giữa người đời, người đời không giết Hàn Tín." Thuở ban đầu Hàn Tín không chịu xuống núi, sư phụ hứa với ông ta đao súng khắp thiên hạ đều nói không giết Hàn Tín, không giết Hàn Tín, duy chỉ dặn dò y phục không được mặc màu hồng đào. Thế nhưng hiện tại lại xuất hiện một mụ đầu bếp trẻ tuổi, ném con dao làm bếp xuống đất, gọi một tiếng Tam Tề vương, ngươi rành đao súng thiên hạ, có biết đây là cái gì không! Hàn Tín ngẩn người, hóa ra con dao làm bếp này chưa từng được thề ước không chém. Ông ta hỏi tên họ người đầu bếp, người đầu bếp đáp: "Tôi tên là Đào Hồng." Lúc bấy giờ sực nhớ tới lời dặn dò của sư phụ, bèn nhặt con dao làm bếp đó lên tự vẫn. Quả thực là chuyện cơm trà thường ngày, dao bếp cuốc xẻng, khiến cho anh hùng đến đây phải giật mình kinh hãi.
Lại có một vở kịch nữa là Thừa tướng Tبي Can bị Trụ Vương mổ tim, ra khỏi cửa triều quất ngựa bỏ đi, trên đường nghe thấy có người phụ nữ rao bán rau muống, ông ta dừng lại hỏi: "Rau có lòng rỗng, người không lòng thì thế nào?" Người phụ nữ đó đáp: "Người không lòng thì chết." Thế là ông ta kêu lên một tiếng rồi ngã ngựa chết tươi. Tỉ Can là bậc đại trung thần, bị mổ tim rồi mà vẫn có thể quất ngựa đi hoang, khung cảnh chiêng trống ấy thực sự vô cùng căng thẳng cảm động, thế nhưng tinh thành tựa như bạch hồng quán nhật, lại không chịu nổi một lời của người đàn bà bán hàng rong vạch trần, miệng của dân gian Trung Quốc chính là miệng thánh chỉ phán vỡ. Hào vật không rời sự bình thường, vạn vật phẳng lặng không lãng mạn, đây chính là lý do tuy như sự vô đạo của Trụ Vương, cõi người ta vẫn cứ có sự thanh bình của nó.
Ngay tại cầu Đậu Phụ cách nhà họ Từ nơi tôi ở chừng mấy chục trượng, trước cửa từ đường họ Trương cách con đường lớn một cái đoạn, trên một sân khấu kịch cũng đang diễn tuồng, tôi đi xem vở Bích Ngọc Trâm. Bích Ngọc Trâm tôi từng xem ở thôn Hồ hồi nhỏ, là tuồng Thăng Huyện diễn, cũng có tuồng Thiệu Hưng diễn, bây giờ lại xem tuồng Ôn Châu diễn. Diễn chuyện thư sinh lấy con gái của Hình bộ thượng thư làm vợ, vào đêm đón dâu, bị biểu anh nhà gái đố kỵ, vu oan tân nương không đoan trang, hắn giận trong lòng, thế nhưng không nói ra, chỉ là không chịu ngủ chung giường, tân nương hỏi hắn, hắn mở miệng ra là gọi tiện nhân, làm thế không chỉ một lần. Nước mắt của tân nương chỉ nuốt ngược vào trong bụng, có câu "Cha mẹ nhìn ta như trân bảo, oan gia coi ta như cỏ ven đường". Nhưng hắn rốt cuộc vẫn là chồng của chính mình, đối với mẹ chồng lại càng phải hiếu thuận. Tân nương về thăm nhà cha mẹ đẻ, người con gái tốt giấu giếm cả hai đầu, cha mẹ hỏi tới, cô ấy luôn nói mẹ chồng và chồng đối xử với mình rất tốt. Cô ấy sống trong cảnh giới luân đạo, so với tiên nhân nhẫn nhục của Ấn Độ, sự nhẫn nhục của cô ấy chỉ là chí khí làm người, người dưới sân khấu xem xong, ai nấy đều rơi nước mắt.
Mẹ chồng kia thương xót tân nương hiếu thuận này, tức giận đứa con trai là một kẻ đầu óc thư sinh, bà hết đuổi cái này đến đuổi cái nọ đuổi A Long, muốn ép trâu uống nước cho bằng được, chỉ tức đến mức tự đấm vào ngực mình, khóc cái ông A Long đã khuất núi của bà, ngược lại chính là tân nương đến khuyên giải bà, bà bấy giờ mới thu nước mắt lại để vui vẻ trở lại. Mẹ chồng đóng vai hề, búi tóc trên đỉnh đầu trông giống như một chiếc sừng trâu, mọi người gọi bà là bà lão búi tóc sừng trâu. Hành động của bà hài hước, ăn nói bô bô không theo phép tắc khuôn phép, nói chung là nằm ngoài giới sĩ phu thục nữ, thế nhưng thực sự là một người tốt bụng sảng khoái thẳng thắn, chính đại phóng khoáng phong lưu, người xem dưới sân khấu đều nhất loạt cất tiếng reo hò khen ngợi.
Sau này thư sinh đó đỗ trạng nguyên, vừa hay vì một cơ duyên nào đó mà hiểu rõ việc tân nương bị oan uổng, bấy giờ mới đem phượng quan hà bào đến rước, thế nhưng lại bị từ chối. Nương tử nói là: "Nô gia không có phúc phận như thế, đời này đã thề chỉ phụng sự mẹ chồng trăm tuổi qua đời, đi cạo đầu tu hành mà thôi." Mặc cho trạng nguyên kia có xin lỗi thế nào đi nữa, cô ấy vẫn cứ phớt lờ. Lúc này người xem dưới sân khấu đều nói: "Nên lắm, nên lắm!" Lại kéo cả cha mẹ đến khuyên giải, cũng không khuyên được cô ta quay lòng. Cuối cùng vẫn là bà lão búi tóc sừng trâu đó, bà nói: "Nương tử đại nương của ta ơi, A Long có lỗi với con, chỉ đành để ta làm mẹ chồng đến nhận lỗi với con vậy." Bà chực quỳ xuống, khiến tân nương hoảng hốt quỳ xuống trước, gọi một tiếng mẹ chồng, nước mắt cứ thế tuôn rơi, lúc bấy giờ mới thuận theo mặc chiếc phượng quan hà bào lên người. Thế là trống kịch bái lạy lẫn nhau, đây mới là đêm động phòng hoa chúc, bảng vàng đề tên, người phụ nữ dân gian Trung Quốc có được khí phách anh hùng như thế đấy.
Tôi xem tuồng Ôn Châu cảm thấy rất vui mừng, nghĩ rằng bây giờ tôi nhìn một thứ mà có thể biết được cái hay của nó, đều là nhờ sự dạy bảo của Ái Linh. Lại thêm mỗi ngày tôi viết cuốn sách "Sơn hà tuế nguyệt", viết đến một số câu chữ thoạt nhìn cứ như là bút pháp của Ái Linh, tự bật cười rồi nói: "Tôi thật sự đã ăn phải nước bọt của cô rồi." Nào tôi có ngờ ngay trong tháng sáu này, Ái Linh lại gửi thư tuyệt giao với tôi.
Vẫn là vào khoảng tháng hai tháng ba năm nay, trong bức thư tôi gửi cho Ái Linh, mỗi lần đều kể lể tâm trạng của chính mình, nhưng không nên viết theo lối đó, hơn nữa không chịu viết cho đàng hoàng, lại còn viết cả chuyện người hàng xóm thỉnh thoảng đến dưới đèn của tôi ngồi trò chuyện, bây giờ cũng không nhớ rõ trong thư đã viết những gì nữa. Điều này thứ nhất là tôi với Ái Linh, giống như Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài, tôi lại bị thần ngốc nhập vào người, đến nỗi không biết được tâm ý của đối phương. Thứ hai là tôi có thể bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu quên đi cảnh vật trước mắt, nhưng mỗi khi nghĩ đến Ái Linh, tức khắc lại cảm thấy hoạn nạn tựa như mới, trong lòng có chút chao đảo, hơn nữa tôi vẫn luôn tránh thư từ qua lại với người quen cũ, bức thư gửi Ái Linh cũng sợ bị kiểm tra, cho nên những điều viết trong thư hóa ra lại bóng gió khó dò. Thứ ba là, ngôn ngữ chữ nghĩa tôi sử dụng lúc bấy giờ, giống như răng sữa của đứa trẻ vừa rụng, răng thật chưa mọc, phát âm không chuẩn xác, ngay cả bản thân nghe cũng chưa chắc đã hiểu rõ ý nghĩa. Cho nên Ái Linh lúc ấy hồi âm rằng: "Tôi cảm thấy sắp không quen biết anh nữa rồi." Mà tôi vẫn cứ đắc ý, bởi vì trước nay nói tôi thế nào, tôi cũng đều vui vẻ cả. Tôi còn tưởng rằng cô ấy càng ngày càng nhìn tôi thấu đáo, chính là chỗ Lân Thành có thể tranh cao thấp với Ái Linh.
Sau đó vào tháng năm, tôi lại viết thư gây họa. Tôi nghĩ rằng bây giờ đã quen biết tiên sinh Lưu Cảnh Thần, ở Ôn Châu đại khái là có thể đứng vững được rồi, lại thêm thư từ qua lại với tiên sinh Lương Thấu Minh đã trở thành tâm giao, tương lai ra lại Trung Nguyên cũng có thêm cơ duyên mới, đến lúc đó tôi có cuốn sách "Sơn hà tuế nguyệt" này làm quà ra mắt thiên hạ, cuốn sách này bây giờ tôi vừa viết, vừa sinh ra sự tự tin. Tôi chính là hoa mai chưa thấy nụ, mà ý tứ đã đầy ắp trước rồi, vội vã muốn kể cho Ái Linh nghe, chẳng qua chỉ vì tôi đi đâu về đâu cũng đều là vì cô ấy. Chỉ vì sợ thư tín bị kiểm tra, ngay cả tên của Lưu Cảnh Thần và Lương Thấu Minh cũng phải né đi, cách kể chuyện cũng dùng tiếng ẩn dụ, xem bức thư như thế đương nhiên khiến cô ấy hồ nghi khó chịu, cô ấy chỉ biết là tôi đã thoát khỏi cảnh hiểm nghèo, hơn nữa có thể đã có cách giải quyết rồi.
Thế là ngày mười tháng sáu, thư của Ái Linh đã tới. Tôi bóc ra vừa xem câu đầu tiên, tức khắc giống như tiếng sét vang trời giữa ban ngày, thế nhưng thật kỳ lạ là tâm tư tôi lại vô cùng tĩnh lặng. Ái Linh viết rằng:
Tôi đã không còn thích anh nữa rồi. Anh từ lâu đã không còn thích tôi rồi. Quyết định lần này, tôi đã phải trải qua một khoảng thời gian dài một năm rưỡi để cân nhắc, bấy giờ chỉ vì chuyện tiểu kiếp, nên không muốn làm tăng thêm khó khăn cho anh. Anh đừng đến tìm tôi, dẫu có viết thư tới, tôi cũng sẽ không đọc đâu.
Lúc bấy giờ tôi mới nhớ lại một năm rưỡi trước cô ấy đến Ôn Châu, hai người đi trong ngõ nhỏ, bắt tôi phải chọn cô ấy hoặc Tiểu Chu, mà tôi không chịu. Tôi lại nhớ cô ấy đã từng rơi nước mắt mấy lần, một lần là trên con thuyền cô ấy rời Ôn Châu, một lần là tôi rời Thượng Hải lần này. Ngoài ra ắt hẳn còn khóc nhiều lần nữa, mà tôi không được biết.
Chuyện tiểu kiếp mà thư nhắc đến, chính là tiếng ẩn dụ của tiểu kiếp, ở những chỗ như thế này vẫn thấy được tình nghĩa vợ chồng hoạn nạn. Cô ấy là đang đợi sao tai họa của tôi lùi đi, rồi mới đến để tuyệt giao với tôi. Trong thư cô ấy còn gửi kèm ba mươi vạn cho tôi, là tiền thù lao từ kịch bản điện ảnh mà cô ấy mới viết gần đây, một bộ là "Bất liễu tình", một bộ là "Thái thái vạn tuế", đã được chiếu rồi, cho nên mới có số tiền này. Tôi trốn chạy tha hương cho đến nay đã gần hai năm, đều là cô ấy gửi tiền cho tôi, bây giờ đến lần cuối cùng cô ấy vẫn cứ như thế.
Lúc ấy tôi xem xong bức thư này, rốt cuộc cũng không hề kinh hãi hay hối hận. Bởi vì mỗi lần Ái Linh có thư tới, tôi luôn vừa thích thú vừa trân trọng, từ trước đến nay Ái Linh làm thế nào, nói thế nào, tôi đều không có ý kiến gì, chỉ cảm thấy cô ấy đều là tốt cả. Bức thư ngày hôm nay, tôi cũng cảm thấy không có gì là không phải. Tôi buông thư xuống, đi ra con đường bên cạnh hàng rào rau sau nhà tản bộ, chỉ cảm thấy ánh nắng rực rỡ như nước, muôn vật thanh nhuận tĩnh táo, thế nhưng không biết là mùa hè, cũng không biết là mùa xuân hay mùa thu. Tôi nghĩ đến sự kiên định dứt khoát của Ái Linh thực sự là vô cùng tuyệt vời. Cô ấy không thể chịu đựng được việc bản thân rơi vào chốn sương mù mập mờ, cho nên mới phải tự vệ. Triệu Châu làm hòa bếp, một ngày nấu cơm, nhìn thấy Văn Thù Bồ Tát ngồi trên nồi cơm, anh ta liền dùng đũa cả đánh tới, nói rằng: Văn Thù tự Văn Thù, hòa thượng tự hòa thượng. Thiền tông còn có câu dù gặp Thích Ca, cũng đánh chết một gậy rồi ném cho chó ăn. Sự tuyệt giao của Ái Linh với tôi, cũng hay đến mức như thế. Mà tôi lúc này cũng vẫn giống như bình thường ở bên cạnh cô ấy, ngắm nhìn cô ấy ngắm nhìn cô ấy, không kìm được lại muốn vui mừng khen ngợi. Tôi cứ đi dạo ở sau nhà như thế một lát, rồi quay về phòng, hơn nữa ngay lập tức lại cắm cúi tiếp tục viết cuốn sách "Sơn hà tuế nguyệt" này.
Tôi chỉ thay đổi thành ra thỉnh thoảng lại thở dài, đang viết văn, bỗng nhiên thở dài một tiếng, hoặc đứng lên đi lại, đều là vô cớ bỗng dưng lại chà thở một tiếng. Sự cô đơn của tôi chỉ là một thứ vị đắng, không phải cảm thương, cũng chẳng bi thiết, mà lại giống như chiếc thuyền vượt ghềnh xuôi thác từ Lệ Suối đến Ôn Châu, chỉ cảm thấy dưới đáy thuyền cọ xát lạo xạo vào lòng sông của cuộc đời, rõ ràng mồn một mà lại trì độn như thế, ngay cả nỗi đau đớn cũng không tính là đau đớn, mà chỉ là sự cay đắng mà thôi.
Tôi đương nhiên sẽ không chạy đi tìm Ái Linh, cũng không có ý định muốn viết thư. Nhưng để đối phó qua loa với thế sự, không muốn tỏ ra khác biệt với mọi người, qua hai ngày tôi viết một bức thư gửi cho bạn cô ấy là Viêm Anh. Trong thư nói rằng: "Ái Linh là giai nhân tuyệt sắc ngồi dưới đèn hồng, còn cô giống như đóa hoa mai phản chiếu trên cửa sổ giấy của cô ấy, tôi nay chỉ đành gửi gắm vào hoa mai để giãi bày lời lẽ. Trong kinh Phật có A Tu La, hái hoa bốn thiên hạ, ủ rượu ở biển không thành, tôi đôi khi cũng kinh ngạc thẫn thờ mất mát như thế. Lại thêm Hương Ngọc trong Liêu trai rưng rưng nước mắt nói rằng, thiếp xưa là thần hoa, cho nên ngưng đọng, nay là hồn hoa, cho nên hư ảo, quân hằng ngày dùng một chén nước tưới vào gốc rễ của nó, thiếp ắt sẽ được sống, mùa này năm sau báo đáp ơn quân. Những năm gần đây tôi trở nên không giống ngày xưa, cũng chỉ mong Ái Linh hằng ngày dùng một chén nước tưới vào gốc rễ của nó mà thôi, nhưng lại biết nói sao đây?" Viêm Anh không hồi âm, nhưng tôi cũng biết là sẽ không có hồi âm đâu.
Những ngày tháng ấy, trời nắng chang chang gay gắt, tôi thường đến con sông gần đó để bơi lội. Nhìn dòng nước này, chỉ cảm thấy nó giống như chiếc chiếu có thể thoải mái nằm ngửa lên được, nghĩ xem làm thế nào mà có thể dìm chết người được cơ chứ? Tâm trạng của tôi ngay cả thất vọng hay không thất vọng cũng không phải, một thứ tâm trạng thật khó mà diễn tả cho đúng, mà chỉ là coi sự sống như cái chết, coi cái chết như sự sống, đối với cả sự sống và cái chết đều không có tham dục, đều giống như tin mà lại như không tin. Chữ "vô sinh nhẫn" trong kinh Phật, có lẽ chính là thế này chăng. Thế nhưng giống như thơ Đường, "Biết lòng người dùng như nhật nguyệt", đại trượng phu hành sự như sống như chết, cũng chẳng bằng câu Ái Linh nói muốn tiên muốn chết, Ái Linh của tôi đó chính là còn tốt hơn cả chư thiên Bồ Tát ở Ấn Độ.
Ái Linh là của tôi hay không phải của tôi, thì cũng đều như nhau cả, có cô ấy ở trên đời này là tốt rồi. Tôi vẫn đoan trang viết văn của mình, viết đến một số chỗ trong "Sơn hà tuế nguyệt", dường như ngay lúc này có thể đưa cho Ái Linh xem, để được cô ấy khen ngợi. Thỉnh thoảng viết được một lát, lại ra phố mua một miếng bánh ngọt mang về, bởi vì mỗi lần thấy Ái Linh ăn điểm tâm, cho nên bây giờ tôi cũng mua về ăn, mà tôi đối với bánh tây vốn dĩ không quen cho lắm, Ái Linh còn thích dùng cốc thủy tinh lớn để uống hồng trà.