Cách thôn Hồ bốn mươi dặm có thôn Du Thái Tố (Du Phụ), thuộc địa giới Thượng Ngu. Thôn Du Phụ có một nhà phú hộ, đời trước làm nghề muối củi mà phất lên, tậu nhà mua ruộng. Nay người ta gọi là Khôn Điếm Vương với tiếng tăm rất tốt, ngặt nỗi tuổi đã năm mươi, hiện có vợ cả vợ lẽ hai người, dưới gối con trai con gái đều không có, vì thế mới nhận tôi làm con thừa tự. Năm đó tôi mới mười hai tuổi, vẫn còn ngơ ngơ ngác ngác, một ngày nọ cùng cha ngồi hai chiếc kiệu đến nhà họ Du. Bố trí cho người ta làm cha mẹ, tôi đã thấy không tự nhiên, lại thấy nhà họ Du một cỗ quê mùa tục khí, hoàn toàn không giống với những gì tôi tưởng tượng, lúc ấy trong lòng càng thêm không vui. Thôn Du Phụ toàn là người làm ruộng, khí thế quả nhiên không bằng thế giới của người thôn Hồ.
Nhưng nhà họ Du quả thực là một gia đình tốt, nghĩa phụ là người đôn hậu, tuy có khí chất nhà nông, nhưng đó là thứ khí chất nhà nông dưới ánh nắng bên bờ ruộng. Ông vốn là gốc người làm ruộng, trong nhà thuê người làm dài hạn và kẻ chăn trâu, bản thân vẫn thỉnh thoảng lại nghỉ ngơi rồi vác cuốc ra đồng. Ở nhà ông, chỉ cảm thấy tiền bạc dẫu nặng trịch cũng có tình nghĩa trọng lượng, tiếng đóng mở cửa chính sáng tối cũng có sự sâu rộng của dinh cơ cao lớn, ăn cơm mỗi bữa đều có rượu có thịt, buổi chiều nhất định làm món điểm tâm. Ông là người cực kỳ tiếp kiệm, nhưng sự giàu có của bản thân vốn có thể liền là sự hào phóng, lại thêm sự an định thực tế đời thường, đây là lần đầu tiên tôi tiếp xúc với phẩm đức của sự giàu có.
Nếu không kết mối lương duyên này với nhà họ Du, tôi chưa chắc đã có thể đến Thiệu Hưng, Hàng Châu đọc sách, mặc dù tôi cũng chưa từng nghĩ đến tương lai, lại cảm thấy nhờ vả người khác luôn là một chuyện xui xẻo. Nhưng vì để vâng lời cha mẹ, tôi không tiện nói không muốn. Mỗi khi nghỉ hè nghỉ đông về nhà, tôi luôn ở nhà họ Du là nhiều. Nhà họ Du ăn cơm chia trong ngoài, tôi và nghĩa phụ cùng ngồi một bàn ở gian chính, ông đối đãi với tôi như một vị khách quý nhỏ tuổi, tôi dẫu không chịu gần gũi, nhưng ông vẫn mang một tâm nguyện muốn bồi dưỡng tôi đọc sách, lớn lên sẽ cưới vợ cho tôi, lại chia cho tôi một ít điền sản, cũng coi như một trận cha con thừa tự. Chỉ bằng sự đôn hậu bình phu thực tế mang tính thế tục ấy, cũng đủ địch lại biết bao nhiêu tình cao ý đẹp của các bậc anh hùng mỹ nhân.
Thục mẫu nhà họ Du, người ta gọi bà là Xuân cô nương, năm ấy bà vừa đúng ba mươi hai tuổi, sinh ra đôi mắt lá răm, eo hình rắn nước, giống như đào kép vở Thập Ngọc Trác trong kinh kịch, bởi vì con người bà có khí phách hiên ngang, ngược lại rất được người ta kính trọng, hơn nữa đích mẫu cái gì cũng không biết, mọi việc bên trong đều do bà đương gia.
Năm đầu tiên tôi đến nhà họ Du, thục mẫu đang về nhà mẹ đẻ của đích mẫu để chịu tang. Tháng giêng năm sau đến tôi mới chính thức bái kiến bà. Lần đó vẫn là cha tôi đi cùng tôi, lúc kiệu đến, bà đang ngồi quay tơ ở trước nhà, trên người hãy còn mang tang phục nhẹ, tôi được dẫn đến trước mặt bà hành đại lễ, gọi bà là mẹ, quỳ xuống lạy một cái, bà liền vội vàng đỡ dậy, nét mặt đầy nụ cười, giọng nói vang dội, gọi tôi là Thụy Sinh quan, tiện tay lấy từ trong phòng ra một chiếc vòng bạc tròng lên đầu tôi một cái là xong, liền đeo lên luôn, chỉ riêng sự ra tay nặng trịch đó, cũng có thể thấy bà là một người sắc sảo thủ đoạn. Tôi là con trai, gặp phụ nữ thì rất sợ ngượng ngùng, gọi bà là mẹ hoàn toàn không quen, bà lại cho tôi hai con dao gỗ, tôi cũng không chơi, bởi vì chuyện trẻ con tôi không thèm chấp.
Dần dần tôi chỉ quấn quýt lấy thục mẫu, bà ra sân phơi thóc, hay thêu thùa dưới hiên, tôi đều đi theo bên cạnh. Bà vào phòng mở rương quần áo lấy đồ, nhân tiện nói chuyện với tôi về nhà mẹ đẻ của mình, bà vốn là người con gái Hàng Châu, xuất thân rất tốt, tôi chỉ cảm thấy con người bà cũng giống như sự hoa lệ được cất giấu sâu kín trong chiếc rương áo này. Buổi chiều tối ngoài đồng phải mang điểm tâm ra cho người làm ăn, thục mẫu bèn đi nấu. Trong phòng bếp rất yên tĩnh, ngoài đường lớn có gà mái kêu, ánh nắng lác đác xuyên qua khe cửa sổ, thục mẫu thái hẹ, tôi bóc đậu, nghe bà kể chuyện Lý Tam Nương bị đánh rơi xuống cối xay, sau đó con trai đỗ trạng nguyên, đón mẹ già đi nhậm chức. Tôi biết đây là chuyện bà kể cho tôi và cô ấy nghe, trong lòng nghĩ rằng tôi sau này cũng nhất định sẽ như thế, miệng lại không chịu biểu lộ, tôi thậm chí rất ít khi chịu gọi bà.
Thục mẫu thêu tặng tôi một chiếc túi đựng bút hoa đào đỏ lá xanh, bảo tôi đeo vào, tôi cũng không quen, quần áo lại có hoa lớn, tôi sợ ngượng ngùng không dám mặc, vẫn là chiếc áo vải thanh bố nửa mới nửa cũ là thích hợp với tôi nhất, bà muốn chưng diện tôi giống như tiểu thư sinh đọc sách trong tuồng kịch, thế nhưng luôn thất bại.
Thục mẫu cùng tôi trò chuyện về thân thế của mình, hay tuyệt chẳng khác gì một cuốn bảo quyển, nhưng cũng là vì đang trò chuyện với tôi, nếu là đối với người khác, bà chưa chắc đã có thể kể hay đến thế. Khi còn là con gái, nhà ở Đườngê Hàng Châu, cha là triều phụ trong hiệu cầm đồ, giống như viên ngoại trong bảo quyển, mẹ là lão phu nhân, đều nâng niu cô con gái này như bảo vật. Vào những đêm hè hóng mát dưới trăng, mẹ bà còn dùng rèm che bóng râm cho bà, nói ánh trăng sẽ làm sạm da. Hồi nhỏ được nhân viên hiệu cầm đồ bế, bà nhất định đòi cưỡi lên vai, người ta nói con gái không được bước qua đầu đàn ông, bà cứ mặc kệ, kiêu kỳ cưng chiều như vậy đấy. Đến tuổi mười lăm mười sáu, trong khuê phòng bà kết nghĩa bảy chị em, ai nấy đều giống như công chúa nước ngoài trong tuồng kịch, vạt áo của các chị em đều thêu đôi dao làm ký hiệu. Nhà họ hàng thân thích có việc vui, đám chị em cùng nhau đi dự tiệc, quan khách trên sảnh, trống kèn dưới thềm, mỗi khi rượu qua ba tuần, đám phụ nữ liền đứng dậy đi thay trang phục, lúc đó đang thịnh hành mặc váy thêu trăm nếp, trên đầu cài một hàng cành vàng nhụy ngọc phỉ thúy, đến cuối tiệc phải thay đổi quần áo ba, bốn lần, lần sau lại càng chưng diện lộng lẫy hơn lần trước.
Đườngê vốn là nơi tốt đẹp, nhưng bà ít khi ra ngoài, bởi vì chính bản thân bà đã là phong cảnh rồi. Bà chỉ ra ngoài vào các dịp lễ tết vui mừng, ăn mặc thật chỉnh tề, lúc lên kiệu xuống kiệu ở cửa nhà, người dân phố xá đều kéo đến xem cô con gái nhà họ Thi, lúc đó vẫn là thời kỳ cuối nhà Thanh. Nhà bà cách hiệu cầm đồ chỉ một con hẻm, cũng ngồi kiệu, hiệu cầm đồ đó nằm ngay trên phố lớn, đêm Nguyên Tiêu bà cùng các chị em phụ nữ đến lầu của hiệu cầm đồ xem hội hoa đăng, kê bàn ghế dựa vào lan can, hoa quả trà bánh đều được nhân viên bưng lên từng gói từng sọt, còn có đủ loại đồ chơi bán ở hội hoa đăng. Bà cùng các chị em uống trà cắn hạt dưa, nhìn từng đội kiệu hoa đăng rực rỡ lướt qua trước lầu, lúc này vầng trăng sáng trên trời dường như cũng ở rất gần con người, chỉ cảm thấy trăng như đèn mà người như trăng.
Bà có một người anh trai phía trên, mười lăm tuổi đã biết viết giấy cầm đồ, cũng ở trong hiệu cầm đồ, ra ngoài được người ta kính trọng, ở nhà được người ta cưng chiều, hai anh em diện mạo giống nhau, vô cùng tuấn tú. Anh trai bà lại biết vẽ hoa, thường hay phác thảo mẫu hoa gối hoa giày cho các chị em. Đứa em trai dưới một bậc, cũng sinh ra trắng trẻo phúng phính như cục bột nhào. Hồi nhỏ tôi nghe thục mẫu kể rằng anh trai bà diện mạo đẹp đẽ, em trai sinh ra chỉnh tề, giống như hình nhân cắt bằng giấy vàng lụa màu trong phòng tân hôn, tôi vẫn không khỏi chạnh lòng, bởi vì bản thân tuyệt nhiên không thể sánh bằng. Thục mẫu lại nói nhà bà có một dạo từng ở trong thành Hàng Châu, sau bữa tối người chưa đi ngủ, ví như câu tiểu khúc "mỹ nhân xinh đẹp ngồi đèn đỏ", tình ý miên man hơi ấm ngọc sinh hương, ngay cả ngọn đèn kia cũng mang đầy tình ý.
Lúc này lại nghe tiếng xe lửa trạm thành đến, anh trai bà đã về rồi, người trong nhà vẫn chưa đi ngủ chính là để đợi anh. Bà kính trọng anh trai là đàn ông, thứ lòng kính trọng ấy thật là nỗi niềm phụ nữ vô hạn. Quy củ nhà bà, quần áo của phụ nữ trong rương không được để lên trên quần áo của đàn ông, sự quý phái của đàn ông được sinh ra từ niềm vui trong lòng người phụ nữ.
Lòng phụ nữ vốn là thê lương rộn rã niềm vui, nhưng lúc ấy bà vẫn chưa tự giác, cũng chẳng biết thế nào là thê lương. Cứ như vậy đến năm hai mươi hai tuổi, người đến mai mối làm mối đạp gãy cả ngưỡng cửa, cha mẹ bà kén cá chọn canh mãi vẫn khó tìm được người môn đăng hộ đối, mà bản thân bà cũng chẳng bận tâm đến chuyện đó. Bỗng một ngày nọ, bà ra vườn sau phơi khăn tay, thấy cửa vườn đang mở, liền cất bước ra phía ven đường bên bờ sông ngắm hoa hạnh, nào ngờ lại gặp một thiếu niên cũng đang ở đó, bà biết đó là họ hàng của nhà hàng xóm, từng có người đến mai mối, lúc này bất ngờ gặp lại, tuy hai người đứng cách nhau mấy bước chân, chào hỏi nhau một câu đơn giản cũng rất không tự nhiên, thế nhưng trong lòng bà lại giật thót một cái, đây là lần đầu tiên bà nhìn rõ mình là thân phận nữ nhi, lại thêm trong lòng có chút biết ơn người ấy, cả hai đều cảm thấy ngượng ngùng, bà lại càng đứng không vững, liền ba chân bốn cẳng chạy trô về.
Chính là vào tháng tư năm đó, cậu ruột đến nói đón bà đi Đông Dương để cùng các chị em họ thêu thùa, nào ngờ người cậu này là kẻ bất tài, lừa gạt bán bà vào một nhà giàu có trong thành Thiệu Hưng làm thiếp, đến nơi bà mới biết chuyện, khóc lóc om sòm, thiếu gia đến ngủ cùng, bà liền giáng cho hắn một bạt tai. Cứ thế bà lại bị bán lại cho nhà Hòe Tam ở thôn Chương, Thượng Ngu. Hòe Tam đó có rất nhiều ruộng đất, con người lại nho nhã, suốt ngày chỉ gảy đàn thổi sáo, vô cùng cưng chiều bà, bà cũng đành chịu số phận. Chưa đầy ba năm, Hòe Tam đó bệnh qua đời, đại thê mới lại bán bà cho nhà họ Du. Ban đầu bà không biết, nhìn thấy nghĩa phụ nhà họ Du đến xem người, trong lòng bà còn tưởng là khách mua lợn từ đâu tới, bàn về chút tài sản này của nhà họ Du vốn bà chẳng thèm để vào mắt, lại thêm không thích khí chất nhà nông của nghĩa phụ, quả thật giống như một đóa hoa tươi rơi vào chốn bùn nhơ. Thế nhưng cũng giống như bùn nhơ và hoa mới thực sự là tri âm thấu hiểu, nghĩa phụ là một con người thật thà như đếm, phàm là trăm việc lớn nhỏ đều vô cùng coi trọng bà, bà dẫu có muôn vàn bất mãn, nhưng sau khi nghĩa phụ qua đời bà vẫn chân thành khóc lóc, từ đó về sau dẫu có phong ba bão táp hoa lệ phù phiếm đi nữa, thì cuộc đời bà cũng chỉ thuộc về nghĩa phụ mà thôi.
Thục mẫu hiếu thắng hay tranh cường như vậy, một nhân vật kiểu Phượng Thư trong Hồng Lầu Mộng, thuở làm con gái lại là một người rất nhát người lạ, chuyện bên ngoài cái gì cũng không biết, mới dễ bị người ta lừa gạt bán đi, sự ngơ ngác ấy giống như màn sương mờ mịt giữa độ ba xuân, chuyện hoa cỏ tàn úa, cũng chẳng biết là đã qua đi hay chưa.
Dưới hiên nhà họ Du cạnh vại nước mưa có trồng hoa nguyệt quới, chỉ mới được hai ba khóm, hoa màu hồng nhạt, nở rồi lại tàn, tàn rồi lại nở, mỗi lần nhìn thấy chúng nụm lại, nhìn thấy chúng nở ra, buổi sáng rọi ánh nắng, nụ hoa hé nở, sương mai lấm tấm, tuy mỗi lần nở ra cao lắm chỉ hai ba bông, nhưng lại đẹp đến thế, lấy cái gì ra so sánh cũng không được, nó chỉ là một đóa hoa nguyệt quới chân chính. Đối diện với đóa hoa này, thì vại nước, cối xay gió, lều củi trước thềm nhà cho đến ngọn trúc đầu tường, thảy đều trở thành chân thật. Đối diện với đóa hoa này, thì cũng chính là nhìn thấy bản thân tôi vậy. Lại còn thục mẫu, bà thường mặc áo quần vải bố trúc như những người phụ nữ trong thôn, duy chỉ có y phục của bà dẫu là vải bố trúc thì nhất định cũng phải viền mép bọc viền, mỗi khi ra vào tiền sảnh, con người bà cũng là chân thật. Tôi đứng bên vại nước ngắm hoa, thục mẫu đến tước hành, rổ hành để trên tấm ván vại nước, bà với người sang, một đóa hoa nguyệt quới vừa vặn sượt qua mai tóc, tựa như tình thân giữa bà và tôi. Thục mẫu nói hoa có hoa thần, tiểu thư sinh đọc sách không được hái hoa, hái hoa là tội lỗi, nghe xong tôi chỉ cảm thấy sự hoa lệ của kiếp này quả nhiên cần phải tránh xa những tổn thương.
Quãng thời gian tuổi nhỏ của tôi ở nhà họ Du là chuyện bất đắc dĩ, vốn mang tâm lý nhờ vả người ta để nhận họ hàng, sự tủi thân ấy, tôi vừa nổi loạn vừa nhẫn nhịn, cứ khép nép như đang làm khách, đúng là một tiểu thư sinh. Mà tôi cũng dần dần yêu mến thôn Du Phụ, mùa hè người trong thôn ra sông lớn bắt tôm cua, một đấu gạo đổi một cân, thứ này ở thôn Hồ không thể nào ăn được. Lại thêm mùa thu lên lầu nhìn ra xa thấy ruộng lúa từ ngoài tường chắn sáng kéo thẳng đến chân trời, một khoảng vàng óng ánh chín rực, cùng với đình miếu đầu thôn, núi xa nước xa, tất cả đều nằm trong ánh chiều tà và tiếng ve kêu, tựa như sự vô tận của cuộc đời tôi vậy. Nhà họ Du không ở trên lầu, lầu thông liền ba gian, hai gian sàn lầu chất đầy lúa tô thuế thu về, cao đến nửa người, duy chỉ có gian bên trái là để trống, chỉ chất mấy thứ đồ tạp nhạp, tôi hiếm khi theo thục mẫu lên lầu lấy đồ, thỉnh thoảng nhìn ra một cái như thế, liền dâng lên nỗi chạnh lòng rằng trước cửa chính là chân trời góc bể. Giang sơn vô tình hay hữu hạn, chính là tình riêng vô hạn. Thục mẫu thấy tôi như vậy, trong lòng liền không vui. Trong từ có câu "Áo lụa thêu cúc tân tinh, uyên ương sóng đôi", đối với chồng hoặc con cái, ý nghĩ theo lối cũ của người phụ nữ chính là đỗ trạng nguyên, cùng với sự an định tựa chim uyên ương với bà, nhưng tôi là kẻ sắp sửa bay đi.
Có một lần tôi từ biệt nhà họ Du để trở về thôn Hồ, từ đường thôn Hồ đang diễn gánh hát nhỏ, xuất hiện một đào kép, cách trang điểm rất giống thục mẫu, tôi xem chưa đợi vở kịch tàn, đã một mình trở về lầu khóc một trận. Nhớ lại lúc ấy là buổi chiều, trên ngói nhà đều tràn ngập ánh nắng. Lại có lần sau đó đi Hàng Châu đọc sách, xuất phát từ nhà họ Du, tối hôm đó ngủ trọ ở Bách Quan, một mình dưới ngọn đèn trong lữ quán trải chăn gối, trong lòng cảm thấy vô cùng khó chịu, nói là yêu đương tình ái thì không phải, mà chỉ là nỗi nhớ nhung vô cùng mộc mạc. Hóa ra Mạnh Tử nói "Người nhỏ thì nhớ nghĩ cha mẹ, biết sắc đẹp thì nhớ nghĩ gái đẹp", chữ nhớ nghĩ này quả thực được dùng vô cùng đắt giá. Nhưng tôi chưa từng nhắc chuyện này với thục mẫu. Còn thục mẫu có lẽ cũng từng yêu thương tôi không ít, chuyện sinh lòng hờn giận vì tôi thì có từng có, bởi vì tính tình tôi bướng bỉnh.
Đến năm tôi mười lăm tuổi, nghĩa phụ bệnh qua đời. Thục mẫu lúc đó ba mươi lăm tuổi, bà mặc toàn đồ tang trắng, khóc lớn trước linh cữu, vẫn kiên cường xốc lại tinh thần lo liệu tang ma, lại còn phải tranh kiện với người cháu họ lăm le dòm ngó gia sản. Có một đêm, vì trong phòng thục mẫu có hòa thượng đạo sĩ làm pháp sự, tẩy trừ những điều không may, gian buồng quây màn của tôi cũng phải nhường ra, thục mẫu bảo tôi ngủ cùng bà và đứa em gái ba tuổi trong gian phụ cạnh nhà kho. Trước kia khi nghĩa phụ còn sống thấy tôi còn nhỏ, từng gọi ngủ chung nhưng tôi không chịu, đêm nay nhân vì đối diện với chuyện lớn, chỉ cảm thấy đó là người thân. Trong căn kho nhỏ ánh nến chập chờn, trên đống củi trải tấm chăn lớn bằng vải bố thô in hoa trắng nền xanh ngọc, tôi và em gái ngủ trước, sau đó thục mẫu cũng cởi khuy cởi áo chui vào, vậy mà ngủ một mạch đến sáng không mộng mị gì.
Qua tuần thất đầu tiên, tôi phải đi Hàng Châu vào trường học, buổi sáng hôm đó, thục mẫu khóc lóc trong linh cữu xong, lại đứng trước đầy sảnh khách đến viếng và đấu tranh với người cháu họ xong, bèn lách người gọi tôi vào phòng mình, trên mặt bà hãy còn vệt nước mắt, lấy ra một bọc tiền bạc để làm học phí cho tôi, căn dặn tôi một số điều, câu nào câu nấy đều là lời của người thân.
Thế nhưng sau này thục mẫu lại đối xử với tôi không tốt nữa. Bà làm theo ý nguyện khi còn sống của nghĩa phụ, giục cha tôi định hôn sự cho tôi, tiền sính lễ do bà rút ra. Bà lại mua một tòa lầu của nhà họ Đất kèm theo vườn trúc ruộng dâu, trị giá khoảng năm trăm đồng bạc, đợi khi tôi thành hôn sẽ giao lại cho Ngọc Phượng, những gì tôi nhận được từ nhà họ Du trước sau cũng có thể coi là món quà ngàn vàng. Nhưng bà làm thế thật là mặt lạnh tim sắt, tôi vì một hai năm cuối cùng hỏi xin tiền học phí mà phải nén nỗi hổ thẹn, tờ khế ước nhà đất ấy tôi từ chối một lần, bà liền nổi giận đùng đùng, trước mặt Ngọc Phượng nói các người cũng không cần đến nữa. Tình ý giữa bà và tôi ở cõi đời này đáng lẽ phải được lót bằng tấm khăn lụa đỏ, đặt trong chiếc mâm gỗ sơn son thếp vàng, thế nhưng cớ sao ở chánh sảnh lại chẳng có lấy một chỗ để đặt lên, lúc này bà mới cảm thấy thân thế của chính mình thật sự quá đỗi tủi thân, còn tủi thân hơn cả những gì bà từng nghĩ trước kia gấp trăm lần.
Bà lại càng trở nên hiếu thắng hay tranh cường, hành sự đối nhân xử thế vô cùng cay nghiệt. Bà chê nhà cũ không đủ ánh nắng, bèn nghĩ ra cách riêng, xây nhà mới ở phía tây. Lại mỗi năm đều đi Hàng Châu, mua sắm sản nghiệp ở nhà mẹ đẻ Đườngê. Bà sinh được một đứa con trai ở bên ngoài. Bà vất vả lắm mới tìm được nhà mẹ đẻ, nhưng sau đó lại chẳng hề vui vẻ. Cha mẹ già của bà vẫn còn đó, chỉ có điều anh em trong nhà có người đã qua đời, mà gia cảnh lại túng quẫn, ngược lại còn phải nhờ con gái giúp đỡ. Người nhà mẹ đẻ đến thôn Du Phụ qua lại, bà càng đón tiếp bằng nụ cười giả tạo bao nhiêu, trong lòng lại càng tức giận bấy nhiêu.
Thục mẫu về sau đối với cả con ruột của mình cũng không ưa, thậm chí còn ngược đãi, bởi vì chuyện này cũng không giống như những gì bà tưởng tượng, cuộc đời của bà cứ ôm giữ nỗi oán hận như thế.