Nói chuyện tôi vượt sông Tiền Đường, là có cháu rể đi cùng, đến trước vùng Cao Phụ, Thiệu Hưng, nơi nhà chị của anh ta. Người chị ấy chỉ biết là họ hàng đến, bèn làm thịt gà nấu cơm đãi khách. Đất Thiệu Hưng, ngay cả ở những thị trấn thế này cũng một vùng đồng ruộng bát ngát, ghe thuyền và thuyền mui vòm đi lại trên sông, dọc theo con phố ven sông, cả một dãy dài là các cửa hàng lương thực, xưởng rượu, sạp bán cá tôm và ấu đỏ. Cho nên nhà người ta biết cách đãi khách, món ăn dọn ra cũng đều là đồ tươi ngon theo mùa. Tôi đến nơi đã chạng vạng, người chị ấy vào bếp, tôi ngồi trong gian nhà chính, khói bếp từ nhà hàng xóm xung quanh, cùng tiếng người trò chuyện ngoài phố, đều khiến người ta cảm thấy thế giới này đã kháng chiến thắng lợi. Chốc lát lên đèn ăn cơm tối, tôi nhìn ngọn đèn dầu hỏa ấy, trong ánh đèn, đồ đạc trong nhà, món ăn trên bàn bát tiên, cùng với người chị kia, đều thật điềm tĩnh vững vàng, mà tôi lại là kẻ phản nghịch, kích động, hơn nữa đây là lần đầu tiên gặp mặt kết thân, tổng thể đều không thích hợp để nương thân.
Tôi ở nhà đó chỉ được hai đêm, liền đến Chư Kỵ tìm nhà họ Tư, ở tại Tư Trạch. Hoạn nạn thật là chân thực, dọc đường chịu bao kinh hãi, ngoài thành Chư Kỵ gặp phải đại quân, ở tiệm trọ đêm tại Trần Thái lại bị giáp trưởng xách đèn lồng đến kiểm tra khách buôn, chứng minh nhân dân thời Nhật chiếm đóng giờ bị đem ra sử dụng, mà tôi lại không có. Những việc như vậy không chỉ một lần, tóm lại phải cẩn thận. Qua khỏi Trần Thái chính là Tư Trạch, ngày đến là ba mươi tháng chín dương lịch, cháu rể thấy tôi có thể yên chân ở nhà họ Tư, anh ta mới quay về Thượng Hải.
Tư Trạch nằm dưới chân núi Ngũ Chỉ, đường lớn trước thôn thông ra phía tây huyện Thặng, cư dân khoảng ba trăm hộ, hơn nữa lại là nơi có non nước hữu tình. Từ thời Dân quốc, người nhà họ Tư có nhiều người ra ngoài làm quan, việc cày cấy ruộng vườn trên núi cũng rất siêng năng, cho nên nhà cửa trong thôn chỉnh tề, dọc con đường lớn có một đoạn cửa hàng san sát, trông như một thị trấn nhỏ. Nhà thờ họ ở đầu cầu, trên tường có bốn chữ đỏ thẫm "Túc thanh Hán gian", bên kia là "Tiễu diệt cộng phỉ", dán kèm các tờ dán lệnh giết và lệnh hàng, do cơ quan chính trị của quân đội đi ngang qua chế ra, vẫn còn mới. Nhưng vẫn còn đại khẩu hiệu "Kháng chiến tất thắng", đã hơi bị năm tháng mài mòn.
Quẹo qua nhà thờ họ, sát bên suối có một tòa nhà kiểu tây, chính là nhà họ Tư, lúc ban đầu ông cụ làm Cục trưởng Cục Quân khí ở Hàng Châu đã phát tâm xây dựng, trước sau tốn mất hai vạn đồng bạc, nhưng không dùng xi măng cốt thép, chỉ dùng gỗ tuyển chọn trên núi, một kiểu tường trắng ngói đen, cửa có vòng sắt hình thú, chỉ riêng cửa sổ là cửa kính, phòng ốc thoáng đãng sáng sủa, có lan can hành lang, sân bằng đá, hơn nữa được xây cao lớn, giống như nhà người mới làm mà chưa hoàn công. Ngôi nhà này giống như thế giới Dân quốc, hơn nữa lại rất hợp với nơi bên suối này. Lúc tôi mới đến, hỏi một cái là tìm được ngay.
Bác gái Tư dọn phòng khách cho tôi ở, với hàng xóm chỉ nói là ông Trương. Mười tám năm trước tôi từng ở trong nhà bà tại ngõ Kim Cương Tự, Hàng Châu, nay cũng vẫn như người trong nhà, mà vì tôi đã là người lớn, giống như chú út từng làm Trưởng phòng Quân nhu năm nào, thỉnh thoảng từ quê lên Hàng Châu, ở gian tây nhà bà, có một loại tôn nghiêm.
Bác gái Tư thời chiến dời về quê, chỉ có dì nhỏ và Tụng Viễn ở bên cạnh, Tụng Viễn đã kết hôn, có hai đứa con, anh em khác ở Trùng Khánh, chị em Nhã San đã lấy chồng, Quý Quý ra ngoài đi học, đều là gọi không tới, tám năm trời thực sự gian nan. Giờ đây thắng lợi rồi, người thứ hai làm thư ký ở Bộ Ngoại giao Chính phủ Quốc dân, người thứ năm là chuyên viên Bộ Nông Lâm, út là Tụng Thực cũng đã thăng tới doanh trưởng, đều là người giỏi trở về, chỉ có Nhã San mất chồng, Quý Quý thì ở hậu phương lớn Đại học Liên hợp sắp tốt nghiệp, nên vẫn là gia đình có danh vọng, thắng lợi rồi đến lửa trong lò cũng biết cười. Gia đình quan lại chẳng có gì lạ, đáng quý là có nỗi khổ cực và chí khí của nhà người mới gây dựng.
Nhà họ Tư thực sự ví như một thế giới Dân quốc, người cha năm đó là quân nhân hưởng ứng khởi nghĩa Tân Hợi, quang phục Chiết Giang, người mẹ lại minh diễm, con cái sinh ra đều xuất chúng. Hiện nay chỉ có người lớn là Tụng Đức và người thứ ba là Tụng Cửu đã qua đời, chôn cất cùng cha ở quê, cũng trước mộ là đường bên suối, thông ra thế giới bên ngoài, nơi đó có thành thị nổi tiếng xa xôi, tiếng ngựa hí tiếng người nói.
Lúc Tụng Đức còn sống cùng tuổi với tôi, anh ta từ khi sinh ra đã là con nhà quan, nhưng lại có thể tiêu sái, có sự hiệp nghĩa của cha mình. Lúc học ở trường trung học Huệ Lan, hơn tôi hai lớp, một hôm học sinh làm loạn nhà ăn, lại thấy hiệu trưởng Từ đến, mọi người đều im bặt, hiệu trưởng Từ quát hỏi là ai đập bát chửi nhà bếp, nói ra lập tức đuổi học, ngay lúc đó không ai dám nhận, lại thấy Tụng Đức đứng dậy nhận. Anh ta cũng không bị đuổi học. Anh ta với bạn học cùng lớp là Triệu Tuyền Trừng cực kỳ thân thiết. Hai người cùng đến Bắc Kinh thi Đại học Yên Kinh, trên đường Triệu Tuyền Trừng hẹn Tụng Đức, nếu có một người không đỗ, thì cùng về Thượng Hải thi trường khác, quyết không chia lìa. Bài vở của Tụng Đức tốt hơn của anh ta, anh ta là sợ Tụng Đức đỗ mà anh ta không đỗ. Kết quả lại là Triệu đỗ vào Yên Kinh, Tụng Đức thi trượt một mình về Thượng Hải. Sau đó cách mấy năm, một lần Tụng Đức mới kể lại, "Lúc đó cậu ấy thề thốt, tôi trong miệng không nói, nhưng còn sớm hơn cậu ấy mà đã nghĩ đến điều đó rồi, nhà cậu ấy nghèo, nếu cậu ấy trượt, khỏi phải nói tôi cũng sẽ không để cậu ấy một mình trở về. Nhưng cậu ấy cũng coi trọng cái nghèo cái giàu quá". Lúc Tụng Đức nói vậy, anh ta cũng không phải là trách móc, chỉ không tránh khỏi buồn bã. Người ta nói một lời hứa đáng giá ngàn vàng, anh ta đối với bạn bè là chưa hứa đã đáng giá ngàn vàng.
Người cao khiết như Tụng Đức, ở Huệ Lan lúc ấy lại có lúc cùng Triệu Tuyền Trừng đi cầu Củng Thần mua dâm, anh ta lập tức mắc bệnh lậu, thời đó đáng tiếc chưa phát minh ra thuốc chữa trị bệnh lậu. Triệu là tín đồ Cơ đốc, chỉ cần cầu nguyện hối tội, Tụng Đức lại cảm thấy nếu có Thượng Đế, hoặc dù là đối với bạn bè, bản thân không làm việc tốt, ngược lại vì làm việc xấu mà cầu xin tha thứ, chỉ có càng hèn hạ. Anh ta cũng không nói cho mẹ biết, chỉ quyết tâm không kết hôn, từ đó không gần nữ sắc, trong người thân bạn bè rất nhiều tiểu thư ái mộ anh ta, nhưng không ai biết ý định của anh ta. Anh ta không trách Triệu Tuyền Trừng, vì đổ lỗi là điều đáng xấu hổ.
Anh ta vào khoa văn Đại học Quang Hoa, học Nguyên khúc theo Ngô Mai, tôi từng thấy một điệu khúc anh ta làm, câu chữ âm tiết cực kỳ bình thản sảng khoái. Anh ta đồng thời đọc triết học phương Tây, tôi còn nghĩ thế này, sự đậm đặc của triết học phương Tây, lại phải dùng sự lanh lợi của anh ta để biến nó thành bình thản sảng khoái. Lúc ở Quang Hoa, có một năm anh ta về Hàng Châu dưỡng bệnh, năm đó tôi đang ở nhà anh ta, tôi cũng chỉ biết anh ta là vị không tốt. Anh ta từ nhỏ học kiếm, cờ vây ở Hàng Châu không ai địch nổi, tôi mỗi lần cùng anh ta đến đài Hỉ Vũ bên Tây Hồ, xem anh ta đánh cờ với người ta, và từng cùng anh ta đi trước mộ Lâm Hòa Tĩnh ở núi Cô Sơn ngắm hoa mai. Nhưng anh ta quá cao khiết chính trực, tôi tuy thế nào tự kiểm điểm bản thân, cũng nhất định có chỗ không lọt mắt anh ta.
Tụng Đức về sau lại chịu cảm động từ thuyết quốc gia của Kropotkin, trở thành đảng viên cộng sản, bài trừ mọi phù hoa, chỉ vì cách mạng. Anh ta vẫn là vì bệnh lậu đó, muốn lập đại công lao cho thế gian để giải tỏa.
Anh ta làm đến Ủy viên Trung ương chi bộ Trung Quốc của Quốc tế thứ tư, cùng Trần Độc Tú, Bành Thuật Chi... bị bắt. Cha chú của anh ta như Trần Nghi, Cát Kính Ân... đa phần là quan lớn của Chính phủ Quốc dân, chỉ cần anh ta hối cải là có thể bảo lãnh, nhưng anh ta không chịu. Mẹ anh ta đến Nam Kinh thăm tù, cũng không miễn cưỡng khuyên nhủ, bác gái Tư đối xử với con cái cũng như khách quý. Anh ta bị giam hai năm. Bỗng một ngày ăn trứng gà sống, đập ra quả nào cũng đen ngòm, anh ta liền đoạn tuyệt đồ mặn, và nhìn thấy Bồ Tát. Đúng lúc này, bên ngoài đã phát động sự biến Lư Câu Kiều. Anh ta hối cải ra tù. Mà phái Trotsky vì anh ta biến tiết, lập tức khai trừ đảng tịch của anh ta.
Tụng Đức ra tù không đầy hai tuần, Trần Độc Tú, Bành Thuật Chi họ không hối cải, cũng vì Chính phủ Quốc dân liên hợp các phái kháng chiến, đều được thả. Tụng Đức còn đi gặp Trần Độc Tú, kể chuyện trứng gà sống biến đen, Trần Độc Tú nói, khoa học làm gì có mê tín kiểu đó. Tụng Đức cũng tự nghi hoặc, đợi đến khi anh ta hiểu ra là đã mất tiết, con người như anh ta sao lại có thể như vậy, đương nhiên kinh đau. Nhưng anh ta thu lại vẻ sợ hãi, cũng không biện giải cầu xin. Lúc ấy Nam Kinh đã thất thủ, Chính phủ Quốc dân dời về phía tây, anh ta cũng đến Vũ Hán, tự mình làm tạp chí, vẫn trung thành với phái Trotsky, khắc khổ đến đêm đông lấy báo làm chăn đắp. Lần này là dốc hết tinh hồn lớn nhất của anh ta, phái Trotsky cũng vì đó mà kinh ngạc cảm động, chỉ là kỷ luật đảng đối với anh ta đã như bát nước hắt đi không thể hốt lại.
Và anh ta cuối cùng cũng sức cùng lực kiệt. Đến khi Vũ Hán lại thất thủ, chính phủ lui về Trùng Khánh, anh ta liền trở về đông. Anh ta về Tư Trạch thăm mẹ, ở lại hai tháng, vội vã liền thành bệnh cuồng, nói "Tôi là con quạ", lại nhìn thấy khắp nơi đều là Bồ Tát. Anh ta vẫn lẻn ra ngoài đến Thượng Hải, bệnh cuồng càng nặng, mua dâm, rải tiền cho người ăn xin trên phố, mùa đông nghiêm ngặt cũng chỉ mặc áo đơn không thấy lạnh. Anh ta đối với cuộc đời mình, thật sự là Nữ Oa vá trời, không sao vá lại cho ngay ngắn được nữa.
Năm thứ ba của chiến tranh tôi ở Hồng Kông, từng mời Tụng Đức làm tạp chí, không biết anh ta đã bệnh phế, mà anh ta cũng còn dịch một bản thảo tiếng Anh bàn về con số vàng của thế giới, căn cơ học vấn của anh ta thực sự khiến tôi nhìn mà trong lòng thấy khó chịu. Anh ta đối với tôi chỉ nói muốn nuôi mẹ. Chuyện bệnh lậu chính là lúc đó anh ta nói với tôi, anh ta đến đây đã chỉ tin Bồ Tát, bệnh lậu và mất tiết hối cải, thậm chí cách mạng, anh ta đều không còn thấy khó chịu trong lòng nữa. Anh ta nói rơi lầu cũng không chết, ăn hai lượng hạt tiêu cũng không sao. Tôi chỉ đành tặng tiền tiễn về. Đến khi tôi đáp lời mời của ông Uông đến Thượng Hải, nhị cậu của Tụng Đức đến thương lượng đưa anh ta vào bệnh viện tâm thần ngoài thành, chi phí một năm đều do tôi ứng trước. Sau đó cuối cùng cũng chết, mẹ anh ta đến vận chuyển quan tài về chôn cất ở cố hương. Hiện nay tôi lánh nạn ở Tư Trạch, chỉ đến trước mộ anh ta một lần.
Trong Kinh Duy Ma Cật có tỳ kheo hối tội, Xá Lợi Phất bảo cách bù đắp lỗi lầm, Duy Ma Cật nói, "Xá Lợi Phất, chớ thêm nặng tội cho tỳ kheo này, nên trực tiếp trừ diệt." Điều này dùng lời dân gian Trung Quốc mà nói, tức là "Việc cũng đã làm rồi, sai cũng đã sai rồi, đừng để trong lòng mà buồn khổ nữa." Sự giải thoát ngay tức khắc này, vốn không cần phải trải qua đại triệt đại ngộ, đại triệt đại ngộ của người cầu đạo thường cũng tức là ma, cuộc đời của Tụng Đức, cuối cùng dù có dũng khí của Ô Hoạch, Mạnh Bôn, cũng không thể tự nhấc nổi thân mình.
Em gái của Tụng Đức là Nhã San, ở trường toán học hạng nhất, hơn nữa là tuyển thủ thể dục nữ toàn quốc, tính tình cương liệt, từ nhỏ được nuông chiều quen, không nghe lời khuyên của người trong nhà, sau khi tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh lấy phi công không quân, thời chiến người đàn ông đó từ Trùng Khánh bay Côn Minh, máy bay tai nạn rơi chết, để lại hai bé trai năm tuổi và hai tuổi, đứa lớn lại mắc bệnh hiểm nghèo không cứu được mà chết, cô ấy đem di vật của chồng và đồ chơi quần áo của con đã mất, lúc tế lễ đều thiêu hủy hết, tự mình dắt đứa nhỏ đến trường trung học làm giáo viên toán. Trong anh em họ chỉ có Tụng Đức và cô ấy giống như người Hy Lạp, nhưng cũng là bọt sóng của thế giới Dân quốc văng vào.
Người thứ ba Tụng Cửu, tính tình càng như lửa cháy, thật thà đến mức không chịu nổi, lại cực kỳ phục thiện, trong anh em chỉ có anh ta học hành kém nhất, liền đi vào trường quân đội. Anh ta là tử trận trước chiến tranh khi tiễu cộng, đã cách nhiều năm. Ngoài ra mấy anh em hiện còn dù thái độ tư tưởng mỗi người mỗi khác, nhưng đều có một loại tính liệt, họ ở trong giới quân chính, làm quan cho Chính phủ Quốc dân, ngược lại cũng là mặt chính trực minh đạt của Trung Hoa Dân Quốc sau Bắc phạt. Chỉ có Quý Quý dịu dàng nhất, cũng là cô ấy hiểu đạo lý nhất, đối xử với người rộng rãi.
Nhưng tôi cảm thấy anh em họ đều không bằng cha mẹ họ, đó là nhật nguyệt sơn hà đầu những năm Dân quốc. Thế giới Dân quốc về sau có chút đục loạn, tôi liền cũng có loại đục loạn này. Anh em họ nói chuyện, đối với phong cách của nhau đều không mấy tâm phục, rồi đối với người cha đã mất, họ cũng thấy tư tưởng và tri thức khoa học của người thời đó không cao minh lắm, đây là vì lúc cha mất họ đều còn nhỏ. Nhưng mẹ bây giờ, họ đối với mẹ từ trong lòng khâm phục, tự thấy thế nào cũng không bằng. Mà mẹ đối với họ lại không phê bình can thiệp, vì chuyện một đời, người một đời của Trung Hoa Dân Quốc, chỉ là như vậy, đến cả không thể lựa chọn.
Bác gái Tư cho nên đối với tôi cũng không nói một lời phê bình, tôi đáng lẽ là kẻ thiện ác cần nghị luận, nhưng bác gái Tư như trời như đất, như đào lý bất ngôn, đến trước mặt bà, tôi liền cũng là kẻ không còn nghị luận nữa. Trong Kinh Duy Ma Cật có một đoạn viết thiên nữ tán hoa, không vướng thân Phật, không vướng thân Bồ Tát, tôi cũng như vậy, tội phúc một lúc đều tận, không vướng vào thân.
Bác gái Tư với tôi chỉ nói, "Ông Hồ ông ở lại đây, không sao đâu." Ngoài ra ngay cả không hỏi han, cũng không xã giao, càng không nói lời an ủi hay dự định thế nào. Trong lòng bà đương nhiên đang nghĩ trước nghĩ sau cho tôi, nghĩ đủ mọi cách, vì hoạn nạn là thật đến thế. Bà không có chút kịch tính hóa nào, điều này khiến tôi cũng có thể xử lý hoạn nạn bằng sự thanh tịnh, mọi thứ đều là chân thực. Chuyện cũ của tôi với nhà họ Tư, bác gái Tư cũng không kể lại. Bà chỉ cảm ơn tôi vì đoạn đối đãi với Tụng Đức, vì Tụng Đức đã chết, lời cảm ơn này chỉ có mẹ mới bày tỏ được. Còn như thời chiến người thứ năm người thứ tư đến Thượng Hải, tôi mấy lần tặng tiền, tuy là vì bác gái Tư, nhưng bác gái Tư không cướp cái đẹp của hậu bối, để hậu bối có thể diện giao tình của hậu bối, báo ơn cũng là chuyện của anh em họ, cho nên bà không cảm ơn, bà ở nhân thế chính là khiêm tốn như vậy, không tiếm việt. Hơn nữa nhà họ Tư đối với tôi là giữ lễ chủ khách, vẫn như lúc ở Hàng Châu có trong có ngoài, chỉ người thứ tư tiếp tôi, mà bác gái Tư với con dâu, có lúc là dì nhỏ, thì ngoài việc dâng trà cơm điểm tâm, quét đất lau bàn, ban ngày không có việc không vào phòng tôi, hơn nữa lễ kính khách không có tạp đàm.
Dì nhỏ tôi theo người nhà họ gọi bà là tiên sinh Phạm, bà mười tám tuổi thủ tiết, năm hai mươi ba tuổi vào trường tằm tang Hàng Châu, sau khi tốt nghiệp, làm chỉ đạo viên ở trường tằm giống Lâm An, một mình vì tranh chí khí, có bao nhiêu nước mắt nóng như tuôn trào. Thời chiến Hàng Châu Lâm An thất thủ, trường tằm giống dừng hoạt động, bà về Tư Trạch, cùng người ta hái trà làm ruộng, còn đi Lan Khê làm buôn bán đơn lẻ, cùng duy trì việc ăn uống cả nhà. Việc làm người của bà hoàn toàn là tự mình làm ra, đi đâu cũng có nhân duyên, được người kính trọng. Con người bà chỉ là bản sắc, lớn lên trong thành, mà cũng có sự giản dị của người quê, chỉ cảm thấy bà sinh trong nhà quan cũng hợp, sinh trong ngõ hẻm nhà nhỏ cũng hợp. Trang phục và khí thế của bà, khiến người ta nhìn chỉ thấy thuận mắt, không nghĩ đến nghèo giàu, cũng không sinh ra nghị luận thời thượng và cũ kỹ, thời đại mới và thời đại cũ, bà chỉ là người của thế giới Dân quốc. Bà an tường có gan dạ, là người phụ nữ mười phần, nhưng trong đám đàn ông bà cũng tự nhiên như thế. Bà vốn dĩ da trắng như tuyết, mắt sáng răng trắng khiến người ta kinh ngạc, nhưng kể từ sau trận đại bệnh năm hai mươi tám tuổi, da đen đi, nhưng đó là màu sắc khỏe mạnh chính đáng. Bà có chứng thổ huyết, nhưng không thành đại hại, bà có sự khỏe mạnh của nhân thế. Bà hơn tôi một tuổi, nhưng khiến người ta chỉ cảm thấy đối với tuổi tác cũng không có nghị luận, có thể so với việc thấy tượng Bồ Tát, ai cũng đều là độ tuổi đó của bà vậy.
Tôi với bà rất ít nói chuyện, nhưng bà cũng để ý tôi ở trong phòng khách, lễ đãi khách có chỗ nào không chu đáo. Có lúc tôi thấy bà đi ruộng về, ở phòng khách cạnh bếp, chuyển một chiếc ghế trúc nhỏ ngồi một chốc, áo ngắn quần dài vải thô, dáng vẻ tĩnh lặng kia, lại là một loại phong lưu. Tôi không khởi lên ý nghĩ gì, chỉ phân minh cảm thấy có người này tồn tại.