Kim Sinh Kim Thế

Lượt đọc: 300 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Đất Đồng Âm

❊ ❊ ❊

Thơ Lý Nghĩa Sơn có câu: "Khê sơn thập lý đồng âm lộ, sư phượng thanh ư lão phượng thanh" (Mười dặm núi suối đường bóng ngô đồng, phượng con trong hơn tiếng phượng già). Tôi yêu thơ ngài, so với "Cha và con" trong văn học phương Tây, nó càng có sự buông bỏ, quên đi cảnh trí nhân thế. Trong Dư địa chí vẫn còn núi Ủy Thụ, tương truyền rằng từ ngàn năm trước, phượng hoàng từng đến đây, đậu trên cây ngô đồng, bay lượn kêu ca uống nước, rồi vất bỏ lông vũ mà đi. Nay tôi viết về chuyện cha mẹ tôi, cũng tựa như nhặt lông xanh dưới gốc ngô đồng.

Ông nội tôi qua đời, cha mười tám tuổi gánh vác gia đình, cơ nghiệp lập tức vì tiệm trà vỡ nợ mà tiêu tan sạch, từ đó về sau chỉ đành dựa vào xuân hạ thu mua chè các ngọn núi, bán lại cho các tiệm trà khác, thu lợi được hai trăm đồng bạc để duy trì gia đình. Nhưng ông trông không giống một người làm ăn. Có lúc ông còn thích ra đồng làm ruộng, dù ai nhìn vào cũng biết ông không phải là người làm nông. Chữ viết của ông thực sự mạch lạc thanh tú, nhưng ông chưa từng nghĩ mình là kẻ sĩ đọc sách. Ông cũng lo liệu chuyện người, giảng giải sự tình, nhưng không giống một bậc hương thân, ông đánh trống dẫn đầu mọi cuộc vui, gảy đàn tam huyền thổi sáo ngang bước chân rộng ngực mở, nhưng hoàn toàn khác biệt với lối tao nhã chốn lầu xanh của đám công tử con nhà hào phú sa sút. Dân ca Quảng Tây có câu:

Đọc sách không như người đọc sách, chơi bời không như kẻ chơi bời

Tay áo dài ngoẵng ống quần ngắn, ngươi có điểm nào hơn người ta?

Nếu có người con gái tâm tình, cũng sẽ cười ông như vậy, cười ông chỉ là kẻ một lòng giữ lễ. Mà lời đối đáp trong dân ca nam nữ kia lại cực kỳ có hương vị sinh động, tôi nay chỉ nhớ hai câu: "Không phải rắn độc không chặn đường, không phải kẻ lãng tử không kết giao." Giống như câu "kẻ thiện không đến, người đến không thiện" trong tiểu thuyết cũ, mà giang sơn từ xưa vốn như người đẹp, nàng cũng chỉ gả cho kẻ lang thang. Cha tôi với thế giới thời Dân Quốc chính là sự tâm tình đầu ý hợp như thế.

Cách mạng Tân Hợi, Tuyên Thống thoái vị, xuất hiện Đại tổng thống lâm thời Tôn Văn, tuần phủ và tướng quân Chiết Giang cũng không còn, Chu Thụy, Trương Tải Dương bọn họ lập nên chính phủ quân sự, những vị quan lại phu nhân xem đã quen trong tuồng kịch bỗng chốc đều bị bãi bỏ, ngược lại có một vẻ phượng hoàng phú quý rực rỡ tươi mới đập vào mắt. Nhà tôi khi ấy có người thân là Du Vĩ, sinh ra trong gia đình làm ruộng khiêng kiệu, đi ra tòng quân, trong các trận chiến thu phục Hàng Châu và Nam Kinh, thăng chức đến lữ trưởng, sau đó chuyển thành nghị viên tỉnh kiêm tổng quản Công ty Điện đèn Hàng Châu. Nếu đem phú quý ví như hoa đẹp, thì phú quý của họ chính là đóa hoa trên gánh củi của người tiều phu, còn có tinh thần sương gió núi sông hơn cả hoa mọc trên vườn thượng uyển. Cho đến những người thôn Hồ ở Hàng Châu, Thượng Hải làm công nhân hay người làm thuê, cùng với học sinh các học đường, bọn họ ai nấy cũng đều tầm nhìn khoác đạt, dáng vẻ thoát tục khác người. Hồi nhỏ tôi theo cha đến Hàng Châu, doanh trại tân thức lục quân Hàng Châu những năm đầu Dân Quốc, gát nhi hý (tuồng diễn bởi các cô đào trẻ) do gánh Cống Vụ biểu diễn, cùng với phụ nữ trên phố mặc sườn xám đính hạt cườm thủy tinh, quả thực vô cùng kích thích, vậy mà cha tôi lại có thể đối mặt với tất cả một cách thanh thẩn không chút hiềm khích. Bấy giờ thịnh hành mặc áo khoác len bên ngoài áo bào dài, gọi là áo khoác vệ sinh, lại còn có áo lót vệ sinh, ông nhìn thấy đều cho là tốt. Ông mua hai chiếc áo lót vệ sinh, một chiếc cho mẹ, lại mua thêm một chiếc áo bào da gọi là củ cải ti (củ cải thái sợi), chiếc áo cho mẹ là một chiếc áo lông cừu già, chỉ cảm thấy quả nhiên ấm áp, tất cả đều là sự trân trọng hợp với lòng người vật chất. Thế giới Dân Quốc muôn vàn phong cảnh, cha tôi tựa như Nhan Hồi không trái lời, bản thân ông lại chỉ có một trấp cơm, một gáo nước, sự kiệm ước nhường ấy.

Cha tôi hiếu khách, đối với người ta tự nhiên sinh lòng thân thiết, nhưng đều dừng lại ở mức cung kính, dù quen lâu thế nào cũng không thể trở nên xu nịnh. Nam nữ thị tứ, hương thân và người buôn bán, thậm chí cả những người làm ruộng thích ra vẻ từng trải, lúc nói chuyện đều có âm điệu nhịp phách, phụ nữ khóc mắng lại càng giống hát dân ca, duy chỉ có cha tôi cất lời ngượng ngập, tựa như vẫn đang ở buổi đầu học ngữ pháp. Ông cũng thích tụ tập nhà người ta, nhân gian Trung Quốc bản thân cũng là một phong cảnh, nhưng ông không có sở thích nói chuyện phiếm hay bàn luận suông, lời uế tạp lại càng không thốt ra khỏi miệng.

Trịnh Gia Mỹ xưng là chú là người thân thiết nhất với cha tôi, hai người là bạn tri kỷ từ đầu đến cuối. Cha tôi ra khỏi nhà, trong nhà không có gạo thổi cơm, đi nói với ông ấy, thể là người luôn gánh thóc đến. Người ta nói có vay có trả, nhà chúng tôi khi ấy vốn luôn không trả nổi, thế nhưng hết mượn lại mượn, mãi cho đến sau này khi tôi làm quan mới trả sạch một lần. Nhà chú Mỹ xưng có ruộng tư bốn mươi mẫu, ngoài ra còn có ruộng tế tự luân phiên, ba cha con cày cấy, chỉ thuê một lão chăn bò, tính trong chòm xóm nhà chú là giàu có nhất, chú cũng không cho vay lấy lãi, không kiêm làm kinh doanh, cũng không mua thêm ruộng thêm nhà, số bạc chú mang ra tiêu dùng phần lớn là để lâu ngày sinh ra vết gỉ đen. Chú là người nhìn thấu mọi chuyện, sự hào phóng của chú lại trong sạch đến mức không vương chút hơi hướng du hiệp. Chú cũng không giống người đậm chất đất cát, lại vô cùng có gan dạ, nói năng thẳng thắn, hoạt bát minh triều, phong vị tự nhiên. Tôi thường thấy chú mặc áo quần vải thô màu xanh, chân đất đội nón lá, vai vác cuốc đi ngang qua đầu cầu, thực sự rất có khí phách. Chú gọi cha tôi là Tú Minh ca. Nhà họ Trịnh cũng là một thôn, cách thôn Hồ một con suối, hai người không có việc gì cũng ít qua lại, sự kết giao của thế bách niên vốn dĩ không ngọt ngào suồng sã như thế.

Khi ở nhà cha dạy tôi sớm thức dậy tập viết, luôn yêu cầu nét bút phải thẳng băng, kết cấu vuông vắn. Ông còn giảng sách cho tôi nghe, nhưng ông giảng sách chính thống thì tựa như sách đọc chơi, giảng sách đọc chơi lại tựa như sách chính thống. Ông chưa từng khen ngợi tôi, luôn cảm thấy chữ tôi viết và văn tôi làm không đúng, khiến tôi liên tưởng đến học vấn quả thật khó hầu hạ, mà cũng chẳng cần học vấn đến hầu hạ mình. Đối với học vấn, tôi vẫn cứ như ngắm sen xem trúc, không nên quá mức thân thiết thì hơn. Duy chỉ có sự am hiểu tinh tế về âm luật của cha là tôi không thể truyền thừa, ông cũng không dạy, cho rằng đem việc đó ra học như chuyện nghiêm túc là chơi bở tiêu chí, hóa ra sự thần thánh của nghệ thuật lại bị vấy bẩn. Cha tôi cũng rất hiếm khi rảnh rỗi trổ tài, duy chỉ có khi dân làng tụ họp chơi nhạc thập phiên thì ông đánh trống, lại có khi cậu nhỏ đến thăm chị, cha để tiếp chuyện cậu, họa hoắc tấu lên vài tiếng quản huyền, cũng chỉ một hai khúc là dừng, nhưng đã đủ để hai cậu cháu tựa như "hoa rơi tơ liễu ngập giang thành, đôi búi tóc ngồi thổi ống tiêu".

Cha tôi đối xử với cháu dâu và các cháu gái như đối với khách quý, ông đi qua đầu cầu gặp những bà cụ thôn quê sáu, bảy mươi tuổi, tính theo vai vế là chị dâu hay bà thím họ xa, ông đều lễ phép thăm hỏi đáp lời, bà cụ đó cũng coi ông như bậc con cháu bề dưới ngoan ngoãn nghe lời, người chị dâu ấy cũng coi ông như chú tiểu có chút quen thân. Ông đến thôn Du Hữu Phủ làm khách, tôi nhớ ông nói chuyện với người mẹ kế trẻ tuổi của nhà họ Du, mới thấy nam nữ tâm tình thực sự có thể tồn tại ngoài chuyện yêu đương. Cha tôi cả đời không có tình yêu nam nữ, ông cưới trước họ Mật, mất sớm, tục huyền họ Ngụy, tức là mẹ tôi. Cha mẹ tôi lúc nào cũng như đôi vợ chồng trẻ, hồi nhỏ tôi thường thấy cha từ bên ngoài trở về, đưa tiền cho mẹ, hoặc lúc ăn cơm nhìn mẹ, một việc nhà thường tình, một câu nói thường tình, mỗi khi ông nói đều mang theo sự vui mừng và kính trọng bình lặng dành cho người vợ, mà người làm vợ cũng lập tức thấu hiểu ngay, đây chính là tình nghĩa phu thê trong nhân gian Trung Quốc.

Cha tôi không uống rượu, biết mẹ thời con gái có biết uống, có buổi chiều thấy mẹ làm xong việc, ông liền ra tiệm đầu cầu mua nửa cân rượu, mua hai quả trứng bắc thảo, vài miếng đậu phụ, bày hai đĩa nhắm rượu, mời mẹ ở gian nhà chính, chính ông rót nửa chén uống cùng, mẹ cũng đoan trang đón nhận chén rượu cha rót. Lúc ấy mẹ đã năm mươi mốt, cha năm mươi, thế nhưng vẫn tựa như thiếu nữ và chàng trai trẻ, nam nữ vừa đính hôn gặp gỡ, tràn ngập niềm vui và sự an yên. Tôi vừa tròn mười tuổi, xồng xộc xông vào, nương náu bên gối mẹ, mẹ bẻ nửa miếng đậu phụ khô đưa cho tôi, mặt mỉm cười nhẹ nhàng, đối xử với tôi cũng như khách quý, tôi nhận được đậu phụ khô liền tự động đi ra đường lớn chơi.

Nhưng cha mẹ tôi đôi khi cũng đánh nhau. Mẹ trách cha không biết tâm niệm đem người anh thứ năm hoài sinh gửi vào tiệm làm học trò buôn bán, lại thêm người anh thứ tư mộng sinh không chịu chăm chỉ làm ruộng, nhân cơ hội cờ bạc, cha cũng không thèm quản, lại đi quản chuyện bao đồng bên ngoài, vì thế mà đem cả đồ đạc trong nhà đi bù lỗ, hai người đánh nhau từ đầu cầu thang đuổi xuống, cha cuống cuồng tìm đường chạy mất. Thế nhưng mẹ rốt cuộc cũng chẳng thể làm gì được cha.

Tính hay lo chuyện bao đồng của cha tôi, khiến người ta thực sự chẳng biết phải nói thế nào mới phải. Miền quê tôi cứ cách hai, ba mươi dặm đất là thế nào cũng có một vài vị hương thân ngồi kiệu ra vào để giảng hòa chuyện cho người ta, cha tôi lại không có cái phong thái ấy, ông giúp người ta giải quyết tranh chấp, tối đa cũng chỉ dịp lễ tết có người mang đến biếu một con vịt hoặc một cân đường trắng, coi như quà tạ ơn. Bởi vì những người biết ơn cha phần lớn là người nghèo, hơn nữa họ cũng không quá mức biết ơn, vì việc giải quyết vụ việc đó vốn dĩ là lẽ phải đương nhiên. Hơn nữa đôi khi thành ra lại là lo chuyện không được lòng người. Vấn đề tôi biết là có một hộ nông dân nhà họ Du, vì tranh chấp điền sản với nhà hương thân, cha tôi giúp hộ nông dân đó kiện tụng, thua kiện ở huyện, cha tôi còn tự bỏ tiền túi chi phí kiện tụng đi đường cùng người ấy lên Hàng Châu, trải qua rốt ráo hai năm, vụ kiện mới thắng, người vợ của hộ nông dân ấy lại tỏ ra oán trách, nói sớm biết thế này, thà chịu nhún nhường từ đầu thì hơn, nay dẫu giữ được mảnh ruộng chết tiệt này, nhưng vì kiện tụng mà tốn kém công sức lại tổn hại tiền tài, tính thế nào cho đáng! Cha tôi nghe xong chỉ im lặng hổ thẹn, việc nghĩa hiệp của ông biến thành vô danh vô tính, thậm chí ngay cả thành công hay thất bại cũng không thấy rõ hồi kết. Nhưng người chủ tiệm tạp hóa đứng bên cạnh chứng kiến chuyện này, hiểu rằng có thể kết bạn với cha tôi, trước đó tuy không quen biết, nay lại muốn tôi nhận ông làm cha nuôi, năm đó tôi mười hai tuổi. Cũng nhờ bấu víu được mối quan hệ này, sau này tôi mới có thể đến Thiệu Hưng, Hàng Châu học tập. Mà khi lớn lên tôi cũng giống cha, những chuyện trải qua trong đời rốt cục đều thành công thất bại không rõ hồi kết.

Thế giới thời Dân Quốc vốn dĩ tên gọi chưa định, thành bại chưa rõ, nhưng cũng tự có sự chân tín. Hồi nhỏ tôi theo cha đến bãi Cao Sa trồng lúa mì, ông đào hốc, tôi thả hạt lúa mì. Cha bước đến đồng ruộng tựa như khách lạ, người láng giềng trên thửa ruộng ai nấy đều đặc biệt chào hỏi ông, ngay cả cục đất ngọn cỏ cũng đối với con người mà thành lễ nghĩa tương kính. Tôi lại cùng ông ra vườn sau trồng rau, luống rau và mầm rau cũng tốt đẹp nhường ấy, vóc dáng cha cao lớn thanh thoát, ở bên cạnh tôi làm cỏ phân mầm rau, con người và sự vật của ông đều rành mạch rõ ràng như thế, khiến tôi đối với chính mình cũng vô cùng thân thiết, thế nhưng không thể là vui mừng, không thể là bi ai, không thể là yêu thương, thậm chí không thể là bất kỳ tâm niệm nào.

Buổi sáng có sương giá, cha ra vườn sau cắt cây cải bẹ cuộn tròn, bỏ vào nồi cơm điện để hấp, lúc ăn chỉ cho thêm xì dầu, thật là tươi ngon. Thôn Hồ thỉnh thoảng còn bán thịt cừu buổi sáng, cha ở nhà cũng thường mua ăn, lúc ăn cũng chỉ chấm xì dầu. Lại còn sữa đậu nành, tào phớ, sáng sớm cầm một chiếc tô lớn hoa văn trước tiên cho mỡ lợn, xì dầu và hành vào, ra tiệm đậu phụ ở đầu cầu dùng một đồng đồng nguyên xối đầy một bát lớn. Mùa hè lại có cải bẹ khô (mục thiên trương), nắp nồi cơm vừa hé mở đã ngửi thấy mùi thơm ngát, vô cùng thanh miệng kích thích vị giác. Nhà tôi trừ dịp tết nhất và đãi khách, ngày thường thường chỉ thấy ba bốn món toàn là rau muối, rau khô, duy chỉ có cha thỉnh thoảng trổ tài đổi món, hễ ông nghĩ ra món gì để ăn, đều xuất phát từ tâm tư của mình, có thể coi là món ăn riêng của ông, nhìn vợ cùng ăn, ông đoan trang lộ vẻ vui mừng, con người tựa vàng ngọc, cho nên thức ăn cũng là thức ăn vàng ngọc. Trong kinh A-hàm, Phật và A-nan đi khất thực, chỉ được lúa ngựa, A-nan cảm thấy tủi thân, Phật liền bảo A-nan rằng: "Thức ăn của Như Lai chính là thức ăn của trời người." Vẫn còn chưa bằng sự chân thật thế tục của nhà chúng tôi.

Cha tôi mặc quần áo không tốn tâm cơ, ô dù mang ra ngoài thường hay quên mang về, đánh bài thắng thua đều mặc kệ, một sự việc sơ suất ông cũng không kinh hoàng hối hận. Tôi bị đuổi học ở trung học Huệ Lan, chú nhỏ muốn ông đến xin tha thiết với hiệu trưởng, lại đối với tôi thực hiện gia quy, cha lập tức chỉ hỏi lý do tôi bị đuổi học, rồi lập tức không để tâm nữa. Ông trông có vẻ hời hợt đủ thứ, nhưng thực ra lại là người trân trọng vật dụng, cẩn thận sự việc nhất. Đối với kinh tế gia đình ông lại càng không hề hời hợt nhẹ dạ. Gian nhà chính nhà tôi sau đó cho người thôn Điệp Thạch là Phùng Thành Khuê thuê để mở tiệm thuốc Hồi Xuân, kiêm bán rượu gạo, vô cùng hưng thịnh, cha rảnh rỗi thường sang tiệm của ông ấy trò chuyện, có một lần tôi nghe ông nói với Thành Khuê rằng: "Buổi sáng nằm trên giường nghe người trong nhà nấu cơm sáng, cái đong gạo cọ vào đáy thùng gạo kêu sột sột một tiếng, người đang ngủ say cũng sẽ giật mình tỉnh giấc." Sự hào sảng phóng khoáng của cha tôi mang phong vị của Cổ thi thập cửu thủ, Cổ thi thập cửu thủ phần lớn là tác phẩm về lãng tử và phụ nữ phong trần, nhưng thực sự có sự chân tình gắn bó của nhân thế. Là một nhân thế chân tình đến thế, không thể có kỳ tích và mộng tưởng, nhưng trong năm tháng bình dị cũng có tin tức hoa mai, trên hiên nhà của người bình thường cũng có chim khách reo vui.

Cả cuộc đời của cha tôi, tựa như sự qua loa của ngày mùng Một Tết, đến mức không có lấy một câu chuyện. Ông ở đời năm mươi tám tuổi, mẹ lớn hơn ông một tuổi, nhưng tôi luôn cảm thấy hai người chưa từng già đi, nói đến đồng nam ngọc nữ, phần lớn là từ nhân thế có những con người như thế mà tưởng tượng ra. Cha qua đời, mẹ khóc lóc suốt sáng chiều, tựa như người mới về nhà chồng có tang chồng, tôi vô cùng ngạc nhiên, thậm chí cho rằng bà không nên như thế. Cả đời cha mẹ tôi vốn dĩ không có lấy một câu chuyện, thế mà lại rung động tâm can đến thế, tựa như Lôi Phong Tháp trong truyền thuyết Bạch Xà sắp sụp đổ lắc lư hai nhịp.

Cha mắc bệnh loét dạ dày, đây cũng là căn bệnh của kẻ lãng tử. Một hai năm trước khi ông qua đời, ngồi trò chuyện với người ta ở nhà hàng xóm hơi lâu, liền gục đầu hôn mê mờ mịt như chìm vào giấc ngủ, nhưng phụ nữ hàng xóm dâng trà tới, ông lập tức tỉnh ngộ, đối đáp lễ phép. Trong Đại niết bàn kinh ghi lại trước khi Phật nhập diệt, nằm gối đầu giữa hai cây sa-la, nói ta nay đau lưng, nhưng Văn Thù vừa thỉnh cầu, ngài liền đứng dậy kiết già, chói lọi ánh sáng tốt lành trở lại, thân Như Lai vốn không có bệnh, chuyện này hóa ra là thật. Lúc cha nguy kịch, tôi đến chỗ bác sĩ ở Chiêu Sĩ Loan bốc lại thang thuốc, đi ngang qua miếu Lễ Phố, bước vào lạy cầu xin, dù thừa biết cũng chẳng có hiệu quả. Khê sơn Trinh Châu vẽ thành tranh, cha tôi có thể so với cảnh khê sơn ấy, không cần tiên phật phù hộ, ngược lại là tiên phật đến nương náu.

Thế nhưng khi cha còn sống, tôi từng có một lần không vui với ông. Năm đó tôi học ở trường trung học Huệ Lan ở Hàng Châu, cha từ quê lên, cùng tôi du ngoạn Tây Hồ. Hai người ngồi trong thuyền du lịch, suốt buổi rất ít nói chuyện, bởi vì cho dù là nói chuyện trong nhà hay chuyện trường học đều có vẻ không thích hợp, nên đối với làn nước tầm với có thể chạm tới ngoài mạn thuyền và mộ Nhạc Vương vừa ghé qua, cũng chẳng có lời nào để nói. Cha mặc áo dài vải nửa cũ, chân đi giày vải, quả thực rất có khí phách, nhưng lại khiêm nhường nhường ấy, ngồi đối diện với tôi, khiến tôi chỉ cảm thấy toàn bộ con người đều là ông. Nhìn thấy ông, giống như trực diện nhìn thấy tính mệnh, bản thân tôi cũng tồn tại rành mạch rõ ràng như thế, thứ hoàn toàn đúng đắn ngược lại có vẻ như không đúng, lúc ấy tôi nổi giận không đâu, vô cùng bất mãn với cha, thấy trong lòng thuyền có mái chèo khua nước tràn vào một vũng nước, róc rách làm ướt đáy giày của cha, cha không hề hay biết, tôi cũng không nhắc ông, trong lòng thậm chí còn có tâm tưhạnh tai nhạc họa (hạnh tai lạc họa - vui trên nỗi đau của người khác).

Năm xưa tôi về thôn Hồ, trong nhà vẫn lưu giữ bút tích của cha ở khắp nơi, tên húy và ngày tháng năm viết trên mâm tằm, trên cần vọt nước, những thủ bút lật ra trong ngăn kéo viết cho anh ba và viết cho tôi, cùng với bản chép tuồng Thiệu Hưng dùng để dạy dân làng chơi nhạc thập phiên, tôi chỉ cảm thấy cái gì cũng có đủ, đến mức không hề nghĩ đến chuyện phải bảo tồn. Lại còn di ảnh của mẹ do Thanh Vân cất giữ, tôi cũng không đòi cô ấy. Luân thường của người Trung Quốc gọi là thiên tính, không thể tư mật, mà chính là đại tín của nhân thế, khiến tôi đối với bản thân hiện tại phải suy ngẫm.

Từ dạo ấy tính đến nay, lại đã hơn hai mươi năm, chuyện thế giới thời Dân Quốc nhà nào chẳng là thương hải tang điền đổi thay, không chỉ riêng nhà tôi mới thế. Mộ của cha mẹ tôi ở U Lĩnh Đôn, dẫu năm tháng sau người qua đường đi ngang qua có lẽ không còn nhận ra, nhưng đây tự nhiên cũng là tuế nguyệt nhân gian. Lúc ở Ôn Châu tôi từng đến mộ Diệp Thủy Tâm, gò nấm buổi chiều tà, bên cạnh vẫn còn mộ của các triều đại Tống Nguyên Minh Thanh cùng mộ người đời nay, ngôi mộ đời Hán ở trên là cổ nhất, lúc sinh thời tuy chỉ là bình dân, nhưng cùng chung một thời đại với lương tướng hiền thần, sau khi chết vĩnh viễn vùi lấp chốn núi non, đạo trời mịt mờ tất cả đều là nhân thế vô tận.

[HỒ MÔN NGŨ THỊ]

Gia-hô-va của người phương Tây là chuyên gia về cha, Ma-ri-a là chuyên gia về mẹ, Trung Quốc lại gọi cha là gia nương (cha mẹ), làm cha rồi vẫn cứ là gia của thiếu gia đại gia lão gia, mà nương là tiếng gọi phụ nữ. Phụ nữ dùng tên chữ để hành sự, gọi là mấy nương mấy nương, mà chị em dâu cũng gọi là mấy nương mấy nương, thím gọi là thím nương, lại thêm thím cô nương bà nội đều có lúc gọi là nương nương, khi gả chồng làm vợ làm mẹ, cũng vẫn cứ khí chất cao quý như lúc làm con gái.

Nương nương là cao quý nhất, cũng dùng để gọi hoàng hậu phi tần thần nữ, cho đến nay trong dân gian nhang khói cúng bái ở miếu mạo không dứt, lưu truyền muôn đời trong tuồng kịch sách nói và bảo quyển có Diêu Trì Vương Mẫu nương nương, Cửu Thiên Huyền Nữ nương nương, Nam Hải Quan Âm nương nương, Hòa Phi Chiêu Quân nương nương, Lôi Phong Tháp Bạch Xà nương nương v.v.. Hồi nhỏ tôi theo mẹ đến ngôi miếu lớn đầu thôn thắp hương, mẹ đi lướt qua trước tượng thần, tôi chỉ cảm thấy bà và vị nương nương ấy đều là người của hiện thế. Cách thôn Hồ bảy mươi dặm, địa danh là Tào Nga, có miếu nương nương, mẹ tôi cũng từng đến đó thắp hương, Tào Nga nương nương là người con gái chưa từng xuất giá. Mùa tằm ở thôn Hồ còn cúng bái Tàm Hoa nương nương, trong tuồng kịch biểu diễn còn có Hoa Sơn Thánh Mẫu nương nương.

Sau này tôi đến Ôn Châu, thấy bên gốc cây lớn ven đường phần lớn đều có một miếu thờ, thờ Hoa Phấn nương nương. Đó là bức tượng ngồi cao ba thước, mão hoa rủ rèm châu, áo gấm hồng đậm, thắt lưng ngọc đai, anh lạc giạ bội. Nàng mặt phấn tóc mây, tựa như tân nương làm lễ tam triêu, vừa kính úy vừa vui mừng, ngược lại trở thành không có biểu cảm, nhưng vẫn lưu giữ sát khí "lông mày ngâu vẫn vương sương chín tháng" của người con gái chưa gả chồng, mỗi lần đi qua tôi đều phải dừng chân ngắm nhìn một hồi. Chuyện này tạm gác lại đây, nay chỉ kể về Hoa Sơn Thánh Mẫu nương nương, lấy đoạn tình mẫu tử của nàng.

Tuồng Thiệu Hưng "Bảo Liên Đăng" diễn tả Hoa Sơn Thánh Mẫu là cháu gái của Ngọc Đế trên trời, em gái của Quán Khẩu Nhị Lang thần, nàng ở Hoa Sơn, nhìn thấy một đội binh mã đi qua dưới núi, dẫn đầu là một tiểu tướng áo trắng, nàng quả như hoa đào đối diện hoa lê, người con gái trẻ tuổi ngạo mạn hiếu thắng, vô duyên vô cớ muốn tới đọ sức một phen. Nàng không chút lưu tình đánh bại vị tiểu tướng áo trắng ấy, nhưng đồng thời cũng vô duyên vô cớ sinh ra tình yêu, thế là hai người nên nghĩa vợ chồng. Nàng hạ sinh một người con trai tên Trầm Hương. Người anh trai Nhị Lang thần của nàng vốn là kẻ tính tình cương liệt coi trọng thể diện, giận em gái kết hôn với người phàm, đày nàng xuống hang đá chịu đựng khổ cực.

Đến khi Trầm Hương hơi lớn, vì bạn học trong phòng sách châm biếm cậu, về nhà hỏi cha, cha cậu liền kể cho cậu nghe. "Bảo Liên Đăng" hát đến đoạn này, là cảnh người cha kể cho con trai nghe chuyện về mẹ mình, lại tựa như kể chuyện riêng tư của mình cho bạn bè nghe, mà người con trai vì là người thân, thế là càng trở nên tri kỷ, lúc ông kể đến cảnh gặp Thánh Mẫu ở Hoa Sơn, nước mắt nóng trào như mới ngày nào. Cậu Trầm Hương ấy, nổi giận đùng đùng đi đến Hoa Sơn, đứa trẻ nhỏ tuổi ấy thế mà cũng có phép thuật của mẹ mình, cậu bất chấp thiên điều, không sợ Ngọc Đế và Nhị Lang thần, liền mở toang hang đá cứu thoát mẹ mình. Vai hề thứ hai (nhị sửu) trong tuồng Thiệu Hưng đảm nhận vai người mang khí phách hiệp nghĩa cương liệt, Trầm Hương chính là do nhị sửu thủ vai.

Tình mẫu tử của người phương Tây thật sự là sự lăng nhục đối với con cái, con người do Địa Mẫu sinh ra. Có rất nhiều đau khổ, sinh ra là dựa vào bầu sữa mẹ mà sống, chết cũng là trong vòng tay của mẹ mà có được sự yên nghỉ cuối cùng, được xoa dịu vết thương, rơi nước mắt thở dài, không thể có chuyện cứu mẹ như Trầm Hương, con cái cũng kiêu hãnh anh hùng trước mặt mẹ. Loài động vật chỉ biết có mẹ mà không biết có cha, đối với mẹ cũng chỉ có tình mẫu tử mà không có đạo hiếu, người phương Tây chỉ có thần thoại Địa Mẫu không quản đêm ngày tay cầm đuốc đi khắp chân trời góc bể tìm con gái, mà không có truyện Hiếu tử vạn dặm tìm thân. Trên thế giới duy chỉ có Trung Quốc, con cái và cha mẹ là những con người bình đẳng.

Tuồng "Bảo Liên Đăng" diễn đoạn Thánh Mẫu gặp Trầm Hương, kể lại chuyện xưa với cha cậu, cùng nỗi khổ cực mà người anh Nhị Lang thần đày nàng xuống hang đá phải chịu đựng, lời ca ấy vô cùng hay, chỉ cảm thấy nàng là người mẹ, mà đồng thời vẫn là người vợ trẻ tuổi, lại vẫn tựa như người em gái thủa làm con gái. Nàng không hề hối hận, giống như Bộ Phi Yên trong truyện "Phi Yên Truyện" đời Đường, bị tra tấn đến chết. Chỉ nói "Sống được ở cạnh nhau, chết cũng không hận", nhưng nàng còn ngạo mạn hơn Phi Yên. Mà Trầm Hương cứu được mẹ ra, cũng là vì thế giới ra tay đòi lại công bằng. Thánh Mẫu và Trầm Hương mẹ con gặp gỡ, đều tràn ngập khí phách hiên ngang như thế.

So sánh lại, tình mẫu tử của người phương Tây đồng thời cũng là sự lăng nhục phụ nữ. Đời sống xã hội của họ khiến thân tâm mệt mỏi, muốn chấn hưng, chỉ có thể nhấn mạnh sự vô minh của sinh mệnh nguyên thủy, sinh vật càng bậc thấp, sức sống càng mãnh liệt, như vòng đời của con tằm đẻ trứng chỉ vì tính dục và sinh sản, dẫu được thánh hóa thế nào đi nữa, rốt cuộc cũng không thể có sự trong sạch tốt đẹp của thân nữ. Hoa Sơn Thánh Mẫu hoàn toàn không giống Thánh Mẫu Ma-ri-a ấy. Người có tư cách nhất làm Thánh Mẫu hoặc Địa Mẫu phải kể đến Quan Thế Âm, nhưng Bồ Tát Quan Thế Âm trong "Tây Du Ký" ngược lại giống người chị gái hơn.

Trong "Nỗi đau của chàng Werther" của Goethe, viết về tình mẫu tử của người con gái đối với các em, nhưng chị gái của người Trung Quốc không giống mẹ, ngược lại mẹ lại giống chị gái. Chị gái phần lớn là thiếu kiên nhẫn lười biếng mặc đám em quấn quýt bên người, hồi nhỏ mẹ cũng từng mắng tôi, cũng từng đánh tôi, bảo tôi rằng: "Lớn thế này rồi mà còn đòi bồng, trẻ con không tự đi mà chơi đi, người lớn còn phải làm việc chứ!" Mẹ tôi và tôi không có câu chuyện giống như Hoa Sơn Thánh Mẫu và Trầm Hương, mà chẳng qua chỉ là tình mẫu tử nhân gian Trung Quốc bình thường. Tôi thậm chí không biết tên của mẹ, khi mười mấy tuổi có một lần hỏi mẹ, mẹ chỉ cười cười không nói, mắng tôi: "Đứa trẻ sao lại nghịch ngợm thế này!" Đến sau này cách quãng nhiều năm, mẹ đã qua đời, có một ngày không biết vì sao nhắc đến, Thanh Vân cười nói: "Tên của nương nương tôi biết", thế nhưng lại không chịu nói ngay cho tôi biết, rốt cuộc vẫn là cô cháu gái mới có bản lĩnh hỏi ra được. Thế nhưng sau khi Thanh Vân nói cho tôi biết, tôi lại quên mất, hình như là hai chữ Cúc Hoa.

Phụ nữ nông thôn quê tôi ngày xưa chỉ gọi tên trước mặt cha mẹ và thầy dạy học, trước mặt người lạ không gọi, ở nhà chồng cũng không gọi, trong tuồng Thiệu Hưng "Du Long Hịch Phụng" có đoạn thế này:

Sinh: Mạo muội hỏi đại tỷ quý danh? - Đán: Nô gia không có tên. - Sinh: Triều đình đương thời còn có quốc hiệu, trẻ con ba thước còn có tên nhũ danh, há có lý nào làm người mà không có tên? - Đán: Tên thì có, chỉ sợ quan gia muốn gọi. - Sinh: Làm tướng thì không gọi là được. - Đán: Nô gia tên là Lý... - Sinh: Lý gì? Lý gì? - Đán: Lý Phụng Thỉ. - Sinh: Ha ha hay cho cái tên đẹp Lý Phụng Thỉ! - Đán: Quan gia đã nói không gọi, sao lại gọi nữa. - Sinh: Làm tướng lỡ miệng thốt ra. - Đán: Lần sau không được thế.

Cách này tuy cổ xưa, nhưng thực ra rất tươi mới sắc sảo. Nhưng ở thôn Hồ đàn ông có tên cũng không truyền ra ngoài, huống chi là phụ nữ, mẹ tôi chỉ là Hồ Môn Ngũ Thị (người họ Ngụy nhà họ Hồ). Người thôn Hồ tựa như hoàng đế hậu phi, chỉ có triều đại niên hiệu, tên tuổi ngược lại bị vùi lấp.

Trung Quốc dẫu ở dân gian cũng cao quý, bởi vì nhân gian có lễ. Mẹ tôi ở nhà mặc áo ngắn quần dài, nhưng ra khỏi cửa ngõ ra bờ suối giặt giũ nhất định phải thắt váy, ở nhà trước kéo tơ bông cũng thắt váy, chẳng những đối với khách lạ, ngay cả các bậc trưởng bối trong tộc, các chú bác họ hàng đi qua ngoài cửa ngõ bước vào hiên ngồi nghỉ, bà cũng dâng trà tiếp đãi chu đáo. Bà không dễ dàng sang nhà hàng xóm, cũng chưa từng nói chuyện hay dở của người ta. Nữ quyến trong tộc hoặc họ hàng đến chơi, mẹ tôi ngồi bên tiếp chuyện, chỉ thuần túy thanh tao, cũng khiến người ta không thấy nhàm chán.

Hồi nhỏ tôi theo mẹ đi thăm Cửu thái thái cùng thôn, ở ao hoa sen, đi một chén trà là tới, mẹ cũng mở rương thay áo lụa xanh váy đen, lại còn mua bánh nướng ở đình ven đường, tay gói ghém mang theo, bởi vì là đi làm khách. Cửu thái thái ở nhà tường đất, ánh nắng giữa chiều xiên vào, tựa như sự tĩnh lặng bằng vàng, Cửu thái thái đón khách quét dọn, nấu rau làm món điểm tâm, điểm tâm là bánh nướng canh cải muối, mẹ tôi liên tục nói tội lỗi, đứng lên lại đứng lên, sau đó hai người an tọa trò chuyện. Tôi đứng trước gối mẹ, tâm tư đối phó với khóm hành ngoài cửa sau, cửa sau mở ra chính là bờ ruộng, thế núi đè lên mái hiên, khắp cánh đồng đều đang ngập nước mạ. Giữa những lúc đứng ngồi là nền đất, nối liền với gian bếp, bàn ván ghế dài, đều nằm trong làn khói trà ánh nắng, khách chủ đối mặt dẫu chỉ vỏn vẹn một khắc giờ, lại tựa như nhân gian vạn dặm đã trải qua ngàn năm. Tôi chỉ cảm thấy mẹ và Cửu thái thái giống như người hái sen trên vỏ hộp diêm của một nhãn hiệu nào đó, là những đường nét trong tranh minh họa sách ván gỗ đời Minh Thanh, nhưng giấy và màu sắc lại là của những năm đầu Dân Quốc.

Mẹ dạy tôi: "Trẻ con ngồi phải có dáng ngồi, đứng phải có dáng đứng, đi đường không được ngúng nguẩy lăng xăng." Bởi vì bản thân bà chính là người có tướng mạo vô cùng đoan trang. Hồi nhỏ tôi thường theo bà ra suối, ra vườn dâu núi trà, đến nhà cậu nhỏ dưới núi phủ họ Từ, còn cùng bà đến miếu Lễ Phố, ngày thường chỉ thấy bà quanh quẩn ở gian bếp, lầu trên lầu dưới và nhà trước, thế mà nay giữa đường đi biết bao người qua lại, bà bước đi vững chãi nhường ấy, không có chút phô trương nào, cũng chỉ là con người cùng trời đất tạo thành tam đại, nhật nguyệt rực rỡ trên trời, giang hà rực rỡ dưới đất, mà con người bà thì ở giữa trời đất, cùng thế nhân không quên không rời, tiên thọ vĩnh hằng. Khi ở nhà, lúc giặt xong quần áo hay cho tàm ăn, hễ có chút thời gian rỗi, bà liền tự pha một chén trà để uống, tôi đùa nghịch bên cạnh, thấy mẹ ngồi một mình ngay ngắn như thế, trong phòng thoáng đạt nhàn nhã, chỉ cảm thấy thời đại có đạo quả thực có thể buông vạt áo mà trị nước.

Thế nhưng chuyện ăn mặc sinh kế của gia đình luôn được mẹ khắc ghi trong lòng, đối với trẻ con cũng không che giấu những gian truân thế tục. Hồi nhỏ nhà tôi có khách đến, mẹ thường bảo tôi đi cửa sau sang nhà hàng xóm mượn gạo, nhưng vẫn chuẩn bị thức ăn khoản đãi, không để khách nhận ra điều gì bất ổn. Duy chỉ có sự hào phóng của cha và tôi có vẻ lãng mạn, bà liền nghiêm khắc trách mắng, bà đối xử với mọi người bằng con đường ngay thẳng, không vượt quá tình cảm, cho nên khoáng đạt như trời cao, nhưng cha và tôi đôi khi không tránh khỏi có chút vi phạm, cũng không có gì là không tốt.

Có lúc trong nồi không có gạo nấu cơm, chiều tối mới kiếm được thóc, xát thành gạo rồi mang ra cối giã bên cầu để giã, trời đã chập tối, nhà hàng xóm đều đã ăn cơm tối xong, nhà tôi vẫn đang sàng gạo ở hiên nhà. Mẹ dùng muôi gỗ xúc gạo đổ vào sàng, cha sàng gạo, tôi đứng bên cầm đèn soi sáng, dùng tay vun những đống gạo trong mâm lớn và trong thúng cho phẳng phiu, chỉ cảm thấy nặng trĩu tựa trân châu ngọc bích.

Có một lần tôi đùa giỡn ở đầu cầu, lũ trẻ đều về nhà ăn cơm trưa cả rồi, tôi không chịu về, vì trong nhà không có gạo nấu cơm trưa, sợ mẹ khó xử. Trẻ con không có sự bi ai, nhưng cũng biết đây là chuyện lớn, chỉ là càng trở nên đoan trang hơn. Tôi ra bờ suối hái mấy búp sen, dùng dây xâu hai búp lại, một mình múa gậy lưu tinh trên đường lớn. Sau đó mẹ lại đến gọi tôi, về nhà chỉ thấy cơm đã nấu xong, là đậu tằm giữ lại để làm giống. Mẹ ngồi trên ghế cao nhìn tôi đút cho anh năm em bảy ăn, mang theo nụ cười mang ý xin lỗi, vô cùng an nhàn.

Tôi đến Hàng Châu học tập, mẹ chuẩn bị hành trang cho tôi, mỗi lần đều dặn dò: "Ra ngoài phải biết đối nhân xử thế, đói rét ngày thường phải tự biết lo lấy, không được quên đi nỗi khổ của gia đình." Chuyện của ba mươi năm trước vẫn tựa như ngày hôm nay, hôm nay tôi ở Nhật Bản, cũng chỉ cần sống cho tốt, tự mình sẽ biết cẩn thận, gia đình tuy không chăm lo được, nhưng hôm nay cảnh khốn khó của từng nhà trong dân gian tổ quốc, tôi đều khắc ghi trong lòng.

Mẹ tôi an nhàn như người trong tranh, nhưng bà đối với chồng con và việc nhà cũng có sự tất bật nồng hậu của hiện thế. Tôi có bảy anh em, anh cả Tích Nhuận và anh hai Tích Trung là do người vợ trước sinh ra, Tích Nhuận là đứa con phá gia chi tử, người ta gọi anh là đuôi phong thủy, anh lêu lổng cờ bạc, đem cả vợ ra bán, vì thế bị đuổi ra ngoài. Thế nhưng anh lại rất nặng tình nghĩa với anh em, lại thích làm ra vẻ người bề trên, sau khi cha qua đời anh đã trọng nghĩa khí trở về duy trì gia đình trong ba năm. Tích Trung tòng quân, bệnh mất ở Phúc Kiến, tôi chỉ gặp anh vào năm anh về cưới vợ. Hai người con trai này tuy không phải do mẹ sinh ra, mẹ đối với họ cũng luôn trọn vẹn lễ nghĩa của nhân thế. Anh ba Tích Nghĩa làm học đồ ở tiệm nến trong thành Thiệu Hưng, mãn ba năm, đã biết khắc nến hoa long phượng, thế nhưng anh đi tòng quân, vào giảng võ đường Hàng Châu, ra trường về doanh trại Thiệu Hưng làm chủ sự vụ, thăng chức tiểu đội trưởng. Có thể tính là người tự tay gây dựng cơ nghiệp, thường gửi năm đồng mười đồng về cho mẹ, cưới chị dâu, hai năm đầu cũng gọi chị về thôn Hồ phụng dưỡng cha mẹ.

Mẹ căm ghét nhất là anh tư Mộng Sinh, Mộng Sinh trong số các anh em là người cao lớn khỏe mạnh nhất, có nhiều tài nghệ, chỉ là không phải là kẻ một lòng ngay thẳng. Hồi nhỏ anh không chịu đọc sách, trốn học bị bắt nhốt vào lớp học tư thục, chỉ ngồi ngậm chặt miệng, dùng đũa cũng không cạy ra được. Mười bảy mươi tám tuổi anh đã lớn thành một trang nam tử hán khôi ngô, nhạc cụ cứ cầm lên là biết chơi, tuồng Thiệu Hưng kịch bản nào cũng thuộc làu làu, công việc đồng áng không ai sánh bằng, thế nhưng anh không chịu làm ruộng. Anh đi học làm thợ mộc, chỉ một năm là xe nước bàn bát tiên đều đóng được, ngay cả kiến trúc kiểu cung điện anh cũng thấu hiểu tâm ý, thế nhưng cũng không chịu học đủ ba năm để mãn khóa. Lại thêm tham lam vô độ, hơn nữa còn tàn nhẫn. Vì anh cờ bạc lừa dối, mẹ hết lần này đến lần khác đuổi đánh, trong từ đường cũng từng chịu gia quy của tộc, anh rốt cuộc vẫn không sửa đổi. Anh thu mua chè của dân sơn cù, lại buôn hạt cỏ linh lăng, nợ nần đòi đến tận nhà, anh lại ở trong thành huyện đem tiền của người khác ra làm sang, mặc áo dài lụa là, đeo nhẫn vàng, ngậm thuốc lá Mỹ, đánh mạt chược lách cách. Sau đó ở quê nhà rốt cuộc không thể dung thân, phiêu bạt sang Gia Hưng, ở đó có mười mẫu ruộng, lại mở tiệm kiệu hoa, trống chiêng tiệc tùng, vợ lớn vợ bé đều đủ cả. Anh tư của tôi là kẻ có tài của lãng tử nhưng lại không có đức hạnh của lãng tử.

Anh năm Hoài Sinh, tính tình vô cùng lương thiện, nhu nhược yếu đuối, ở nhà bị anh tư ức hiếp, bắt dùng đòn gánh gánh củi lên núi đốn củi. Mười lăm tuổi đến tiệm đậu phụ Đàm Câu làm học đồ, lại bị vợ chồng chủ tiệm đối xử khắc nghiệt tàn nhẫn, hành hạ đến mức tay chân sưng nứt vì cựa gà, không động đậy nổi, mẹ biết chuyện gọi anh về, trải chăn bông trên đống củi ở hiên nhà nằm sưởi nắng qua ngày, ba tháng sau mới lành. Anh mở tiệm tạp hóa nhỏ ở thôn Hồ, bán giấy mực bút nghiên, chỉ khâu mặt giày vải, bánh ngọt bánh trứng màu, thế nhưng lại bị anh cả anh tư ăn uống đến khánh kiệt. Anh sang Thiệu Hưng nương nhờ anh ba, muốn mở cửa hiệu gỗ nhưng không thành công, ăn chực nằm chờ ở nhà anh ba một năm, chị dâu ba sai anh rửa bát mua đồ. Bấy giờ tôi đang học tiểu học cao cấp ở Thiệu Hưng, cũng ở nhà anh ba, chị dâu ba chỉ duy nhất không dám sai bảo tôi. Anh năm sau đó đi tòng quân, hôn sự chưa kịp cưới, tuổi đời còn trẻ đã bệnh mất ở Ninh Binh. Khi tin buồn truyền đến, mẹ hướng ra bầu trời ở hiên nhà làm lễ tế vọng, khóc lớn một trận. Cha đi vận cỗ quan tài của anh trở về, chôn ở Hạ Diễn Sơn. Ruộng chè ruộng dâu Hạ Diễn Sơn, người hái chè kẻ làm ruộng náo nhiệt tràn trề sức sống, ngôi mộ của anh năm tôi lại là sự ôn hòa thuần hậu mang màu sắc nhân gian, khiến người ta thở dài suy ngẫm.

Năm sau khi cha qua đời, anh ba cũng bệnh mất, lại còn người em thứ bảy Chu Vú kém tôi, chết yểu năm mười tám tuổi, vào năm tôi cưới Ngọc Phụng. Ngọc Phụng rất mực thân thiết với anh chị em chồng, hầu bệnh để tang khóc lóc trọn vẹn lễ nghĩa, nếu em ấy còn sống, ngược lại là người đầm ấm có chủ kiến. Nhà tôi tan tác điêu đứng như thế, nhưng cũng đều là chuyện của thế giới thời Dân Quốc. Thơ Đỗ Phủ đề tháp Từ Ân: "Tần sơn hốt phá toái, Kính Vị bất khả cầu, phủ thị đãn nhất khí, yên năng biện hoàng châu." Thế giới thời Dân Quốc biết bao nhiêu gia đình đều giống như nhà tôi, thế nhưng cái khí thế binh đao và vương khí của một thời đại, rốt cuộc vẫn xuất phát từ chốn này.

Sau khi cha qua đời, mẹ vẫn còn tại thế mười hai năm, có Ngọc Phụng và Thanh Vân phụng dưỡng bà, tôi cũng đã biết kiếm tiền nuôi gia đình, mẹ tôi cả đời vò võ tảo tần, lại khóc chồng khóc con, nhưng bà ngày càng tĩnh ngộ, không có điều gì phải luyến tiếc thiếu thốn. Bà và cha tôi mấy chục năm phu thê như đồng nam ngọc nữ, là điều cao quý thứ nhất. Con cái có anh ba biết phấn đấu cho rạng danh, sau khi anh ba qua đời có tôi nối tiếp, dạy học ở Quảng Nam, ba thôn lân cận nhắc đến tên tuổi cũng đều có tiếng thơm, là điều cao quý thứ hai. Về già bà mắc bệnh ho gió lạnh, mùa thu mùa đông nằm liệt giường, ba bữa cơm trà đều bưng đến tận trước giường, phải đợi thời tiết ấm áp mới dậy nổi, bà vẫn bình thản hòa nhã, không hề có chút cáu kỉnh nóng nảy nào, nhìn Ngọc Phụng và Thanh Vân trước mắt lại nghĩ đến Nhụy Sinh đang ở bên ngoài, bà tự nhủ cuộc đời mình làm người đã toại nguyện.

[TRÚC MANH NHŨ SẤT]

Tháng ba sắc xuân rực rỡ nhất, thế nhưng trên thẻ bốc thăm hoa cỏ trong Hồng Lâu Mộng lại có câu "Khai đáo trà mĩ xuân sự liễu" (Hoa trà mi nở rộ là hết chuyện mùa xuân), ngẫm lại có phần chán nản, không bằng câu thơ của Tô Tuân "Trúc manh bão tĩnh tiết, nhũ sất hàm thuần âm" (Măng tre ôm giữ tiết thanh tĩnh, chim non trong ổ ngậm tiếng kêu thuần mộc) thì hơn. Chỉ là Tô Tuân thuở ấy vốn viết về hai đứa trẻ trước sân nhà mình là Tô Thức, Tô Triệt hai anh em, thì liên quan gì đến tôi, thế nhưng tôi lại giống như học sinh tiểu học làm văn, mài mực nhúng bút chữ chưa viết thành, đã vội ngó nghiêng chốn hoang vu, hô ứng với đám trẻ hàng xóm.

Lại nói hồi nhỏ tôi rất ngoan ngoãn, phơi bột sắn ở hiên nhà, phơi rau muối ở cửa ngõ, mẹ bảo tôi trông gà, khi ấy tôi mới bốn năm tuổi, tay cầm roi tre nhỏ ngồi trên ngưỡng cửa, thấy gà đến thì xua đuổi nó đi. Ánh nắng trên bậc thềm, người gánh thuê đi qua đường lớn, lúc dừng vai đổi gánh chiếc đòn gánh đập xuống mặt đất, âm thanh vang dội khắp ruộng đồng, mẹ nấu nước tro ở vườn sau để giặt vỏ chăn, chị dâu Ngọc của nhà chú nhỏ đi ra bờ ruộng bẻ rau tề thái.

Thời nay phần lớn là người lớn một chiều phục vụ trẻ con, ở quê tôi lại gọi trẻ con là con cóc chân trật (hoạt cước thiềm), sẽ giúp người lớn chân tay lăng xăng. Mẹ vá quần áo hoặc khâu đế giày ở nhà trước, tôi quấn quýt bên gối liền giúp đưa kéo, xỏ kim chỉ. Lúc nấu cơm mẹ đứng bếp, tôi nhóm lửa. Ra suối giặt giũ, tôi xách giỏ cầm chày giặt, lốc thốc chạy trước mặt mẹ. Mẹ dạy tôi cắt lá dâu, phải theo mẫu của mẹ túm lại cho gọn rồi cắt cho thật nhỏ, bởi vì tằm non miệng còn nhỏ. Mẹ dạy tôi rửa rau cải bên suối, phải tách bẹ rau rửa cho thật sạch, lên núi hái chè, phải hái sạch cành này rồi mới với sang cành khác để hái. Lúc tôi làm việc như thế, mẹ đối xử với tôi như khách quý, thấy tôi làm sai bà cũng chỉ mỉm cười, nhưng lại chưa từng khen ngợi, cho nên khi lớn lên tôi có thể không vì lời khen chê mà làm xáo trộn tâm trí.

Mẹ sai tôi ra tiệm đậu phụ ở đầu cầu mua xì dầu, ba xu được nửa bát, hai tay bưng đi bước đi, trẻ con sợ làm đổ, mắt dán chặt vào bát, bước đi bước lắc, nguy hiểm biết bao, đến được cửa nhà, đã bị lắc văng đi gần hết, mẹ vội vã chạy tới tiếp lấy, cười mắng rằng: "Ngươi phải nhìn đường mà đi, không được cứ dán mắt vào bát." Cho đến nay mỗi khi nhớ lại, tôi luôn khinh bỉ sự căng cứng toàn thân của Đảng Cộng sản, mắt dán chặt vào chính quyền, càng như thế lại càng dễ đổ vỡ.

Những điều mẹ dạy tôi thật sự giản dị và tĩnh lặng. Giống như kiếm đạo của Nhật Bản, theo sư phụ mấy năm, rất khó nghe được một câu khích lệ, đệ tử của phái Honinbo cũng mất mấy năm mới có cơ hội đối cục với sư phụ một lần, học đồ các tiệm buôn và bách công trăm nghệ của Trung Quốc, thầy giáo dạy cũng cực kỳ ít. Mẹ dạy tôi đạo lý làm người, chỉ nói "trẻ con phải đoan trang nghe lời, phải có quy tắc sợ hãi", ngoài ra không ngoài mắng mỏ, như không được tay chân ngúng nguẩy nghịch ngợm, không được hỏi đông hỏi tây, không được đòi cái này cái nọ, thấy người ta ăn uống, không được đứng bên cạnh ngóng trông, trẻ con không được làm hỏng việc của người lớn, không được kén chọn đồ ăn, không được không có mực thước, cái này cũng không được, cái kia cũng không được, tựa như giới định tuệ của cửa Phật, trước tiên phải bắt đầu từ chữ giới.

Mẹ thường nói: "Dựa vào dạy dỗ thì không thể dạy cho tốt được." Vốn dĩ thế nào mới gọi là tốt, là phải tự mình biết sinh hóa, dựa vào dạy dỗ chỉ có thể dạy thành những thứ đóng khung định hình, thà bớt dạy đi để đỡ bị nhồi nhét cho đầy. Mẹ thà rằng can gián: "Trẻ con phải nghe lời can gián khuyên bảo của người lớn", can là can ngăn điều trái. Hơn nữa can gián là dành cho bạn bè, sách lại chép bề tôi can gián vua, con can gián cha, mà cha mẹ đối với con cái cũng gọi là can gián, thế thì từ mẹ tôi mới nghe được, sự kính trọng của người bình thường ở Trung Quốc hóa ra được sinh ra từ dân gian một cách ngay thẳng như thế.

Trẻ con trong dân gian Trung Quốc được dạy dỗ hóa ra lại là đế vương chi học. Thư pháp kịch tuồng thôn Hồ mỗi khi biểu diễn tuồng, tôi thích nhất tuồng "Ngư Tiêu Hội", hơn nữa những đứa trẻ bằng tuổi tôi đều từng nghe câu chuyện về La Ẩn, dân gian đem chân mệnh thiên tử nói thành kẻ đi câu cá đốn củi gánh cước làm ruộng, quả thực là hạt cải củ đơm hoa mẫu đơn.

Ngư Tiêu Hội là cảnh Chu Nguyên Chương khởi binh, đối trận với binh lính nhà Nguyên, Thốc Thốc thừa tướng đóng giả ông lão đánh cá để thám thính địa hình, bên này Từ Đạt cũng đóng giả tiều phu thám thính địa hình, hai người tình cờ gặp nhau, một người gọi là lão trượng, một người gọi là tiểu ca, trong lòng đều đã hay biết, thế là bắt đầu bàn chuyện thiên hạ. Từ Đạt cười Thốc Thốc thừa tướng có thể ví như lão trượng câu cá vực sâu, uổng phí tâm cơ, Thốc Thốc thừa tướng viện dẫn Khương Thượng để đáp lại, Từ Đạt nói, chỉ nghe Khương Thượng giúp nhà Chu, không nghe Khương Thượng phò nhà Thương. Thốc Thốc thừa tướng cũng cười nguyên soái họ Từ có thể ví như tiểu ca đốn củi, cuối cùng đều thành tro tàn, Từ Đạt đáp lại rằng củi ông đốn là cây Bà-la trong mặt trăng, để xây dựng minh đường thiên tử cho triều đại mới. Thốc Thốc thừa tướng nói, muốn như lời tiểu ca, trừ phi nhật nguyệt cùng mọc vậy thôi. Triều đại sau binh lính Chu Nguyên Chương dựng cờ lớn chữ "Minh", quả nhiên là nhật nguyệt cùng mọc, người xem tuồng dưới đài đều cảm thấy giang sơn Đại Minh giống như chuyện của ngày hôm nay.

Lại nói về La Ẩn. Hồi nhỏ mẹ nấu cơm tôi nhóm lửa, dùng cái xẻng cời than đập vào bếp lách cách vang dội, mẹ bảo Bồ Tát Táo Quân sẽ mắng đấy, lấy La Ẩn ra làm gương răn đe. La Ẩn vốn dĩ nên có số phận chân mệnh thiên tử, thế nhưng người mẹ sinh ra anh lại không tốt. La Ẩn hồi nhỏ đến trường tư thục đọc sách, đi ngang qua cửa miếu, Bồ Tát liền đứng dậy, mẹ anh đặt một quả trứng gà lên đầu gối tượng thần để thử, quả nhiên La Ẩn đi qua thì trứng gà lăn xuống. Mẹ anh biết anh sẽ làm hoàng đế, lúc nấu cơm dùng xẻng cời than gõ vào viền bếp, kể lể nhà nào không chịu cho mượn gạo, đợi mày làm hoàng đế tao sẽ giết sạch nhà nó, La Ẩn đáp "Ừ". Nhà này mất gà đổ thừa nhà mình, nhà này vì phơi quần áo mà cãi nhau với mình, đợi mày làm hoàng đế tao sẽ tru di tam tộc nhà chúng nó, La Ẩn đáp "Ừ". Nào ngờ cơm trong nồi múc ra toàn là đầu người, bởi vì La Ẩn là miệng vàng ngọc, không thể tùy tiện đáp ứng việc giết chóc. Bồ Tát Táo Quân liền lên trời bẩm báo, nói nếu La Ẩn mà làm hoàng đế, người ta sẽ bị giết vô số, mình cũng bị đánh cho mềm cả hai đùi. Cho nên không được dùng xẻng gõ vào bếp.

Lại nói trên trời nhận được tấu chương của Bồ Tát Táo Quân, lập tức sấm sét đùng đùng nổi dậy, La Ẩn khóc lóc kêu lên: "Mạ ơi mạ ơi, toàn thân con kêu lách cách rồi kìa!" Mẹ anh biết người trên trời đến thu mạng anh, bèn bảo anh mau cắn chặt miệng vào vành ống nhổ. Chẳng mấy chốc mưa tạnh gió ngừng, thân thể cành vàng lá ngọc của La Ẩn liền biến thành bộ xương hèn mọn, sau này đi ăn mày làm ăn mày, duy chỉ có cái miệng vì thiên thượng chán ghét thứ uế tạp nên không đổi, vẫn là cái miệng vàng ngọc.

La Ẩn đại khái ở vùng Chiết Đông, đời Tống có Phương Lạp, đời Nguyên có Phương Quốc Trân, lại thêm giặc cướp cuối đời Minh và Thái Bình Thiên Quốc cuối đời Thanh đều từng đến đây, họ vốn dĩ có số phận làm chân mệnh thiên tử, thế nhưng dân gian đã thất vọng về thói quen sát nhân của họ, cho nên mới thêu dệt ra câu chuyện này, nhưng tra cứu thì không chính xác, nói chung cũng thích hợp với Mao Trạch Đông.

La Ẩn sau đó còn làm ra một số chuyện căm hận độc ác, nhưng người kể chuyện đã tha thứ cho anh, không còn coi đó là ý nghĩa răn đe nữa. La Ẩn từng đến Điền Điền, vì căm hận ông chú của mình, nên nói "La Ẩn trọ Điền Điền, muỗi đốt ông chú", muỗi nghe nhầm thành đốt tre, cho nên núi tre trúc có rất nhiều muỗi. Lại có chuyện La Ẩn đi qua ruộng, thấy người làm ruộng đang ăn mì, chỉ xin xẩu được một ít nước mì cặn mì, anh tức giận đem đổ vào nước ruộng, nói "con lớn biến thành đỉa, con nhỏ biến thành vắt", thế là chúng liền biến thành đỉa và vắt, chuyên cắn người làm ruộng.

Cậu của La Ẩn từng thu lưu anh, bảo anh chăn vịt chăn bò, anh đem vịt giết ăn thịt, lại lùa một đàn vịt trời về chuồng lúc chạng vạng tối, sáng hôm sau mở cửa chuồng thì bay sạch, bảo là do vịt tự bay đi, để lừa dối cậu mình. Anh lại dùng sậy để giết bò, bởi vì không mang theo dao, mà cây sậy qua lời nói của anh liền trở nên sắc bén như thế. Anh gọi đám người chăn bò đến ăn thịt bò, nhưng lại đem đầu bò đuôi bò cắm vào vách núi, bảo là bò tự chui vào, cậu anh đến xem, quả nhiên một bên là đầu, một bên là cái đuôi, kéo đuôi thì đầu kêu la. Câu chuyện về La Ẩn cứ thế quay trở lại với sự giang hồ đắc ý tự đắc của dân gian.

Kết cục là La Ẩn tránh mưa dưới vách đá nguy hiểm, bởi vì anh nói một câu sẽ làm sập xuống, vách đá ấy liền sụp đổ đè bẹp anh ở bên trong. Hồi nhỏ tôi đối mặt với bức tường ở nhà trước gọi lớn thì có tiếng vang vọng lại, liền biết đó là La Ẩn đang đáp lời. Câu chuyện được biên soạn đến mức này, cho đến ngày nay anh ta vẫn còn sống, thế mà lại có thể gọi mà đáp lời, quả thật phải có bản lĩnh lắm mới làm được.

Câu chuyện này đáng giá bằng một bài Mạnh Tử, Mạnh Tử nói thiên hạ duy chỉ có kẻ không thích giết người mới có thể thống nhất thiên hạ, mà như tấm bia Thất Sát của Trương Hiến Tường dựng lên, rốt cuộc cũng không làm nên đại sự. Được gọi là thiên tử, há chẳng phải muốn giống như con cháu đoan trang nghe lời, đoan trang cho nên thiên hạ giản dị tĩnh lặng, nghe lời cho nên không có gì ngăn cách với thế nhân, còn phải có quy tắc có sợ hãi, quy tắc là "Trời sinh dân chúng, có vật có phép tắc", sợ hãi là "Văn vương cẩn trọng, kính sợ mệnh trời". Nhưng cũng không cần phải dẫn kinh sách, đế vương chi học trong dân gian Trung Quốc, tôi cảm thấy khí phách lớn hơn nhiều so với giáo huấn tiên vương mà Mạnh Tử nói. Từ trước đến nay kẻ sĩ học tập thánh hiền, dân gian lại phần lớn nói chuyện làm quan làm hoàng đế, thánh hiền ngược lại ít được nhắc đến.

Mà trong lịch sử thế giới cũng duy chỉ có Trung Quốc mới có bề tôi can gián, trực diện chỉ ra hoàng đế chỗ nào không đúng, phải làm thế nào mới đúng, tựa như kẻ làm hoàng đế không hiểu, ngược lại ngươi hiểu, thế thì hoàng đế ngươi lên mà làm đi! Mà ngươi thật sự cũng sẽ làm được. Lại thêm hoàng đế đối với bề dưới, như Lưu Bang hay mắng mỏ, cũng coi như người bình thường đối xử với nhau. Ở đây thực ra có sự cẩn mật nghiêm khắc. Mà ở dân gian thì điều đó đã có ngay từ khi còn là trẻ con, mẹ tôi đối với tôi còn nghiêm khắc hơn cả việc tu hành luật tông ở một mức độ không thể dung thứ.

Mệnh Tử dạy người ta noi theo những kẻ giống như Thuấn, bỏ đi những kẻ không giống Thuấn, người thôn Hồ chưa chắc có mấy ai từng đọc "Thuấn có thiên hạ mà không bận lòng", nhưng đều biết răn dạy trẻ con không được có tâm tham lam quá nặng. Hồi nhỏ quần áo của tôi toàn là do mấy người anh mặc rộng ra, cổ tay che khuất ngón tay, vạt áo quét đến mu bàn chân, cu Thủy nhà chú Tú Khúc lớn hơn tôi một tuổi, thế mà lại mặc nguyên bộ quần áo vải in hoa, tôi nhìn thấy trong lòng, thế nhưng không hề sinh ra tâm niệm so bì với em ấy. Em út Ngũ Mị nhỏ hơn tôi một tuổi, nhà em mở tiệm đậu phụ, không thiếu tiền lẻ mua quà vặt ăn, lại thêm mẹ em đi miếu Tào Nga nương nương thắp hương mang đồ chơi về, tôi đều không có, trẻ con chưa chắc vì kiêu ngạo, chỉ là bản thân càng trở nên đoan trang hơn. Thơ Tào Sách vô cùng rực rỡ lộng lẫy, nhưng sử sách lại chép trang phục xe cộ của ông vô cùng kiệm ước, điều này còn không có chỗ để bàn cãi hơn cả việc Nho gia đời Tống nói bỏ nhân dục giữ thiên lý. Bức "Thiên Tế Ô Vân Thiết" của Tô Thức viết về người đẹp "Nợ vi kim thoa lộ chỉ tiêm" (Há vì trâm vàng mà để lộ đầu ngón tay), quả thực là khí chất cao quý, mà Thuấn cao quý là thiên tử, giàu có bốn bể, cũng chỉ có sự tuân thủ quy củ như thế, sự cao quý như thế.

Năm tôi bốn tuổi, nhà anh Mai Hương hàng xóm phía tây có một đám bà cụ cắt thân lúa mì niệm Phật, tôi sang chơi, buổi chiều đã bắt đầu làm điểm tâm, là mì kiều mạch, tôi vẫn không chịu rời đi, đại khái cũng có ý muốn ăn, anh Mai Hương trêu chọc nói một câu, đứa trẻ bị nói trúng tâm sự, tức thì òa khóc, bác gái mắng anh Mai Hương, lại nói lời dỗ dành tôi, múc mì cho tôi, tôi kiên quyết không nhận, sau đó anh Mai Hương bế tôi về, mang theo cả một bát mì sang, tôi rốt cục vẫn không ăn. Trẻ con cũng biết dù gặp khó khăn thế nào đi nữa cũng không được phiền não, điều đáng phiền não là bản thân trở nên hèn hạ.

Lại một lần năm tôi bảy tuổi, em trai ba tuổi, hai anh em ra vườn trúc sau nhà, tôi cõng em xuống bờ suối đến tảng đá giặt giũ, tôi xuống đứng trước, em từ trên bờ lao tới một cú, lưng thì cõng được rồi, thế nhưng cả hai đều ngã ùm xuống nước. Tôi vội vàng trèo lên, dùng lời lẽ ngọt ngào dỗ em đừng khóc, cũng đừng mách mẹ, sợ quần áo ướt về nhà sẽ bị mẹ mắng, bèn cởi ra phơi trên bãi suối, đợi cho nó khô. Thế nhưng em trai không đợi được, nó một mình đi về nhà, hơn nữa còn mách sạch. Mẹ vừa giận vừa hoảng, thế nhưng cũng phì cười, chỉ mắng tôi: "Mày sao mà hèn hạ thế này, lại còn thiếu hiểu biết như thế." Không được hèn hạ, chính là trẻ con nhà nghèo cũng giống như con nhà quyền quý ngồi không dựa mép hiên, phàm là thân thể con người đều là thân thể ngàn vàng.

Hồi nhỏ tôi ăn rau muối thường kén chọn nhặt cọng rau để ăn, mẹ bảo lá rau là cờ lớn, ăn vào sẽ được làm quan, thế là tôi cũng ăn cả lá rau. Trên bàn cơm nhà tôi không có món nào là món ăn riêng của cha, trẻ con càng không được phép ăn mảnh, không được phép chiếm đoạt món ngon, không được phép chiếm chỗ ngồi. Lớn lên tôi thấy khuyết điểm lớn nhất của một số người có tài năng chính là thói bá đạo, thế giới không được thái bình cũng là vì thói bá đạo, thực sự đáng để suy ngẫm. Lại thêm trẻ con không được ham ăn, nhà tôi ngoài ba bữa chính ra không ăn quà vặt, có câu nói con gái ham ăn dễ mất tiết tháo, đàn ông ham ăn dễ mất chí khí. Trẻ con cũng không được kén chọn khẩu vị, đứa trẻ kén chọn đồ ăn sẽ bị suy dinh dưỡng. Tôi có lúc ngậm đũa trong miệng mút mút, không có món cơm nào vừa ý, mẹ liền mắng: "Sao lại có thể ăn cơm với vẻ ủ rũ héo hắt thế kia, trẻ con có gì ăn nấy chứ!" Kẻ sĩ chỉ đọc kinh sách, không vừa ý mấy với những thứ ở dân gian, điều đó có chút giống như trẻ con kén chọn đồ ăn vậy. Khi tôi lớn lên, phú quý vinh hoa hay nghèo khó hoạn nạn đều đã trải qua, không chê đông chê tây, mà cuộc sống của người đời qua lại quả nhiên đều là những ngày tháng tốt đẹp.

Mẹ răn dạy tôi, ăn uống phải có mực thước. Lại thêm dịp tết nhất, ngày hôm sau thu dọn lại, tôi cảm thấy luyến tiếc không nỡ, mẹ liền mắng. Hóa ra đối với những thứ tốt đẹp cũng phải giống như tình bạn của người quân tử nhạt như nước, không vương vấn tình cảm, mới có thể đạt được sự chính trực của tính mệnh. Chữ "Trung" trong Trung Dung vô cùng khó giải thích, nhưng giống như việc dân gian dạy trẻ con phải có mực thước, thì cực kỳ rõ ràng. Tôi cùng đám trẻ reo hò đùa giỡn đang lúc hăng say, mẹ liền gọi: "Trẻ con đùa giỡn cũng phải có mực thước chứ, cứ va đập đầu óc u đầu mẻ trán như thế này, còn không mau dừng lại đi!" Trẻ con ban ngày chơi đùa đến mức xuất thần, ban đêm sẽ nằm mơ sảng, một người khi lớn lên không làm rối tung thế giới, từ nhỏ anh ta đã không được phép hoang đường, điều này lại giống như câu "Tư an an" trong Thư Kinh.

“Tư an an” là lời ca ngợi vua Thuấn, nhưng dân gian bình thường vẫn cứ dạy trẻ con như thế. Trẻ con ở quê tôi khi còn nằm trong nôi, nhất định sẽ dùng dải lụa buộc lỏng tay chân lại, sợ chúng quẫy đạp làm tổn thương gân cốt. Đến khi biết ngồi, vừa mới học tập đi đứng, vẫn phải chú ý chúng leo trèo với vung bát đĩa, thấy chúng vớ được cái gì là nhét ngay vào miệng, phải vội vàng giật lấy. Đến khi thành trẻ nhỏ, đi bắt gà bắt chó, lật lục đập phá cái giỏ đựng kim chỉ của mẹ, đều sẽ bị mắng: "Trẻ con sao mà nghịch ngợm tay chân lúng túng thế này, có thể để tay chân yên lặng dù chỉ một khắc được không!" Có lần người anh họ ở nhà trước là A Hoán đi xem nước ruộng, chị Hồng đang ngồi ở hiên nhà dệt dải lụa, anh đi ngang qua tiện tay giật lấy bông hoa dại cài bên mai tóc chị Hồng, chị Hồng mắng rằng: "Tay chân lúng túng thế này, thảo nào hồi nhỏ thím không trói mày lại!"

Không cho phép trẻ con nhảy cẫng lên, có vẻ không phù hợp với thể thao, nhưng con người trong tranh điêu khắc hội họa Trung Quốc, cùng với quyền thuật,

Tất cả đều hàm súc nhu hòa, điều hòa thong thả, ngăn nắp, không trọng cái kiểu cơ bắp và xương cốt chống chọi, tranh cường áp bức phát đạt như người Tây phương.

Cho dù là nói về sự trao đổi chất của tế bào đi nữa, các nhà sinh lý học thời nay cũng chưa giải thích được thấu đáo. Hóa ra sinh vật càng bậc thấp, quá trình trao đổi chất càng nhanh, tế bào đoản mệnh, con người sao có thể trường thọ? Cho nên mới nói thần tiên tám trăm năm phạt tủy đổi ruột, tế bào ngược lại phải duy trì sinh cơ không ngưng trệ và trao đổi chất chậm chạp thì mới tốt. Trung Quốc lại vốn kiêng kỵ sinh cơ bộc lộ ra hết sạch, người nay lại hay thừa thãi năng lượng, không phát tiết ra thì không chịu được, chỉ vì không thể hàm dưỡng dung chứa uốn lượn, cho nên cũng không thể bền bỉ chịu đựng lao động, dễ bị suy nhược thần kinh hoặc tim mạch. Năng lượng cần phải dung chứa uốn lượn thành khí, như trong các bài thiếp của Vương Hi Chi thường hay nhắc đến thể khí, khí dùng để nuôi đầy thân, lại còn có chí để giữ khí, như thế mới là thân thể con người.

Trẻ con cũng không được để phát triển tri thức quá sớm. Trẻ con thời nay đứa nào cũng lanh lợi trăm phần, biết mua đồ, biết xã giao với khách lạ, đồ chơi và sách truyện tranh nhiều vô số kể, bài vở ở trường lại dồn dập căng thẳng, đọc sách cứ như liều mạng, điều này thực ra không tốt. Gốc rễ của tri thức là trí tuệ, chúng đã làm tổn hại cái gốc ấy. Chỉ có sự giản dị mới có thể dẹp bỏ sự phức tạp, chỉ có sự tĩnh lặng mới có thể vận dụng sự chuyển động, xã hội hiện đại bận rộn đến mức không chịu nổi, chính là vì không thể giản dị và tĩnh lặng. Thông minh trí tuệ phải hàm súc như đóa hoa e ấp, thì tri thức và kỹ thuật mới có thể là dáng vẻ muôn điệu sinh ra từ đó. Quy củ của mẹ tôi là, người lớn đang nói chuyện, trẻ con chỉ được phép nghe, không được bàn tán xôn xao, thấy một món đồ lạ lẫm nào cũng không được hỏi đông hỏi tây, phàm là điều gì cũng phải ngẫm nghĩ kỹ trong bụng. Sự phấn khích chẳng qua chỉ là sự bay bổng của bản năng động vật, lòng hiếu kỳ cũng chẳng qua chỉ là sự phản ứng của bản năng động vật, nhưng sự vi diệu của tri thức vốn sinh ra từ con người, là trước hết phải để nó hiểu được sự trang nghiêm của cõi người.

Hồi nhỏ tôi rất ngốc nghếch, không biết tiêu tiền, cũng không biết đối đáp trôi chảy trước mặt khách khứa. Đứa trẻ lớn hơn tôi một tuổi là tôi đã đánh không lại nó, bởi vì đầu tôi to, trên nặng dưới nhẹ, đôi khi tự chạy nhanh cũng ngã nhào một cái, trán nổi lên những cục bầm tím, mẹ thường dùng rượu trắng và dành dành ngâm nước làm ướt giấy để đắp cho tôi. Thế nhưng cái mạng này cũng rất dai dẳng khó dứt, lớn lên qua bao thăng trầm cho đến tận ngày nay, dẫu không có điểm gì hơn người, nhưng những đứa trẻ từng giỏi giang hơn tôi hồi xưa rốt cuộc lại còn kém cả tôi. Hồi nhỏ tôi đúng là một đứa ngốc nghếch dại khờ, dường như tự có một lối đi riêng.

Theo phép cũ trong dân gian, trẻ con vốn không có đặc quyền, mẹ tôi thường nói "Từ ba tuổi cho đến khi già, ngươi tưởng là vẫn còn nhỏ chắc!" Ngay từ ba tuổi đã phải học đạo lý trị quốc làm vua của người lớn, mà vì tôi kém cỏi, mấy lần bị bố mắng, lại càng thường xuyên bị mẹ dùng roi tre đánh. Năm tôi lên năm, vào bữa cơm tối, không nhớ vì lý do gì mà anh Tư lấy đũa chọc tôi một cái, tôi liền bật khóc, mẹ mắng anh Tư, lại tiện thể nói một câu dỗ dành tôi, nhưng trong lòng tôi vẫn chưa thỏa mãn, vẫn cứ khóc, nào ngờ mẹ liền mặc kệ tôi. Tôi trở nên khó thu dọn cục diện, khóc đến nhàm chán, bèn nổi cơn tam bành lên, thế là làm bố nổi giận, ông chẳng thèm đánh tôi, chỉ xách bổng tôi quăng ra ngoài cửa. Bên ngoài gian nhà chính tối om, trong lòng tôi sợ hãi, lập tức cất tiếng khóc lớn gào to, nhưng dẫu tôi có đập cửa thế nào cũng không mở. Sau khi bên trong ăn cơm xong dọn dẹp bát đũa, nghe thấy tôi không khóc nữa, mẹ mới cho tôi bước vào, vẫn mắng tôi là kẻ hèn hạ ti tiện, không biết điều, tôi chỉ đành ngậm miệng không nói câu nào.

Bị mẹ đánh, lần cuối cùng là khi tôi đã mười một tuổi, tiểu cửu cựu đến làm khách, tôi giở trò quái đản, lại nghĩ rằng mình đã lớn thế này rồi chắc sẽ không bị đòn nữa, khách vừa đi, mẹ cười tươi tiễn đến tận cửa, tôi biết tình hình không ổn, muốn chuồn đi trốn nhưng đã không kịp nữa rồi, bị mẹ kéo giật ra nhà sau nện cho một trận đớn đau, hỏi tôi sau này còn dám tái phạm nữa không. Hồi nhỏ mỗi lần bị đòn xong, trẻ con hàng xóm lại trêu chọc tôi, đồng thanh đọc rằng: "Mắt lé tròn xoe, đậu rang dẹp lép!" Lại có các anh họ lớn tuổi hơn trông thấy cũng chế giễu tôi, tôi chỉ biết ngậm tăm không nói.

Mẹ bảo lần sau phải nhớ lỗi, tôi cũng vâng lời không nói năng gì. Phái tân học không chuộng đánh đòn trẻ con, nhưng đặc quyền của trẻ con lại nuôi dưỡng tính cách muốn được người ta dung túng cho nó, lớn lên rồi thì đòi hỏi xã hội cũng phải dung túng nó, mà nếu nó là kẻ yếu, thì đến lượt nó phải dung túng người khác, một xã hội được tạo thành từ hai nhóm người dung túng và được dung túng như thế, tuy trong đó xuất hiện sự khoan dung theo kiểu Cơ Đốc, chủ nghĩa bất bạo động và sự đấu tranh cách mạng, thì rốt cuộc cũng không có nổi sự yên bình trong thiên hạ. Hơn nữa gia đình theo lối tân học là một chiếc lồng ấm, những việc trẻ con làm chỉ là một màn diễn tập giả dối của xã hội. Nhưng gia đình truyền thống Trung Quốc, thì trẻ con bước thẳng vào cõi người với gió sương mưa nắng, làm người thực chiến đao thật súng thật, dẫu cha mẹ cũng đối xử theo kiểu "trời đất vô tình" (đối xử công bằng, không thiên vị). Sau này tôi lớn lên có được sự khoáng đạt và nghiêm túc, chính là vì tôi có xuất thân như thế.

Tôi ở trong thư phòng cũng từng bị thầy giáo đánh. Có một lần đang nghe giảng bài, bạn học ngồi cùng bàn chuyền từ dưới gầm bàn qua một con chim bằng giấy gấp, tôi sợ thầy nhìn thấy, bèn đẩy tay cậu ấy ra, nào ngờ thầy giáo lại phạt tôi hai roi vào lòng bàn tay. Đây phải tính là nỗi oan ức, vậy mà tôi lại không biết đường biện bạch. Tôi rất không thích quan niệm Chúa chịu thay tội lỗi cho nhân loại của đạo Cơ Đốc, các tiên nhân nhẫn nhục của Ấn Độ thì còn khá hơn một chút, sự nhẫn nhục của tôi chẳng qua chỉ là sự thật thà, lúc bấy giờ trong lòng cũng rất phiền muộn. Nhưng chuyện trên đời cũng có những điều không thể biện bạch nổi, sau khi kháng chiến thắng lợi, tôi không viết bản biện hộ như Trần Công Bác hay Châu Phật Hải, chỉ cảm thấy tuy lý lẽ đứng về phía mình, nhưng ra tòa rốt cuộc vẫn không bằng trốn đi thì hơn, điều này suy cho cùng vẫn nhờ vào khả năng hàm dưỡng từ nhỏ của tôi.

Hồi nhỏ tôi thà thích người ta đối xử với mình như một người bình thường, chứ cũng chưa từng nói bố mẹ yêu con, con yêu bố mẹ. Hóa ra trẻ con cũng chẳng khác gì những nhú chồi non trong ánh nắng ban mai, hay những chú chó chú mèo vừa biết ăn và nô đùa, một loại đáng yêu mà mọi sinh vật non nớt đều có, thế nhưng vẫn cần phải tuân theo lễ giáo, biến nó thành nét tươi tắn tràn đầy sức sống của nhân đời thì mới hay. Gọi trẻ con là thiên sứ, nói thanh niên là trụ cột của thời đại, chi bằng gọi là "tiểu chúng sinh" theo cách gọi của người Thượng Hải lại có vẻ vui thú hơn. Trân Ái nói thanh niên thì bướng bỉnh vô lại, trẻ con thì cô ấy cũng không thích, hoàn toàn không sợ mang tiếng bảo thủ, bởi vì bản thân cô ấy đang ở độ tuổi thanh xuân phơi phới.

Trẻ con thực ra rất khao khát được làm người lớn, rất muốn bản thân mình nhanh chóng lớn lên. Năm tôi đi học bị mắc bệnh sởi, mẹ cẩn trọng đủ điều, tôi trùm một mảnh lụa cũ lên đầu, sợ gió thổi vào mắt, suốt cả ngày chỉ ở trong nhà. Hơn nữa khi mắc bệnh sởi mà khóc lóc thì cũng làm hại đến mắt. Phải kiêng khem, một quả trứng muối tôi ăn trọn ba bữa. Tôi tuy có chút làm nũng vì ốm đau, nhưng những gì mẹ dặn dò tôi đều vâng theo. Tôi ngồi trên chiếc ghế đẩu cao đang ăn bữa sáng, ngoài cổng lớn ở đại lộ có đám trẻ con đi qua, lớn tiếng gọi tôi là "Rụy Sinh lười học biếng nhác!" Tôi mặc kệ chúng. A Vũ muội muội bước đến bên cửa sổ, nhỏ giọng hỏi tôi có đi ra khe suối đào cua không? Tôi không đi. Tôi đang bận việc lớn cơ mà, chỉ cảm thấy bản thân mình giống như người lớn đang làm chuyện nghiêm túc, còn bọn chúng chỉ là lũ trẻ con.

Lại có một năm mùa hè, ngày dài cảnh vắng, tôi chẳng có chỗ nào để đi, bèn sang nhà ông chú ở vách liền kề, đến căn phòng phía sau chỉ thấy một cây táo trước thềm đã kết những quả táo bồ bạch. Ngọc tẩu tẩu và A Hoàng tỷ tỷ ngồi ở cửa chỗ đón gió thêu hoa giày, vừa nói chuyện cười đùa. Lại có cả A Vũ muội muội cũng đang bắt đầu tập may vá, nó còn nhỏ thế kia, mới chỉ chín tuổi, các chị ấy cũng đối xử với nó, nghiêm túc trò chuyện phiếm, chỉ có điều là không thèm đếm xỉa gì đến tôi. A Vũ muội muội từ năm nay đã bước vào hàng ngũ người lớn, không cùng tôi nô đùa nữa. Lúc bấy giờ tôi thấy mình thế cô lực mỏng, nỗi sầu muộn khôn xiết.

Trong Tả Truyện có chuyện sứ thần nước Lỗ nói với Tấn Hầu rằng: "Quân ta từ nhỏ đã không thích nô đùa, lớn lên không thích đấu đá." Trẻ con trong dân gian ngày trước hễ đánh nhau với hàng xóm, người lớn không cần biết phải quấy, mỗi bên mắng nhiếc đứa con nhà mình một trận là xong chuyện. Hồi nhỏ tôi rất thích xem gà trống trước sân đấu nhau, và trâu chọi nhau ngoài đồng ruộng, thế nhưng người lớn nhìn thấy chỉ xua đuổi chúng đi. Việc này tạm gác lại không nhắc tới nữa. Bây giờ chỉ nói chuyện trẻ con không được vì chơi bồ đồ chơi mà làm mất đi chí hướng, hiện nay có rất nhiều đồ chơi bày bán, mà hồi nhỏ tôi hoàn toàn không có.

Loại đồ chơi bằng chất dẻo cellulo và bằng cao su như chó ngựa, búp bê Tây, xe hơi máy bay bằng thiếc bây giờ, nhìn chung đều hời hợt không có hồn cốt, hình dáng không giống người thì cũng là quá mức không giống, tinh xảo mà cẩu thả, đã biến thành sự châm biếm tệ hại nhất đối với vật thật. Mà vì không có hồn cốt, cho nên lại cứ chuộng số lượng chủng loại thật nhiều, chỉ hoài công khơi gợi lòng chiếm hữu của trẻ con. Sách truyện tranh mà trẻ con đọc cũng đều như vậy, nào đâu biết rằng cõi người ta vốn có thể có những văn vật thanh nhã.

Trong Hồng Lầu Mộng, những gia đình như phủ Vinh Quốc phủ Ninh Quốc, đứa con gái của Phượng Thư được ngâm mình trong vòng tay của vú em, thứ để chơi cũng chỉ là một quả Phật thủ. Những người mẹ trẻ bình thường hoặc là rút một chiếc trâm ra cho con cầm chơi một lúc, hoặc là để con nghịch vòng tay và hoa tai của mẹ. Quả Phật thủ và vòng tay hoa tai, những thứ này đều là vật thật, trẻ con nhờ thế cũng biết được mọi thứ trên đời đều là thật, đây chính là bước khởi đầu của việc "cách vật trí tri". Phải là những thứ chân thật, thì mới có thi vị, cho nên mới có thể coi là đồ chơi. Chiếc giỏ do Hoàng Kim Oanh trong Hồng Lầu Mộng hái cành liễu đan mang tặng Lâm cô nương, tự khiêm tốn bảo rằng chỉ là một món đồ chơi mà thôi, thế nhưng chiếc giỏ này lại mang cả gió xuân ngày xuân của Đại Quan Viên, dòng nước lầu đình, cùng với con người Hoàng Kim Oanh, hơn nữa lại còn có thể dùng được việc cắm hoa.

Lễ, nhạc, xạ, ngự, thư, số đường hoàng trang trọng là thế, vậy mà lại được gọi là lục nghệ, cũng tức là đều là những món đồ chơi cả, trăm trò tiêu khiển ở hội đèn lồng tuy là đồ chơi, thế nhưng lại được coi trọng như đón tiếp đại tân, như phụng thờ việc lớn, tất cả mọi thứ trên thế gian đều là sự rong chơi tự tại như thế, mà lại chân thật không hư ảo, cho nên ngay cả một chiếc xích đu, chiếc xích đu của Trung Quốc cũng khác với phương Tây. Người Nhật Bản ngày nay chế tạo rất nhiều đồ chơi, tôi cảm thấy không bằng những con búp bê hina được bày trong ngày lễ hội búp bê mùng ba tháng ba của họ, và cờ cá chép mà những nhà có con trai dựng lên vào ngày mùng năm tháng năm, những thứ đó tuy cũng để chơi, thế nhưng lại mang một thứ bầu không khí thanh nghiêm tươi vui, không thể đem ra đùa cợt suồng sã.

Hồi nhỏ nhà tôi sau bữa tối rửa sạch bát đũa, người lớn còn ngồi lại một lát trò chuyện, tôi lấy giấy mồi châm lửa vào ngọn đèn để chơi, hoặc cầm nén hương đang cháy vẽ những vòng tròn ngoằn ngoèo trong chỗ tối, lúc đang hào hứng, mẹ lại không cho phép, bảo rằng trẻ con chơi lửa, ban đêm sẽ đái dầm. Lại có chuyện tôi và em trai cầm gậy làm binh lính, múa may quay cuồng ở phòng khách, mẹ cũng quát dừng lại, bà bảo rằng: "Không cho phép múa gươm khua gậy!" Đến khi vào học tiểu học cấp hai, học làm diều từ trong thành Thiệu Hưng, lại còn mua được một quả bóng da nhỏ ra bãi ven suối để đá, thế nhưng người ta đều đang làm lụng quần quật ngoài đồng, tôi là một học trò mà trông chẳng ra dáng học trò, cho dù mẹ không mắng, bản thân tôi cũng cảm thấy có chút gì đó nhẹ dạ lả lơi. Tuồng kịch Trung Quốc hay, là xuất phát từ những sự việc của người lớn, múa rồng múa sư tử hay, là sinh ra trong phong cảnh của cõi người, thế nhưng sự nô đùa của trẻ con và các loài động vật nhỏ dù có được nâng tầm đến đâu thì cũng chỉ là thể thao mà thôi.

Tôi làm chuồn chuồn tre, súng nước, con quay, lại dùng hai sợi dây xâu hạt dẻ nước hoặc hạt dẻ thường để làm đồ chơi kéo kêu vo vo, mẹ đều mặc kệ tôi. Nhưng nếu tôi quá nhiệt tình, suốt ngày băm chặt ở bậc cửa, mẩu tre dăm gỗ vung vãi khắp mặt đất, cản trở tay chân người lớn, hơn nữa vì đang làm một món đồ nào đó mà người lớn gọi không thèm đáp, thì mẹ sẽ mắng đấy. Lời mẹ mắng là: "Lớn tướng từng này rồi mà mày vẫn còn trẻ con lắm chắc? Thứ này có ăn được đâu mà làm!" Lại có lần tôi mua được một con ếch đất nung tráng men giá mười đồng tiền ở dưới sân khấu tuồng, hình dáng mộc mạc, có cái còi thổi được, tôi vô cùng yêu thích, ban đêm đi ngủ cũng cầm trên tay, lúc ăn cơm cũng mang ra thổi một hồi, mẹ tức giận nói: "Mày có thôi đi không, tao đập nát bây giờ, trẻ con không được có thói quen tiêu hoang vô độ!" Ấy thế mà sau này khi tôi đã ở độ tuổi hai mươi mấy, vẫn suýt chút nữa không ôm khư khư chủ nghĩa Mác trong chăn ngay cả khi đi ngủ, lại còn mang lên bàn ăn, chưa cần bàn đến chủ nghĩa đó ra sao, chỉ riêng cái thái độ đắm chìm tham lam và luyến ái đối với nó như thế, tự thân đã là không tốt rồi.

Đến tận bây giờ tôi nghĩ lại những món đồ chơi tự chế hồi nhỏ, quả thực không có món nào ra hồn. Ngược lại là vào dịp năm mới giã bánh dày, nhờ các bác các chú hoặc anh em nặn bột làm bánh thành hình rồng phượng, cừu và chim sẻ, thì lại đượm tình đượm nghĩa biết bao. Cùng với việc nhờ chị Hồng dùng thân cây kiều mạch màu hồng đậm để đan kiệu hoa, cái tâm thiếu nữ của chị Hồng đẹp rực rỡ như sắc thu.

Ngoài ra, những trò chơi hồi nhỏ của tôi phần lớn là ra bờ suối bẻ măng tre trúc, ra đồng hái dâu tằm, lên núi hái hoa thông, đến tết Đoan Ngọ thì đào cây thanh mộc hương, ở khe suối nhỏ nhổ cỏ xương bồ, nhưng tất cả đều là những việc chính đáng. Ngay cả việc bắt cá câu cá, cũng là vì có thể dùng làm món ăn kèm với cơm. Câu cá dọc bờ suối, phong cảnh núi non bóng cầu, xóm dâu nhà trúc, gió xuân ngày xuân, đều nằm trong làn nước suối, con người cùng dòng nước suối và những chú cá tươi tắn rạng rỡ như nhau. Thế nhưng sau này khi tôi thấy người ta câu cá bên sông ở Thiệu Hưng, Hàng Châu, rồi đến Nhật Bản thấy trên báo chí thường có chuyên mục nhân vật, phần sở thích thỉnh thoảng lại điền vào hai chữ "câu cá", tôi lại cảm thấy có cái gì đó không đúng.

Cá ở suối thôn Hồ là loại cá dài ba tấc hai tấc, hồi nhỏ tôi câu được hoặc bắt được mấy con, liền vội vàng mang về nhà nuôi trong chậu mặt, ngồi xổm ở đấy chăm chú ngắm nhìn, con cá ấy vẫn giữ nguyên vẹn vẻ tinh anh như ở trong nước suối, lại còn dính cả cát bùn nơi suối mát, thế nhưng lúc này khi đã đến nhà tôi thì trông nó như một vị khách lạ, nó lững lờ bơi một hồi, bỗng nhiên "phốc" một tiếng nhảy tung khỏi chậu rơi xuống đất, nước bắn đầy mặt tôi. Và ngay sau đó là bị đem đi rán ăn. Thế nhưng tôi không thích cá vàng do người thành phố nuôi, còn cá nhiệt đới, tôi lại càng không biết nên đối xử với chúng theo thái độ nào, bởi vì tôi không có thói quen chơi bồ đồ chơi. Cá vàng ngoại trừ được nuôi trong những chiếc chum sen lớn hoặc hồ sen. Lại có lần tôi đến chùa Ngọc Tuyền ở Tây Hồ, thấy những con cá lớn nuôi trong hồ, từng con từng con chen chúc chất đống như đàn heo, chỉ cảm thấy còn chẳng bằng những con cá sống được nuôi trong chậu gỗ trước cửa hàng cá đợi bán làm món ăn, ít nhất đó vẫn là những con cá thật, còn mang đậm hơi thở của sông hồ.

Về các loài côn trùng cỏ cây, tôi thích nhất là dế mèn. Ở thôn Hồ, ban đêm có một con dế mèn bay đến bên hiên nhà, kêu "lách cách" vang lừng, tựa như toàn bộ không gian bên trong lẫn bên ngoài cửa nhà đều biến thành tiếng máy guồng tơ bên nong kén, hòa lẫn vào tiếng nước suối chảy róc rách. Hồi nhỏ tôi từng bắt được một con, lấy hoa bí ngô để nuôi nó. Loài dế mèn này không giống với loại dế kêu "rả rích" bình thường, ở quê tôi gọi nó là "tích giai bà bà", chỉ có điều là không biết chữ "giai" này rốt cuộc phải viết như thế nào. Ca dao trẻ con có câu:

Đom đóm ơi, đêm đêm đỏ,

Tích giai bà bà dán lồng đèn,

Ông cụ gánh rau bán hành ta,

Cô dâu bốc bài bắt sâu răng.

Con tích giai bà bà mà tôi nuôi quả nhiên đến đêm cũng bắt đầu kêu, vẫn là cái âm thanh hòa trộn giữa tiếng trống chiêng và tiếng dây đàn ấy, vừa rộn rã vừa sảng khoái. Thế nhưng vì tôi đối xử quá tốt với nó, mở lồng ra xem thử, liền để nó bay mất tiêu.

Ngoài ra tôi từng bắt vài con ve sầu, ở quê tôi gọi là con ve, ve sầu ở ngoài đồng ruộng kêu rất giỏi, lại còn kêu rất có giai điệu, bắt về rồi nó lại hóa ra im thin thít, lấy móng tay cào vào bộ phận phát âm ở bụng của nó cũng vô ích, chỉ phát ra tiếng kêu cọc cạch. Lại có dế, thế nhưng trẻ con thôn Hồ không chơi món này, tôi nuôi một lần rồi thôi không nuôi nữa, nó ban đêm chịu kêu thì nghe cũng hay đấy, nhưng mang ra trêu đùa cho chúng chọi nhau thì không vui vẻ gì cho lắm. Sau này tôi thấy người ta bán dế kêu rả rích trên đường phố ở Thiệu Hưng, Hàng Châu, tuy cũng rất náo nhiệt, và quả thực cũng là mùa hè thật đấy, thế nhưng tôi hoàn toàn chưa từng có ý định muốn mua.

Chim chóc là hồi nhỏ ở trong thư phòng, nhìn thấy một chú chim én con tập bay bị rơi xuống đất, tôi đặt nó lên lan can, để đợi chim én mẹ đến dẫn nó đi, nào ngờ con chim én mẹ ấy lại không thèm nhận nó nữa, ngược lại còn xua đuổi và mổ nó, đó là vì trên người nó dính tay người, có mùi lạ khác thường. Lúc ấy trong lòng tôi vô cùng đau đớn, nghĩ đến bài học mà thầy vừa dạy buổi sáng, bài "Ái Liên Thuyết" của Chu Liêm Khê, hóa ra vạn vật trên đời đều có một thứ trinh tiết, giống như hoa sen chỉ có thể ngắm nhìn từ xa chứ không thể đùa cợt suồng sã, tôi quả thực đã làm sai một việc lớn, thiếu chút nữa là khóc òa lên.

Trước sự việc chim én non, tôi từng nuôi một chú chim sẻ con, cũng là tập bay bị rơi xuống đất, bị tôi bắt được. Ở quê tôi, chim én đến là điềm lành nhà phát, phải đối xử tốt với chúng, còn các loài chim chóc khác thì không nằm trong số đó. Tôi nhốt chú chim sẻ con ấy trong chiếc lò sưởi bằng đồng, lấy gạo và nước cho ăn nó không ăn, bắt côn trùng cỏ cây cho ăn nó cũng không ăn, nuôi được hai ngày thì chết, tôi đương nhiên vô cùng đau buồn phẫn nộ, mẹ lại chẳng hề tỏ chút đồng tình nào. Lại thêm nhà tôi nuôi gà chứ không nuôi vịt, dịp trung thu có người làm nông mang đến một con vịt già, để ở sân sau kêu quạc quạc, tôi vô cùng kinh ngạc vui mừng, thế nhưng người lớn lại đem nó đi làm thịt, hoàn toàn không đếm xỉa gì đến sự ngăn cản của tôi. Văn minh Trung Quốc vốn dĩ là thương yêu người thân rồi mới đến nhân ái với muôn dân, nhân ái với muôn dân rồi mới yêu thương vạn vật, các tầng lớp phân minh rõ rệt, không cho phép giống như thái độ đối xử với người qua đường và người thân không có gì khác biệt của đạo Cơ Đốc, hay thái độ đối xử với chúng sinh cũng như đối xử với con người của Đức Phật Thích Ca, cho nên tình cảm bình thản yên ổn.

Tôi không thích cửa hàng đồ cổ, không thích tiêu bản sinh vật trong bảo tàng, lại so với những chú chim lồng ồn ào ở cửa hàng chim chóc, tôi thà thích những con vịt trời và ngỗng trời mới bắn được treo trước cửa hàng thú rừng hơn. Hồi nhỏ mỗi khi nhìn thấy chim trĩ bay vút lên từ sườn núi, chim cu gáy và chim ăn dâu trên cây dâu, cùng với những chú chim ác là bay đến đậu trên mái nhà ở sảnh chính kêu chát chúa, trong lòng tôi luôn chấn động, bởi vì đó đều là những chú chim thật. Có một ngày, tôi đến khu vườn trúc phía sau nhà, nhìn thấy trên mặt đất có một con cú mèo đứng đó, hai con mắt vàng thật giống mèo, chắc là ban ngày nó không nhìn thấy vật gì, tôi rón rén bước đến rất gần mà nó vẫn không động đậy, tôi vừa định bắt nó, thì bỗng "vút" một lần bay mất tăm. Lại có một lần là một loài chim quý hiếm, không biết từ lúc nào bay đến đậu trên cây dâu ở hiên phía tây nhà tôi, nó đậu ở đó một lúc lâu, kéo theo chiếc đuôi dài màu đỏ rực, lúc đó là chập tối, bầu trời xám xịt, vậy mà vẫn cảm thấy nó tươi tắn và chân thật vô cùng. Con cú mèo ấy khiến tôi kính sợ, còn loài chim quý hiếm này lại chỉ mang ý vị diệu kỳ, giống như bài thơ vịnh hoa mai của Tô Thức: "Rượu tỉnh mộng tàn vùng dậy dạo quanh gốc cây, ý vị diệu kỳ rốt cuộc chẳng có chủ đích nào."

Lớn lên tôi cũng từng đọc qua triết học phương Tây một lần, thế nhưng không muốn đi tìm chân lý, bởi vì những thứ tôi thấy từ nhỏ đều là thật. Gần đây tôi lại ngẫu nhiên đọc qua vài bài thơ của Bạch Cư Dị và Tô Thức, dẫu cho là một bài thơ cực kỳ bình thường đi nữa, nhưng bất cứ từ ngữ nào được dùng, bất cứ sự vật nào được viết ra, đều vĩnh viễn tuyệt giao với sự đùa cợt vô bổ, mà dẫu bạn có dùng tư duy gì đi chăng nữa thì rốt cuộc cũng không thể sánh kịp. Đây chính là chữ "tín" trong câu "Dân vô tín bất lập" mà Khổng Tử đã nói. Phàm là những thứ chân thật, tức là ý vị diệu kỳ luôn hiện hữu, cho nên lại kỳ ảo phóng khoáng khiến người ta kinh ngạc, hoàn toàn khác hẳn với lối châm biếm kiểu truyện tranh.

Hồi nhỏ tôi không có đồ chơi gì, thế nhưng lại biết thưởng ngoạn. Mà sự thưởng ngoạn của tôi chẳng qua cũng chỉ là thưởng ngoạn những thứ bình thường, chẳng hạn như khu vườn trúc bình thường ở sau nhà, tôi yêu thích mãi không thôi. Điểm tuyệt vời của cây trúc là sự thưa thớt, ánh mặt trời chiếu vào trong rừng trúc, quả thực là "nắng tà thưa thớt trúc thưa thớt, ngàn gốc muôn cây đều là sự xa xăm của cõi người."

Không chỉ cây trúc đẹp, măng cũng ngon. Măng mọc trong vườn trúc sau nhà, từng cây từng cây đều do tôi tìm thấy trước. Sáng sớm ngủ dậy là tôi mở cửa sau đi ra, hễ thấy lại mọc thêm mấy cây nữa, liền ngồi xổm xuống ngắm nghía, cơ thể còn vương vấn hơi ấm vừa rời khỏi chăn chạm vào cây trúc, sương đêm mưa giọt tích tụ trên ngọn trúc đầu lá ào ạt một trận rơi lã chã lên mặt lên cổ tôi, lạnh ngắt mà vừa ngạc nhiên vừa vui sướng. Măng mà người thôn Hồ trồng ở sau nhà đều là măng giòn, còn măng tre lớn thì được trồng trên núi, măng giòn chỉ to bằng bắp tay của người lớn, măng giòn cũng không có vẻ xù lông giống như măng tre lớn, mà lại mịn màng bóng loáng như lụa là. Tôi vẫn luôn muốn dùng tay sờ thử, thế nhưng mẹ bảo măng bị sờ vào sẽ ngả vàng héo úa, không thể lớn thành cây tre được.

Chim én con cũng không được sờ, măng cũng không được sờ, phàm là vạn vật đều phải giữ thái độ "kính nhi viễn chi" (kính trọng như đối với khách quý). Lần này tôi sang Nhật Bản, cùng với Ikeda đi thăm chùa Long Trạch, vừa bước qua sơn môn đã nhìn thấy hoa mai trên bãi đất dốc trước điện, trong lòng tôi thầm nghĩ: "Ôi, ngươi cũng ở đây sao!" Mà đóa hoa mai ấy, cũng biết là tôi đã đến. Thế nhưng tôi không tiến lại gần ngay, mà đi vào khuôn viên điện ăn bát mì trà trước, lại đi tham quan khắp các nơi khác, rồi sau đó mới đến dưới gốc hoa mai để dừng chân một lát. Việc này rất giống với hồi xưa tôi từ Hàng Châu trở về nhà, vừa bước vào cửa nhìn thấy Ngọc Phượng, trong lòng cả hai đều hoan hỉ, thế nhưng tôi tạm thời trò chuyện với mẹ và hàng xóm trước, Ngọc Phượng cũng chỉ đi lại ở trước bếp, không sán lại gần trò chuyện.

Lại nói măng giòn ăn còn ngon hơn măng tre lớn. Măng tre lớn nếu luộc chưa kỹ, ăn vào cổ họng sẽ có cảm giác ngứa ngáy lợn cợn. Măng tre lớn phơi khô thì ngon, phải phơi thành màu vỏ quế, loại nhạt muối là thượng hạng. Ngoài ra phía trong núi còn mọc ra loại măng lưỡi mác, chỉ to bằng bắp tay trẻ con, còn nhỏ hơn cả măng giòn, vỏ măng hơi ngả vàng, có đốm màu nâu, vị đắng, e rằng chính là măng tre đắng, trong các bài thiếp thư pháp của Hoàng Đình Kiên có nhắc đến. Măng lưỡi mác mọc muộn nhất, lại nhiều đến mức không đếm xỉa gì đến tiền bạc, lúc ăn nó thì phong cảnh đầu hạ đều đã tề tựu trên mâm cơm. Măng tre lớn là ngon nhất vào khoảng thời gian trước sau tết Đoan Ngọ, phụ nữ ở quê tôi về thăm nhà mẹ đẻ, và con rể đến thăm nhà bố mẹ vợ, hễ nhà nào có đồi tre lớn, đều đào măng làm quà biếu. Hễ có khách khứa đến nhà, từ ngoài sảnh khiêng vào một gánh măng tre lớn, chỉ cảm thấy không khí rộn rã tưng bừng, thế nhưng tất cả những điều này đều biến thành hương vị tuyệt vời của măng tre lớn.

Lại còn măng giòn, măng tre lớn, măng lưỡi mác ngâm trong vại ép chặt, vào tháng sáu trời oi bức ăn cơm trên chiếc bàn ván ở hiên nhà, lấy nó làm món ăn kèm với cơm, vô cùng thanh miệng, phụ nữ lại càng đặc biệt yêu thích. Măng ngon phải giữ lại để làm tre mới, lúc măng non lột vỏ, tôi là người chăm nhặt vỏ măng nhất, đem phơi khô để dành đến dịp lễ tết dùng để gói bánh ú. Mùa thu tôi đi tìm măng roi, chọn chỗ đất cát nứt nẻ đào sâu xuống, liền thấy măng roi trắng muốt như ngọc. Đào măng roi về cho mẹ nấu mì ép, để thiết đãi khách khứa. Nhà ai có một khu vườn trúc, thì người qua kẻ lại cũng có thể hô ứng với nhau, sức chứa đáng giá bằng cả một ao cá.

Phàm là những thứ tốt đẹp đều rất gần gũi quen thuộc với đời sống gia đình. Hồi tôi năm, sáu tuổi ra bãi suối đào cua, dọc theo bờ suối đi mãi, bỗng quay đầu lại không nhìn thấy những ngôi nhà đầu cầu đâu nữa, mà đã đến cái đầm sâu ven núi, một nửa bãi suối không bị ánh mặt trời chiếu tới, gió thông thổi qua mặt nước, trong lòng tôi liền cảm thấy sợ hãi, bèn tìm đường cũ quay về, vừa đi vừa khóc lóc kêu la, cởi trần mặc chiếc quần vải bố xanh, sống lưng bị nắng chiếu đỏ rực, đi chân trần, tay cầm một chiếc túi bằng bói công, bên trong có mấy con cua nhỏ. Không nhìn thấy bóng dáng nhà cửa của loài người nữa, quả thực là rất đáng sợ.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.