Tôi ở Ôn Châu nửa năm, liền chuyển đến trường trung học Hoài Nam làm chủ nhiệm giáo vụ. Trường Hoài Nam nằm ở núi Ôn Đãng, từ Ôn Châu đi Nhạc Thanh phải ra cửa sông Âu Giang, đi bằng thuyền biển. Tú Mỹ đi cùng.
Mùng bảy tháng Giêng, canh bốn trời chưa sáng đã lên đường. Đến chỗ đón thuyền bên sông trời vẫn chưa sáng hẳn, trên bãi cát đèn đóm lưa thưa, có mấy lều tranh bán nước trà, bánh nếp canh, đậu hũ dầu nóng sợi miến khô, chúng tôi chọn một hàng ngồi xuống chờ thuyền. Gió sớm khí sương lạnh buốt như roi vọt không nương tay, khiến người đi xa chỉ đành giữ vững chí khí, chứ không thể mang nỗi buồn ly biệt. Tôi lại có Tú Mỹ đi cùng, tâm ý hai người lúc này, bấy nhiêu công danh thành bại nhợt nhạt trên đời cũng chẳng sánh bằng. Cười anh ta trong ngữ lục Lâm Tế chỉ biết có chủ khách rành mạch, nào ngờ đâu vẫn còn vua tôi, cha con, anh em, vợ chồng rành mạch, nay tôi và Tú Mỹ cùng ra đường đi lại, chính là cái tình vợ chồng gắn bó như thế.
Hôm ấy đi thuyền biển lại đổi thuyền bến, ăn trưa trong thành Nhạc Thanh, bóng nắng ngả xế thì đến Hồng Kiều. Quê nhà ở quê của Thiên Ngũ nằm ngoài trấn Hồng Kiều, chúng tôi đến đó trọ. Vợ anh ta về quê đúng dịp cúng tế năm mới, chỉ có một mình ở nhà. Cha mẹ Thiên Ngũ đều đã qua đời, lúc sinh thời cha anh là Cử nhân, có ruộng tốt ngàn mẫu, lúc tuổi già được con trai, liền lấy ba trăm mẫu quyên tặng nhà từ thiện trẻ em Hồng Kiều để mừng vui, số còn lại bảy trăm mẫu, Thiên Ngũ tặng em gái hai trăm mẫu, ngoài ra chừa lại một trăm mẫu làm ruộng tế tự. Em gái anh ta phóng khoáng minh tuệ, tính tình cương liệt giống Thiên Ngũ, sau khi tốt nghiệp đại học thì đi lấy chồng, hai vợ chồng làm việc ở Thượng Hải, tư tưởng ngả tả, là người của Đảng Dân chủ. Cha của Thiên Ngũ vốn là người có tài hoa, đến nay ở ngôi nhà cũ này vẫn có thể hình dung được phong vị nhàn tản những năm xưa. Nhưng trong các đại viện nhà cũ, tôi vẫn thích cái ở trong thành hơn, có hoa sảnh ao đài sáng sủa tươi đẹp. Đại viện của địa chủ nông thôn, mấy gian sau nhà chính và cạnh thư phòng toàn là kho trong, xưởng rượu, nông cụ, ánh sáng ở đó không tốt, đi qua khiến người ta cảm nhận sự nặng nề của cuộc sống. Cho nên Thiên Ngũ muốn chuyển lên thành Ôn Châu ở. Còn năm đó Hạ Cù Thiền tránh giặc Nhật đến đây, Thiên Ngũ đã đặc biệt xây cho ông một tòa Lai Thiền Lầu, ngay sát khu vườn phía sau nhà cũ, lúc chúng tôi đến, nắng chiều vẫn còn trên ngọn cây, vợ Thiên Ngũ dẫn chúng tôi mở khóa lên xem, hơi có kiểu nhà Tây, lại được xây dựng rất đẹp, nay đồ đạc ở tầng dưới đều đã chuyển hết lên Ôn Châu, trống không chẳng có gì, chỉ có bức vách tô trắng như mới, trên lầu là các tủ sách kính xếp vòng quanh, mấy bộ Tùng thư trong tủ cực kỳ ngăn nắp. Tôi đứng dừng chân giây lát bên lan can trên lầu nhìn ra ngoài, chỉ thấy nơi này cũng có khí chất kỳ lạ của núi sông, việc làm của Thiên Ngũ giống như Yên Chiêu Vương xây đài vàng.
Cơm tối dọn ăn ở nhà trước, món ăn kèm khác với các món ở Ôn Châu, lại có bánh nướng sợi miến, thịt kho tàu, gà kho tàu, giống như người thôn Hồ đãi khách năm mới. Hóa ra Hồng Kiều đã giáp núi Ôn Đãng, bên kia núi chính là Đại Kinh, thông qua Ôn Lĩnh, Hoàng Nham, Thiên Đài, Thăng Huyện, phong tục quê quán có phần gần gũi. Ánh nến chén dĩa này, cùng với sự sâu thẳm rộng lớn của nhà trước, khiến tôi nhớ đến cảnh nhà mình hồi nhỏ khoản đãi khách quý, mà nay lại là do chính tôi tự giao kết được, chỉ vì Tú Mỹ, trong lòng tôi cũng thấy đắc ý, lấy được người chồng là tôi, cô ấy thế nào cũng có thể diện. Vợ Thiên Ngũ tiếp đón chúng tôi, chị ấy không nói lời dư thừa, lại phóng khoáng tự nhiên, chỉ riêng vóc dáng và tướng mạo của chị ấy cũng rất mộc mạc bản sắc, giống như trong bích họa Đôn Hoàng đời Đường, mà cũng là người của thế giới Trung Hoa Dân Quốc. Sau cơm chiều, chị nhường phòng ngủ trên lầu của mình cho tôi và Tú Mỹ, trong phòng có bức tranh hoa cỏ của Vận Nam Điền, tranh của Vận Nam Điền phần lớn là đồ giả, bức này lại là bút tích thật.
Hôm sau thuê người gánh hành lý, đường đến trường trung học Hoài Nam dài năm mươi dặm, tôi và Tú Mỹ đi bộ đến. Con đường này đi mãi lại là đê cát, ven núi gần biển, ruộng đồng thôn xóm đều dưới ánh nắng đầu xuân. Thỉnh thoảng gặp vài ba người qua đường, họ ra khỏi nhà nhân dịp năm mới, hoặc đi Hồng Kiều, hoặc đi Ôn Châu. Trong đó những phụ nữ trẻ tuổi, đều ăn mặc nửa thành thị nửa nông thôn, trông vẫn thấy là những con người mới của thế giới Dân Quốc. Ngay cả đàn ông, y phục kiểu dáng của thế giới Dân Quốc hình như chưa thành khuôn mẫu, họ hoặc mặc áo dài, hoặc chỉ mặc áo ngắn quần chẻ, trông đều thuận mắt, ở nhà hay ở giữa nhật nguyệt sơn xuyên đều thích hợp, mang nét phóng khoáng tự nhiên của dân tộc Hán.
Trên đường tôi nghe Tú Mỹ kể chuyện cô ấy ở trạm giống tằm. Đồng nghiệp ở trạm giống tằm, tiền lương đều là hai trăm cân gạo mỗi tháng, thế nhưng chỉ có Tú Mỹ là sắp xếp lo liệu rộng rãi thiết thực. Có lúc cô ấy còn mời khách, tuy chẳng qua chỉ là ra thị trấn nhỏ ăn hoành thánh. Ngày lễ tết ở trạm giống tằm là các đồng nghiệp cùng góp tiền ăn một bữa, cũng có mổ gà hầm chân giò, lại mua cả rượu ngon, chính trong những dịp như thế, chỉ thấy cô ấy là người ra tay hào phóng nhất, và nhất thiết phải có cô ấy, thì mới thực sự là ăn tết. Hơn nữa Từ Từ năm tới xuất giá, tuy mọi chuyện đã có vợ của Tư làm mẹ đích thân lo liệu, Tú Mỹ đối với con đẻ vẫn luôn chu đáo, thế nào cũng phải may một chiếc chăn bông lụa cùng mấy chiếc sườn xám bằng lụa satin làm của hồi môn, cô ấy cũng đã chuẩn bị xong xuôi từng năm từng tháng. Chuyến này cô ấy đến Ôn Châu cũng là tiền dọc đường do chính cô ấy tích cóp được. Tiền lương ít ỏi của cô ấy, vậy mà có thể lo toan sắp xếp thành một cõi nhân gian. Cô ấy đối với thực tại có sự khẳng định như vậy, chúng tôi tuy sống ở hai nơi, tâm ý cả hai người đều không đổi, nhưng cô ấy vẫn muốn mỗi năm gặp mặt một lần, tiền đường sá nên tiêu nên dùng, cô ấy cũng không tiếc. Chỉ là nay tôi đi dạy học có tiền lương, có thể đưa cho cô ấy rồi.
Đang lúc nói chuyện, đã sắp đi đến trấn Bạch Khê, chỉ thấy ở các ngách vịnh bên đường có rất nhiều hàu, hóa ra người chốn này dẫn nước biển đắp đê nuôi hàu, giống như trồng củ ấu dưới ruộng. Người bên đường lại đều đang phơi rong biển, giống như người Ninh Ba dùng làm bánh rong biển, họ thực sự đã thành những người cày cọp biển cả. Tôi và Tú Mỹ dừng lại xem một lúc rồi lại đi. Hai người vẫn tiếp tục câu chuyện ban nãy, tôi nói: "Đợi Từ Từ xuất giá rồi, hôn nhân của anh và em cũng sẽ công khai, sau này thời thế hơi ổn định một chút, chúng ta còn phải tổ chức tiệc cưới, anh ra ngoài làm việc, lúc nào cũng dẫn em đi cùng, vợ chồng đầu bạc răng long." Tú Mỹ lại nói: "Mặt mũi xã hội của anh là ở bên ngoài, tự có cô Trương với cô Tiểu Chu, em thà ở lại Hàng Châu, niệm Phật, sống hết đời này, đến lúc đó anh ghé qua thăm em, đôi bên kính trọng lẫn nhau, là em mãn nguyện rồi." Tôi nói: "Anh ghét nhất mấy bà già niệm Phật, sao em lại nghĩ ra được thế! Chúng ta đang độ trung niên, hoa đào hoa lý tháng ba qua rồi, chúng ta giống như hoa sen đầu hạ. Em nhất định phải kết hôn với anh, em thuận theo anh đi, đáp lời một tiếng cho anh nghe xem." Tú Mỹ lại không đáp. Tôi tức giận cứ thế cãi lý cắm cổ đi, không thèm đôi co với cô ấy, cô ấy cũng vẫn điềm tĩnh như vậy. Mỗi lần gặp trường hợp thế này, luôn là cô ấy tỏ ra chín chắn ra dáng người lớn hơn tôi.
Tôi thế này hoàn toàn là vô lý buồn cười. Chẳng lẽ Tú Mỹ với tôi thế này mà chưa tính là gì sao, lại cứ nhất định phải làm lễ cưới. Hoàn cảnh tôi hiện giờ là thế nào, thân lo chưa xong còn chưa có năng lực nuôi vợ, vả lại tôi chưa chắc đã là một kẻ an phận thủ thường chỉ cầu thành gia lập nghiệp, những ngày tháng sau này hoàn toàn có thể đến lúc đó rồi hãy hay, giờ phút này Tú Mỹ có đáp ứng từng điều một đi nữa, thì tôi tính sao đây? Cơn giận này của tôi cũng là thừa thãi, tự chuốc lấy sự không vui chẳng vì duyên cớ gì. Lời của Tú Mỹ mới là lời khoáng đạt, nhân gian không thành không hủy, không dứt không chưa dứt, tôi chỉ làm sao cho trọn vẹn tình nghĩa là được, ngoài ra những lời bàn tán xôn xao buồn vui lẫn lộn, đều không bằng trả lại cho đất trời. Tô Thức bị giáng chức xuống phương Nam, Chiêu Vân đi theo hầu, mất ở Huệ Châu, bài văn bia do Tô Thức soạn, chỉ viết rằng Chiêu Vân năm bao nhiêu tuổi đến nhà tôi, đối đãi với tôi có lễ nghĩa, theo tôi bị đày phương Nam, mắc bệnh chướng khí rồi mất, tụng bốn câu kệ kinh Kim Cương mà tạ thế, nay bèn chôn cất ở cạnh chùa, cầu mong Phật phù hộ, một bài văn chỉ hơn trăm chữ, không dính dáng đến tình cảm điếu vong tư tình nhi nữ, sau này khi ở núi Ôn Đãng tôi đọc được, mấy lần nước mắt muốn trào ra. Tú Mỹ cũng có chút giống thế này. Cô ấy với tôi ví như kết hôn mới được ba ngày, tôi ở quê làm lễ ba ngày, ngày hôm ấy đã là tuế nguyệt vô tận, cho nên cô ấy nói chỉ thế này thôi cô ấy cũng đã mãn nguyện rồi.
Nhưng cơn giận của tôi phần lớn cũng là giả vờ, thấy Tú Mỹ điềm tĩnh không thèm đếm xỉa, đành phải tự mình thu liễu, tiện thể lấy chuyện khác ra nói lảng đi. Hai người đi đến người ngập hơi nóng, buổi trưa đến Bạch Khê, đi thêm bảy dặm nữa, núi non uốn lượn ngoằn ngoèo, chợt ngẩng đầu đã nhìn thấy dãy nhà trường Hoài Nam. Nơi này là lối vào núi Ôn Đãng, dãy nhà trường ấy cũng là kiểu nhà Tây, cửa sổ xanh vách tường hồng, nằm ngay sát bên đường dưới vách núi. Lúc này đại khái đang là giờ tan học, có mấy học sinh trèo lên tường đá, nhìn thấy chúng tôi, chắc là tưởng người đi đường, đang định thốt ra những lời nghịch ngợm của lũ trẻ nhà quê, lại thấy hành lý đi ở đằng trước đã được gánh thẳng vào cổng trường, hiệu trưởng ra đón, tôi một mặt vẫn để ý đến mấy đứa học sinh ấy, chúng đã lốc nhốc trèo xuống khỏi tường đá từ bao giờ. Tiết trời ấm áp dịu dàng thế này, lại có tôi và Tú Mỹ đi cùng, chúng dẫu có thốt lời nghịch ngợm với chúng tôi thì chúng tôi cũng chỉ nhìn nhau cười, tôi còn muốn hùa theo chúng để trêu ghẹo Tú Mỹ ấy chứ.
Hiệu trưởng Cù Ước Tam, là thông gia của Ngô Thiên Ngũ, nhà họ Cù có tiếng tăm ở Đại Kinh. Ông thọ giáo Mã Nhất Phù, mà lại gần với đạo của Hoàng Lão, năm nay năm mươi tám tuổi, giống như Gia Cát Khổng Minh được miêu tả trong Tam Quốc Diễn Nghĩa, mình cao tám thước, mặt như ngọc đẹp, năm chòm râu dài, không có lấy một sợi bạc. Trường Hoài Nam là trường tư thục, lại ở trong núi, cơ sở vật chất kém, học sinh ít, giáo viên cũng mang hơi hướng nhà quê, ngược lại rất hợp ý tôi. Hiệu trưởng Cù điều hành trường học, không mấy tuân theo quy định của sở giáo dục, phàm việc gì cũng tự nghĩ ra cách riêng, giản dị tĩnh lặng trong sắc diện, thế nên đối với một kẻ ngoại đạo như tôi lại đặc biệt ưu ái. Ông còn muốn giữ Tú Mỹ lại làm giám thị nữ sinh, Tú Mỹ đã từ chối.
Tôi đi lên lớp, Tú Mỹ chỉ ở trong phòng, tháo chiếc khăn choàng lớn của cô ấy ra, đan cho tôi một chiếc áo len sát nách. Từ hồi phong trào Ngũ Tứ cho tới lúc quân cách mạng quốc dân Bắc phạt, nữ sinh và các bà vợ trẻ rất chuộng màng choàng khăn len lớn, nhắc đến mới thấy thời gian trôi mau như nước chảy, tôi muốn Tú Mỹ giữ lại làm kỷ niệm. Cô ấy lại không nghe. Cô ấy từng mũi từng mũi đan dệt, trong lòng rất vui vẻ, dẫu thời gian có trôi mau như nước chảy, cô ấy rốt cuộc vẫn có người thân bên cạnh.
Hiệu trưởng Cù cùng tôi dẫn dắt toàn thể nhân viên học sinh trong trường tu sửa bãi suối trước cổng trường, Tú Mỹ cũng lẫn trong đội nữ sinh khiêng đá, trồng liễu ven bờ nước. Nữ sinh trường Hoài Nam đều là những cô thôn nữ, vô cùng tâm đầu ý hợp với Tú Mỹ, các em có tâm ý muốn học nuôi tằm từ sư mẫu. Tôi và Tú Mỹ cũng đã đến nhà hiệu trưởng Cù ở Đại Kinh, cũng đi tham quan chùa Linh Nham và đỉnh Ngọc Nữ. Núi Ôn Đãng tựa trời soi biển, chốn xóm làng gà chó, Tạ Linh Vận, Lý Bạch, Tô Thức đều chưa từng đặt chân tới. Dân làng cũng rất ít khi nhắc đến nơi nào là thắng cảnh, chỉ hướng về chúng tôi khoe rằng trà ở đây ngon. Đại Kinh còn có cá hương, hàu bán ở các quán ăn nhỏ trên phố Bạch Khê, cá dải trắng. Cá dải trắng to bằng ngón tay, sáng trắng trong suốt, tan ngay trong miệng, cùng với cá hương là những đặc sản chỉ có ở nơi nước suối chảy ra biển. Gạo núi Ôn Đãng phần lớn là gạo đỏ, sắc như san hô, nấu cơm dẻo ngon đậm đà. Khoai lang ruột đỏ cũng ngon hơn những nơi khác, đem luộc chín cả củ rồi phơi khô, từng củ giống như bánh hồng khô. Nhưng những thôn xóm lân cận trường học thì đất đai cằn cỗi dân nghèo đói. Tôi và Tú Mỹ lại không chuyên tâm đi tìm đặc sản để ăn uống, thà cứ như người bản địa thì hơn. Chỉ có điều hiệu trưởng Cù sai người mang tới một cân cá hương, là loại đã phơi khô, Tú Mỹ nhìn thấy thích, lại nhờ người đi Đại Kinh tìm mua một cân, chuẩn bị mang về Hàng Châu. Ngoài ra là trà và bánh khoai do nữ sinh tặng.
Đến giữa tháng hai, Tú Mỹ lại phải về trạm giống tằm Lâm An. Cô ấy nói: "Chuyến này em đến xem qua rồi, có thể yên tâm." Tiền lương hàng tháng của tôi là bốn bốn thóc, thời giá hai mươi vạn, tôi ứng trước sáu trăm cân, đem bán đi để làm lộ phí cho cô ấy, mười vạn còn lại đưa cho cô ấy mua a giao tẩm bổ cơ thể, cô ấy bảo tôi giữ lại mà dùng, tôi nhét vào va li của cô ấy, cô ấy đến Hàng Châu mở va li ra mới thấy, bíp thư rằng: "Anh đối với em chân tình thế này, nước mắt em sắp trào ra rồi. Em liền đến hiệu thuốc Hồ Khánh Hưng mua a giao. Em từ nhỏ coi như lớn lên ở Hàng Châu, ngày hôm nay đi trên con đường đến hiệu thuốc Hồ Khánh Hưng, nghĩ rằng anh là người chồng thân thiết của em, em bỗng nhiên chính là người con gái tốt của Hàng Châu."
Sau khi Tú Mỹ đi, mỗi ngày ngoài việc dạy học, tôi vẫn tiếp tục viết "Sơn Hà Tuế Nguyệt". Hoa đào núi Ôn Đãng đã nở qua, thời tiết lại sắp đến tiết Thanh Minh, tôi viết trong thư gửi Tú Mỹ một bài thơ:
Gió xuân hờn tủi chức nữ chăm thoi dệt
Văn chương trong khung cõi có thể soi bóng
Thế thứ có hẹn hò chỉ cần được tĩnh lặng
Đào lý lại thấy phủ kín miệng giếng rêu
Đẹp thay hoa đào lý nở rộ bên đường
Xưa nay ca múa hướng về trước mặt
Đại Kinh dâng lương đầy khắp thửa ruộng
Vĩnh Gia khua chiêng trống thử thuyền rồng
Tên họ người thôn quê đến nay chưa biết
Khách xa được bình an thì liền vui vẻ
Bánh ngải hoa thông chia phần đến tôi
Bảo rằng là ngày con gái về thăm bố mẹ
Chính nơi này có lễ nghĩa xóm giềng rạng rỡ
Thời loạn ý tốt vẫn thắm đượm cảnh Tiêu Tương
Cùng em góc biển chân trời cũng chung một nhà
Trong trẻo tựa đôi chim én đậu xà nhà.
Trong thư không tránh khỏi lại nói mấy lời trêu chọc. Tú Mỹ hồi âm rằng: "Em hoàn toàn thuận theo anh. Lúc này viết thư dưới ngọn đèn, nghĩ đến anh, cả người nóng ran lên khác lạ." Một con người mộc mạc bản sắc như cô ấy, lại hết sức quyến rũ, giống như người trong sách "Du Tiên Quật".
Lần này tôi đọc bộ "Tô Thi Tổng Án" của Vương Văn Cáo, mới nhìn thấy được con người Tô Đông Pha, từng chữ từng chữ tôi đều đọc vào tận tâm can, đôi khi thế là cũng làm thơ. Từng có một bài họa vần thơ núi La Phù của Tô Thức, nay chỉ nhớ được một đoạn viết về Linh Nham, sau chùa Linh Nham vách núi non có hình rồng phượng, bên trái núi sáng có đỉnh Triển Kỳ, có đỉnh Chung Cổ, thơ rằng:
Cửa miếu đã làm nghìn năm tĩnh lặng
Phượng oai rồng trời răn đe dữ dằn
Đỉnh núi trương cờ lớn bày chuông trống
Muôn tiên hạ xuống tựa chầu triều đình.
Lại có tiên sinh Lưu Cảnh Thần gửi thư tới, tặng tôi một bức tranh mai xanh, cùng một bức chữ triện Tần "Cử Nghi Tiên Nhân", hai bức ghép lại thành một bức hoành phi, lại còn viết kèm thơ đưa xem, tôi họa lại một bài thơ, nay cũng chỉ nhớ bốn câu đầu:
Trước vách Cẩm Bình lúc mặt trời mọc
Gió sớm thổi lay muôn cành hoa
Chim thước kêu đêm hoa quế rụng
Tìm dậy nhặt được thơ tiên sinh.
Bức tranh chữ do tiên sinh làm còn đẹp hơn tất cả những bức khác, tôi được xong mừng không xiết, vừa hay có một nữ sinh vào phòng tôi, giúp tôi treo lên, cô đứng ở bên cạnh, hai người ngẩng đầu ngắm nhìn, thôn nữ không biết nói lời văn vẻ, chỉ xuýt xoa khen ngợi người vẽ sao mà thông minh thế, tôi nghe xong càng thêm vui mừng, bởi vì cô ấy khen hay hơn bất kỳ nhà phê bình nào.
Nhưng tôi với danh sơn, kỳ thực không có duyên cho lắm. Gần ngay ngoài cổng trường trong tấc gang, vách núi kỳ dị, món nào cũng có tên, tôi lại đều mặc kệ không thèm đếm xỉa, chỉ thõng tay đi dạo bước, con người tôi ở chốn u tĩnh này, ngược lại giống như chim rừng tự gọi tên mình. Núi Ôn Đãng có hàng ngàn con thác, tôi đi mãi chợt đến một nơi, thác nước tựa rèm cửa, bên trong có hang động rộng rãi thoáng đãng như đại sảnh, con thác ấy liền đổ xuống ngay cửa động, như nghe âm thanh đàn tranh đàn sắt ở trên sảnh đường, một mình lặng lẽ, chỉ thấy vạn vật rành mạch, không thể mang theo bất kỳ loại tình cảm hay kiến giải nào. Có người đi thưởng ngoạn phong cảnh, vẫn là có sự nhúng tay can thiệp, muốn làm gì đó với phong cảnh này, lại muốn làm gì đó với chính bản thân mình, mà tôi thì chỉ là ở khoảnh khắc này tu được cảnh giới vật chất.
Núi Ôn Đãng là đá trầm tích, thuở khai thiên lập địa hồng hoang, nước biển rút đi, cho đến nay vách đá trăm trượng, bên trên vẫn còn dấu vết vỏ ốc vỏ sò. Tôi ở đó một năm, không thấy có du khách bên ngoài đến, điểm này là tốt nhất. Ngọn núi lớn như thế này, đá nhiều đất ít, rừng cây cũng thưa thớt, khói lửa con người cũng thưa thớt, chỉ có vách đá xanh sâu thẳm uốn lượn, thỉnh thoảng thấy vết hổ, lại không giống như trong phim nước ngoài rằng cứ chốn thâm sơn đại trạch là có sự cạnh tranh sinh tồn của tự nhiên, muôn loài sâu cá chim muông nuốt chửng lẫn nhau. Ngọn núi này không khiến người ta sinh lòng sợ hãi, vĩnh viễn cắt đứt ba đường ác thú, rời xa sự u tối mờ mịt của sinh mạng nguyên thủy. Rẽ phải qua cửa lớn trường Hoài Nam đi vào núi nửa dặm, tức là có hai vách núi như hẻm vực, phía trên che khuất mây trời ánh nhật. Đi qua thêm hai, ba dặm nữa, trên vách đá có dấu vết rồng trời uốn lượn, dài mấy chục trượng. Mỗi lần tôi đến đây, luôn nghĩ đến thuở hồng hoang thái cổ, không phải thái cổ có đạo, lại càng không phải sự mộc mạc ngu muội thời hồng hoang, mà lại giống như trong bài thơ vịnh đàn tranh của người xưa "âm xưa nghe càng nhạt", mà lại đều là sự bừng tỉnh hiện hữu trước mắt.
Nói đến thác nước thì phải kể đến Đại Long Thu, có một lần tôi cũng đi một mình đến đó, nhìn dòng nước từ trên trời tuôn xả như dải Ngân Hà, tung bay phấp phới ngút ngàn, hơi nước phả vào mặt, rơi sà xuống đầm nông, giống như cơn mưa trắng giữa trời quang, trước sân nhà là một khoảng mênh mông biển nước, tiếng ngọc châu bọt nước nổi bập bềnh bay lượn. Nơi này ánh mặt trời chiếu rọi khắp nơi, đình ngắm thác không bóng người qua lại, chỉ có một gốc hoa quế đã nở hoa. Bên cạnh có ngôi chùa núi, sư sãi đi vắng chưa về, khoảnh đất trước chùa có trồng khoai lang, nhà dân ở ven khe suối dưới núi. Tôi hễ nhìn thấy nhà dân dưới núi, tiều phu và người làm ruộng giữa lưng chừng núi là trong lòng lại sinh ra niềm vui thích, nó không giống như trong phim nước ngoài chỉ thấy là cảnh khai hoang, mà giống như bức tranh của Thạch Đào tràn ngập vẻ hoang dã mà nhu hòa ấm áp như ngọc.
Tôi chỉ ghét thế núi Ôn Đãng quá bức bách, chỗ nào cũng núi non uốn lượn ngoằn ngoèo, nhìn xa không thấy nổi một dặm, mà tôi thì lại vương vấn tình ý với trung nguyên ngoài núi. Tôi mỗi khi thõng tay đi dạo gần trường, thể nào cũng phải lên đến lưng chừng núi, mới nhìn thấy phố Bạch Khê cách đó bảy dặm đường, một góc biển trong ánh nắng, giống như chiếc chậu vàng đựng nước, có thể vốc nước rửa mặt chải đầu. Đỉnh cao nhất của núi Ôn Đãng là Bắc Cương Tiêm, tôi chỉ từng cùng học sinh đi dã ngoại đến đó, sáng sớm xếp hàng đi bộ xuất phát, đến ngọ mới đến nơi. Đường núi có mấy chỗ hiểm trở vô cùng khó đi, nhưng cứ cẩn thận một chút là được. Tôi không thích các đội leo núi của người Nhật, họ học theo người Tây phương, thường hay gặp tai nạn nguy hiểm. Sự hùng vĩ của thơ Lý Bạch "Thục đạo nan", ngược lại có điểm hơi giống lúc chúng ta lên Cửu Cương Tiêm. Người ta nói một bước lên trời, người Trung Quốc lên trời cũng giống như đi bước một trên mặt đất. Con người ở trên Bắc Cương Tiêm có thể nhìn thấy thành Ôn Châu, phía đông là ánh nắng rọi mặt biển, mây khí bay lượn bên người, y như Tần Thủy Hoàng phong thiền núi Thái Sơn núi Lương Phụ mà nhìn ra biển xa, thế nhưng ngay cả chút tình ý vương vấn Trung nguyên ngày thường cũng không thể có được.
Tôi là bởi vì Ái Linh, cho nên mới tương tư chốn đô thị hiện đại. Tôi có đại nguyện chưa dứt, không thể già đi, không thể buông tóc đi vào núi. Tôi viết "Sơn Hà Tuế Nguyệt" là vì mục đích gì? Có thơ tỏ chí:
Ngày ngày núi xanh ngán ngẩm nhìn nhau
Lại yêu nhà cửa nằm bên đường đi
Đã hay gỗ đá đến đùa vui
Há ngại Y Doãn sinh chốn Không Tang
Kẻ lãng tử góc trời lang thang chốn nào
Tạm ra đầu thôn dăm ba dặm
Trên đường người tiều phu kẻ buôn bán hỏi han đáp lời
Tiền tệ mới lưu hành giặc giã qua chợ
Một mình đi giữa núi đá đời không kinh ngạc
Tương tư quạ vàng thỏ ngọc trong trẻo
Nào muốn gõ ngựa can vua Chu Phát
Tự mình giã sương huyền làm mây anh.
Kỳ thực tôi không hề cảm thấy việc Ái Linh tuyệt tình với tôi thì có gì khác biệt, vả lại tôi cũng không nhất thiết phải muốn gặp lại cô ấy, tôi với cô ấy như hoa nở nước trôi mỗi người một ngã vô tình, sự tương tư này của tôi chỉ là chí khí không hề suy sụp.
Đối với Tiểu Chu tôi cũng vậy. Hợp tan trên đời là ý trời, nhưng người thân thì vẫn cứ là người thân, dẫu hợp tan cũng có thể không bận tâm. Chỉ có điều hoàn cảnh của cô ấy khác với Ái Linh, mùng năm tháng Giêng hàng năm là sinh nhật cô ấy, tôi đều lạy Quan Thế Âm Bồ Tát để cầu nguyện. Chuyến này tôi đến núi Ôn Đãng, cũng từng làm một bài thơ, chuyên để bày tỏ tâm ý của hai người:
Suốt ngày ngoài cửa sổ bóng người thưa thớt
Ngóng trông người quen thuộc chỉ có ánh trăng
Trăng nào có chuyện gì đến chốn núi không
Dễ dàng vứt bỏ khung lan can cong vòm
Có hận năm năm tự tròn rồi khuyết
Mây Thương Ngô tryng xanh nước sông Tương
Chớ oán góc trời tương tư khổ
Trên mặt đất cũng có tre lốm đốm.
Tiểu Chu ở Hán Dương, nghĩ chắc đã ra tù vô sự. Tôi nay dẫu người thân quen có xảy ra biến cố bất trắc gì đi nữa, cũng sẽ không vì thế mà đau thương tơi tả, chỉ là không màng sống chết tồn vong, tôi luôn đặt nó ở trong lòng. Tâm sự của tôi cũng chỉ là tâm sự ấy mà thôi.
Mùa hè ở núi Ôn Đãng ngược lại rất mát mẻ, ngày tháng trong kỳ nghỉ hè rất dài. Trong trường chỉ có tôi và tạp dịch họ Mã, người này vốn là một chàng trai nhà quê tốt bụng. Ngày mùng bảy tháng bảy Thất Tịch, trăng mọc sớm, cùng anh ta bày bàn ghế dưới cây ngô đồng trước cổng trường, bày biện một đĩa dưa vàng, hai chén nước trong, bên trong lại cắm thêm một nhành trà tươi, ngồi ngắm Ngưu Lang Chức Nữ vượt sông. Cổng trường áp sát đường cái. Cách một con suối chính là núi, dưới ánh trăng và ánh sao trắng phau phau. Người trong thôn cũng có hai người qua đây ngồi cùng, trò chuyện với nhau, kể chuyện được mất mùa màng năm nay, lại kể chuyện Ôn Châu, Thượng Hải. Trong lòng tôi dần dần trở nên hiu hắt khó chịu, chỉ cảm thấy sao mà uất ức quá, liền tự mình lên lầu đi ngủ trước. Trong phòng không thắp đèn, ánh trăng chiếu vào trong màn, tôi cứ mặc nguyên quần áo mà tựa gối, nào ngờ cứ thế mà chìm vào giấc ngủ, tựa như sau khi khóc nức nở vậy. Tôi làm một bài thơ, chuyên tả lại đêm tối hôm ấy:
Khuyết xa năm xưa người cười nói
Nay đến cõi trần lạy đôi sao
Không nói có nước mắt ngủ say giấc
Quên thu quả ngọt đến tận sáng.
Sáng sớm hôm sau, có người từ trong núi đào được một khóm lan, tôi đặc biệt mua lấy, trồng vào chậu, rồi đặt ngay ở cửa sổ trong phòng. Từ khi thay tên đổi họ tính đến nay đã gần ba năm, đối diện với khóm lan này, tôi cũng có thể tự nhắc nhở bản thân mình.
Kỳ nghỉ hè đã hết, trường học khai giảng, tôi từ chức chủ nhiệm giáo vụ, chỉ dạy học mà thôi. Một đêm gió mưa tầm tã, tôi nằm mơ thấy Ái Linh, nửa đêm tỉnh dậy, gió mưa càng thêm dữ dội, đối diện với khóm lan dưới ngọn đèn, lá duỗi nụ yên tĩnh, liền thành một bài thơ:
Gần trời ép biển lòng mưu tính gì
Bão táp tháng tám đêm đánh đập nhà tranh
Giường rung vách động lòng biết nguy
Khoác áo ngồi dậy kính nể sự cuồng dại
Nghe gió qua khe mưa lật núi
Cỏ cây đều muốn dừng lại trước đèn
Chậu lan mới trồng trong trướng phòng
Lá duỗi hoa nở được chủ khách
Trong kiếp nạn gột rửa mày ngài trong trẻo
Vẫn mộng thấy người xưa không phải nhầm lẫn.
Núi Ôn Đãng hùng vĩ kỳ vĩ phóng khoáng, tôi lại chẳng phải trang hào hiệp, mà chỉ là một kẻ khiêm nhường.
Sau trận gió mưa, mùa thu dần chính thức đến. Chùa Lâm Nham ở núi Ôn Đãng cách mấy dặm đường toàn là hoa quế, nơi đó nắng thu cô tịch, thỉnh thoảng thấy vài ba người đi tiều phu đốn củi. Tôi cũng chỉ biết hái hoa quế, vén cành tuốt nhụy hái đầy một giỏ, mang về trải ra nong phơi khô, có một loại màu vàng đỏ là ngon nhất, thỉnh thoảng dùng để pha trà. Vẫn còn cất giữ một ít, đợi năm sau Tú Mỹ đến làm trôi nước ăn.
Nhưng chốn này thực sự đất đai cằn cỗi dân nghèo đói. Tôi đi trên con đường ven suối, thấy phụ nữ trong thôn đào khoai lang lên mà khoai vẫn chưa lớn, chỉ vì lương thực trong nhà đứt bữa, dù có xót ruột cũng chẳng còn cách nào. Người phụ nữ ấy tầm tuổi ba mươi, tuy y phục rách rưới nhưng nét mặt lại rất xinh đẹp, củ khoai lang nhỏ trong giỏ đã được rửa sạch ở nước suối, đỏ rực rỡ, khiến tôi không khỏi xót xa. Thời thế bây giờ chính là sự hoang phí tàn nhẫn như thế, hủy hoại vật chất như thế, từ đó mới thấu hiểu đạo lý của các bậc tiên vương, chính trị kinh tế suy cho cùng cũng chỉ xuất phát từ tấm lòng nhân dân yêu mến vạn vật.