Một
Dương lịch tháng Ba, tôi sắp về Thượng Hải, mấy ngày trước đã nói với Thụy Sinh. Thụy Sinh cười tươi bảo: "Đây là việc nên làm, người nhà nhận được thư hẳn đang trông đợi lắm. Anh về nhớ ghé thăm cô Trương, thăm Thanh Vân, thăm cả em trai em gái nhỏ nữa nhé." Cô lại nói: "Nơi như Hán Khẩu này, anh đi chuyến này thì không cần quay lại làm gì." Cô nói vậy mà không phải ý ngược đời. Tôi bảo mình nhất định sẽ quay lại, cô nửa tin nửa ngờ. Một tối, mấy người chúng tôi ở trong phòng của hộ lý trưởng, hộ lý trưởng đang nói chuyện đùa vui với cô Vương, tôi và Thụy Sinh thì ngồi sát bên mép giường hộ lý trưởng, chúng tôi nói chuyện của chúng tôi. Tôi lại nhắc đến ngày giờ máy bay về Thượng Hải, vì thấy cô chẳng có chút ý luyến lưu nào khi chia biệt, nên hỏi: "Sau khi tôi đi, cô có nhớ tôi không?" Lại bảo: "Tôi chỉ đi hai tháng thôi, cô cứ như thường lệ, đêm hôm đi đỡ đẻ thì mặc ấm vào, đến tháng Năm là có thể đếm ngày chờ tôi về rồi." Cô nói: "Anh đi rồi tôi sẽ lấy chồng." Tôi giả vờ giận dỗi đẩy cô một cái, cô đứng dậy ngồi vào chiếc ghế vải, tôi nhắm mắt nằm trên giường, nghe tiếng cô ho mà cũng chẳng thèm để ý. Là tối hôm trước cô đi đỡ đẻ nên bị cảm lạnh. Sau đó, cô ho dữ dội như muốn đứt hơi, tôi đành phải dậy xoa bóp cho cô, chờ cô dứt cơn ho, tôi cười bảo: "Tôi vẫn muốn gắng gượng, nhưng không lại với cô." Cô không đáp, chỉ lặng lẽ nép vào người tôi, ở đây toàn là các cô gái, cô cũng chẳng tránh né, mọi người cũng chẳng lấy làm lạ.
Ngày khởi hành, tôi ở lì trong bệnh viện không ra ngoài. Thụy Sinh vốn dĩ biết giữ kẽ, việc của tôi đều do người giúp việc làm, cô không bao giờ nhúng tay vào, nhưng hôm nay cô lại toàn tâm toàn ý giặt giũ quần áo cho tôi trong bếp, tôi bảo cứ giao cho người hầu giặt là được, nhưng cô nhất quyết không chịu. Đến quá trưa, quần áo giặt xong phơi ra hết, tôi cùng cô đi dạo bên bến sông ngoài cửa hậu. Lúc này tôi đang kể cho cô nghe về mấy chuyện ở Thượng Hải, khi nào chắc chắn sẽ quay về, cô chỉ lặng lẽ nghe, chẳng nói câu nào ngược hay xuôi. Chúng tôi đi đến bãi cát chất đầy những tấm mui sậy phía sau nhà người dân gần sông, Thụy Sinh suy tư ngàn mối, miệng chỉ khẽ hát, là một bài hát thịnh hành: "Chàng ơi, chàng ơi, người thương của em."
Lúc hát, gương mặt cô chỉ một vẻ đoan trang, trong giọng nói chưa qua đào tạo kỹ thuật ấy chứa đựng trọn vẹn con người cô. Nắng chiều tựa vàng ròng, lướt qua trên bãi cát, tôi sánh bước cùng cô, một mặt cứ nhìn vào đôi chân cô, chân cô tròn trịa xinh xắn, đôi giày vải đang mang kiểu dáng rất đẹp.
Ăn cơm tối xong, thu xếp hành lý, đều một tay Thụy Sinh sắp xếp, quần áo thay đổi, tất, khăn tay, khăn mặt, kem đánh răng, đều được cô tỉ mỉ gấp gọn đặt vào. Máy bay cất cánh khi trời chưa sáng, vì sợ đi ngang không phận Vũ Hán sẽ gặp máy bay của Trùng Khánh và Mỹ. Tôi phải đợi đến quá nửa đêm mới qua sông Hán Thủy để tới sân bay, giờ đã thu xếp hành lý xong, bèn cùng hộ lý trưởng và các cô trò chuyện phiếm, đúng lúc đèn đóm bị kiểm soát, phải hạ rèm cửa, trong phòng thắp nến. Thụy Sinh vì vất vả cả ngày nên dựa vào giường tôi mà nghỉ, ai dè ngủ thiếp đi lúc nào, đúng là nỗi sầu ly biệt nặng nề thay. Đêm xuân lạnh giá, tôi đắp nhẹ cho cô một chiếc chăn. Đến lúc sắp khởi hành, tôi không nỡ đánh thức cô, hộ lý trưởng bảo: "Thụy Sinh tỉnh dậy thấy anh đi rồi mà chưa đánh thức cô ấy, cô ấy sẽ khóc đấy." Tôi tiến lại gần, nhìn ngắm gương mặt đang say ngủ của cô một chốc, rồi cúi người đánh thức cô dậy. Cô giật mình ngồi dậy, người vẫn còn vương hơi ấm và cơn buồn ngủ, lơ mơ màng màng. Cô cùng hộ lý trưởng tiễn tôi ra đến cửa lớn, lúc này ngoài cửa không còn bóng người, cũng chẳng có đèn đường, tôi ngồi lên xe kéo, hai người đứng nơi cửa, dùng đèn pin soi mãi cho đến khi tôi rẽ qua góc phố trải đá, không còn thấy đâu nữa mới thôi.
Khi trời sáng, máy bay đã gần đến Cửu Giang. Tôi nhìn bộ áo khoác vải xanh trên người trắng sạch rạng ngời, là đồ Thụy Sinh giặt cho hôm qua, chợt nhớ lại bốn tháng ở Hán Khẩu, Hán Dương mà cứ ngỡ như đang mơ. Lưu Linh, Nguyễn Triệu lạc vào Thiên Thai, người Vũ Lăng lạc vào Đào Nguyên, trong đó dâu tre gà chó, người qua kẻ lại cày cấy, nam nữ ăn mặc, đều giống như người bên ngoài, có sự chân thực rõ ràng đến thế, lại bình phàm đến mức không thể tưởng tượng được đó là gặp tiên.
Hai
Tôi đến Nam Kinh, Chủ tịch Uông đã qua đời vì bệnh ở Nhật Bản, linh cữu được đưa về, an táng gần Minh Hiếu Lăng, tôi chưa từng đến tế bái, nhưng trong lòng luôn sâu sắc tưởng niệm và khẽ thở dài. Ông Uông xét cho cùng cũng là bậc tài hoa của thời đại. Sự nhiệt tình khi ông gặp gỡ mọi người, bình thản thân thiết, so với kiểu chính trị chỉ chuyên chú tạo ấn tượng tốt của các nước dân chủ phương Tây, thì của ông có sự thấu tận tim can đối với thế hệ người Trung Hoa Dân Quốc. Sự thông minh của ông, chịu sự cảm ứng của thời đại, giống như chôn ống luật dưới đất, tiết khí động thì vạn tro bay ra. Phàm nơi nào có ông, nơi đó có phong thái, một câu nói bình thường, qua lời ông nói đều trở nên lay động. Ông mới đến Thượng Hải triệu tập đại hội đại biểu Quốc Dân Đảng, trù bị hoàn đô Chính phủ Quốc dân, có vài người đến muộn, tôi cứ tưởng ông Uông sẽ không vui, ai ngờ lúc ông đọc diễn văn khai mạc lại đầy nhiệt huyết nói: "Trung Hoa Dân Quốc hôm nay cử hành việc trọng đại thế này, các đồng chí từ phương xa đến dù không kịp cũng đã gấp rút tới đây." Mọi người nghe xong, tức thì cảm thấy hội trường như nắng đỏ đầy cửa sổ, trời quang mây tạnh. Đây không chỉ là kỹ năng ăn nói, thực sự còn có sự tốt lành, viên mãn của dân gian Trung Quốc vào ngày lành tháng tốt.
Ông Uông không coi trọng quan hệ cũ, đối với những người từng đi theo mình, chuyện đã qua rồi là ông không còn trách nhiệm, cho nên cán bộ phần lớn là người mới, bị coi là điều tối kỵ của bậc lãnh đạo, tôi lại thấy đây là cách ông Uông lấy lễ đãi sĩ trong thiên hạ, không coi họ là gia thần. Ông Uông lại bị cho là thiếu coi trọng tổ chức, nên không đấu lại ông Tưởng, thật ra Trung Hoa Dân Quốc đã hiện hữu điển chương chế độ, chỉ cần khiến không khí lưu thông, không gây trở ngại cho đại chí của con người, hiệu suất hành chính tự nhiên sẽ tăng cao, ngoài ra còn củng cố tổ chức chỉ khiến Trung Hoa Dân Quốc biến chất. Người ta lại nói ông Uông lật lọng, thực ra ông liên Cộng phản Cộng, kháng Nhật thân Nhật, giao hảo rồi lại giao ác với Tưởng, nhưng với Hồ Hán Dân, Diêm Tích Sơn... vẫn không kết bè kết cánh, ông chỉ như ông Tôn Trung Sơn dùng đạo thẳng mà hành sự linh hoạt trong hợp tung liên hoành.
Di ngôn của ông Uông là trồng mai trước mộ, sự trong sạch và nắm bắt tiết khí thời đại trước người khác của ông giống như hoa mai. Ông là người hiếu động, nhưng lại trầm tĩnh. Ông tung hoành ngang dọc một đời mà không hề làm tổn thương ai, phá hỏng việc gì, ngay cả việc ông tuyên bố tuyên chiến với Anh Mỹ, thực tế cũng không hề làm tổn hại đến một ngọn cỏ cành cây nào. Hoa mai nở trước, không kịp đợt đào lý nở rộ khắp núi phía sau, nhưng đây cũng là duyên hội của mỗi người, đều không cần phải ghen tị, không cần phải than thở.
Lần này đến Nam Kinh, tôi gặp Trần Công Bác, ông ấy nay kế nhiệm ông Uông làm quyền chủ tịch, hỏi tôi về tương lai cục diện, tôi đáp chiến sự đã gần hồi kết, quốc sự vẫn còn đang khởi đầu, ý nói chính trị nơi này vẫn chưa đủ công phu. Ông nói: "Ý tôi trọng tâm là xây dựng quân đội, mỗi khi nói bảy phần chính trị, ba phần quân sự, tôi thấy nên đảo ngược lại, bảy phần quân sự, ba phần chính trị." Trần Công Bác là người đích thân trải qua Bắc phạt, nên mới nói câu này, nhưng ông cũng chưa chắc đã hiểu được việc khởi binh trong dân gian. Thế nhưng người theo ông Uông như Trần Công Bác đã thấy lạc lối, những bậc tài lại như Chu Phật Hải, Mai Tư Bình, Trần Quần... càng như đã nhìn thấu hồng trần, những thanh niên khác trong xã hội từng qua trường lớp, lại toàn thân đầy lý luận chủ nghĩa, thời đó còn ai có thể cùng ông Uông lo việc thiên hạ? Người có thể cùng lo việc thiên hạ chỉ có là những người mới nổi lên từ dân gian.
Từ của Trương Hiếu Tường thời Nam Tống có câu: "Truy tưởng đương niên sự, đãi thiên số, phi nhân lực." Đối với ông Uông và một triều đại của ông, tôi đã ân oán sạch trơn, có tư mộ cũng chỉ là phản tỉnh. Sự phản tỉnh trong chuyện trò của kẻ chài người tiều.
Sau khi ông Uông qua đời, quan lại Nam Kinh đều rơi vào đường cùng, họ cấu kết với Trùng Khánh, trở nên bán công khai. Tôi từng dự một bữa tiệc, có tới sáu, bảy thứ trưởng và lập pháp ủy viên, là đặc biệt mời một vị tham mưu do Tư lệnh khu kháng chiến An Huy là Lý Phẩm Tiên phái tới. Tôi thấy họ bỉ ổi nịnh hót, vị tham mưu kia cũng như thể tính mạng của chư vị ở đây đều phải trông cậy vào ông ta cứu, tôi liền cố ý không kính rượu ông ta. Nhưng cũng có đối đáp vài lời. Tôi nói kháng chiến sẽ thắng lợi, Nhật Bản tất bại, ông ta nói: "Đây là niềm tin của hậu phương lớn, tổng cộng trong hai ba năm tới." Tôi nói: "Tôi còn nhìn gần hơn anh, nhưng tôi không đầu hàng, cũng không chịu bị bắt. Tôi chỉ hy vọng ông Tưởng quý trọng kháng chiến, phải nghĩ đến còn nội chiến phía sau. Tiếc là Nam Kinh không có người". Ông ta nói: "Chuyện này tuyệt đối không thể, lúc đó quốc dân ai còn muốn nội chiến? Cộng sản nếu động, quân Chính phủ Quốc dân hai tuần là giải quyết xong." Tôi chỉ dùng một câu để kết lại: "Không đơn giản như vậy." Cũng làm cho ông ta biết tôi coi thường ông ta.
Tối tôi đến nhà Ikeda. Bên ngoài kéo còi báo động, tắt đèn điện, hạ rèm dày, hai người ngồi đối diện dưới ánh nến, dần dần nghe tiếng máy bay. Ý đã bại vong, Đức cũng chỉ trong sớm tối, mong sao có thêm một năm rưỡi nữa, trường học chính trị quân sự của chúng ta có thể làm xong, nhưng chỉ sợ không kịp nữa rồi. Ikeda thở dài nói: "Nhật Bản nay lấy một nước địch lại sáu mươi nước, nếu có cách làm, thì cũng có thể, ai dè lại không có cách. Vốn dĩ cũng có thể là cuộc chiến giải phóng châu Á, ai ngờ lại làm hỏng bét." Nhưng tương lai còn phải làm lại, chỉ là không do Nhật Bản, mà do Trung Quốc đứng ra. Lúc đó thấy Ikeda bi phẫn, tôi cũng ngồi cùng ông, biết là không thể, vẫn chân tâm hy vọng có thêm một năm rưỡi thậm chí một năm nữa. Thế nhưng người Trung Quốc khác với Nhật Bản, người Trung Quốc cảm thấy tuy thành bại hiện thực, nhưng vẫn như trời đất chưa tế, bèn có một loại hào khí, ít khi bi phẫn đau thương.
Ba
Sau đó tôi đến Thượng Hải, ở lại hơn một tháng. Ở cùng Ái Linh, những ngày tháng trôi qua chỉ thấy như âm dương cuồn cuộn dời đổi. Chuyện bụi trần ở Thượng Hải có hàng ngàn hàng vạn, tàu điện leng keng chạy đi chạy lại dưới ban công đường Tĩnh An Tự, cũng như thế giới nhân gian vẫn cứ như đào lý gió đông nước tự chảy. Tôi cùng Ái Linh nói về Thụy Sinh, lại nói không đi đến đâu. Một vợ một chồng vốn là chính đạo của nhân luân, nhưng cũng thường có hoa đẹp nở ngoài tường, tôi chưa từng nghĩ đến việc phải tránh hiềm nghi, Ái Linh nhỏ nhen thế mà cũng hồ đồ đến mức không biết ghen tuông.
Hai người chúng tôi ở bên nhau, chỉ thấy người trước mắt chính là sự chân thực của thế giới nhân gian. Ái Linh cũng không tránh hiềm nghi, kể với tôi có một người nước ngoài ngỏ ý với cô của cô, muốn Ái Linh quan hệ với ông ta, mỗi tháng có thể chu cấp chút tiền, người nước ngoài đó cũng không nhìn xem Ái Linh là người thế nào. Nhưng Ái Linh kể lúc đó chẳng có chút phản cảm, tôi nghe ban đầu thấy không vui, sau cũng tiêu sái. Chúng tôi vốn là cùng sinh ra với mọi người. Ái Linh làm tôi nhớ đến chuyện dân gian nói Quan Thế Âm Bồ Tát đến một nơi, muốn quyên tiền xây cầu giúp người, bà hóa thân thành cô gái chèo đò, đứng trong thuyền, tuyên bố ai có thể ném tiền trúng vào người mình, cho làm vợ chồng. Người trên bờ ném tiền đầy thuyền, đều không trúng, ai ngờ Lữ Động Tân ra nghịch ngợm, ông cải trang thành ăn mày, móc ra một đồng tiền ném trúng, Quan Thế Âm Bồ Tát biết không ổn, liền bay lên trời. Trò đùa này có phần tổn hại đại nhã, soạn ra những câu chuyện như vậy chính là không kính Quan Thế Âm Bồ Tát, nhưng dân gian rất thích câu chuyện này, không có kẻ ngốc nào truy hỏi sau đó Quan Thế Âm Bồ Tát có lấy Lữ Động Tân không, hay Lữ Động Tân phải chịu sự trừng phạt gì.
Tôi rất thích Ái Linh ở trước mặt mọi người. Đối với một hạng người nhà quê và người văn hóa thành thị, tôi chỉ có thể nói tiếng Anh của Ái Linh giỏi đến mức không thể tưởng tượng, sách văn học phương Tây cô đọc như bổ dưa thái rau vậy, họ liền kinh phục. Lại có một hạng phu nhân tiểu thư nhà quan lại, họ nhìn người nhìn xuất thân, tôi liền nói với họ gia thế Ái Linh cao sang, mẹ và cô đều du học phương Tây, cô chín tuổi đã học đàn piano, họ nghe xong liền cứng họng. Ái Linh có tấm ảnh, châu báu đầy người, hơn hẳn bất kỳ thục nữ nào, Ái Linh bản thân rất không thích, tôi lại đem cho một người bạn làm quân trưởng xem, bảo anh ta cũng phải ghen tị. Sự cao quý và giản đơn của Ái Linh, không cách nào nói cho họ hiểu rõ, nhưng sự tán dương tục khí thế này tôi cũng lấy làm đắc ý.
Ái Linh cũng thích nhìn tôi trước mặt mọi người, một ngày tôi nói sẽ dự một buổi tọa đàm thời sự. Cô ấy lại hứng thú đi cùng. Hai người chúng tôi cùng ngồi một chiếc xe ba bánh đến Tô giới Pháp, tiết trời nắng đẹp tháng Ba âm lịch, chỉ thấy khắp đường bông liễu múa lượn trên không, tung bay như tuyết rơi đầy trời, khiến người ta kinh ngạc. Tôi và Ái Linh đều mặc áo khoác, lại càng thấy da thịt gần gũi với cơ thể mình hơn. Tôi bắt bông liễu trên tóc và đầu gối Ái Linh, bông liễu kết thành đoàn thành cầu, bay lượn trước sau xe, cứ trêu chọc mặt mũi cổ họng, bảo nó vô lại một chút cũng không sai. Đến địa điểm họp, là một căn nhà kiểu Tây có bậc thang đá trắng và bãi cỏ, ở đây bông liễu càng trút xuống mịt mù, xuống xe trả tiền, đứng ở cửa một lát, đã bám đầy người. Xuân quang có sự mê hoặc rõ rệt như vậy, tôi mới là lần đầu biết đến, thật sự nhân gian đã trở thành tiên cảnh.
Họp trên lầu, có khoảng hai mươi người, phần lớn là thanh niên, cảm thấy như ở trong lớp học. Giữa buổi họp, bỗng lại kéo còi báo động, ngay sau đó nghe tiếng thả bom, từng tiếng đục ngầu đánh vào trái tim đại địa, tôi đang đứng dậy nói chuyện, mấy lần dừng lại chờ tiếng nổ của máy bay đi qua trên đầu. Máy bay lúc xa lúc gần, thời gian không kích hôm nay rất dài, báo động mãi không giải trừ. Đây cũng là một sự thật, ít nhất khiến người ta có cảm giác thấu tận xương tủy, nhưng lại là sự thật vô cùng tồi tệ, như mây vô minh cũng là một sự thực.
Bốn
Thanh Vân năm nay ba mươi tuổi, nhân tiện tôi về nhà, đưa cô đến Hàng Châu kết hôn. Nhà chồng họ Thẩm, vốn là người Thẩm Gia Loan bên dòng Chiêm Khê dưới chân núi Thanh Phong gần Hồ Thôn, quê mùa cục mịch, ra ngoài theo tôi làm chút việc vặt. Thanh Vân vẫn là kiểu cách con gái Hồ Thôn, không bàn chuyện yêu đương, chỉ thấy nữ lớn phải gả là đạo thường, chấm anh ta, là vì vẫn có thể ở nhà tôi chăm sóc em trai em gái. Vì tôi, đến cả việc chung thân đại sự cô cũng phóng khoáng như vậy. Cô từ nhỏ đã có tôi là người chú thân thiết, đối với người khác cô không bao giờ có ý trèo cao, phú quý bần tiện của nhân thế, cô chỉ có tình có nghĩa, cho nên không lựa chọn. Cô chỉ cảm thấy có chú đưa đi kết hôn, đã rất hài lòng rồi.
Liêu Việt Vạn mà tôi cứu ra ở Nam Kinh, nay làm trạm trưởng đặc công Hàng Châu, mở tiệc tẩy trần cho chúng tôi tại công quán mới của ông ta, bà Liêu kia tôi thấy lại tỏ vẻ bề trên, mấy vị phu nhân sảnh trưởng đến, bà là chủ nhà, có thể ngồi mà không đứng dậy, cũng phải kể là kẻ ghê gớm. Sau này tôi mới biết Liêu vẫn đang làm việc cho Trùng Khánh, nên coi thường người chính phủ Uông. Bà Liêu kia lại mời tôi vào phòng bà ngồi, đích thân bưng trà. Khi mở tiệc, có khách mời là các sảnh, cục trưởng chính phủ tỉnh, các triều đại mới khởi đầu, vốn là kẻ thị dân, chỉ là trước mắt họ tổng không phải là người của một thời đại giang sơn. Sau khi uống rượu Liêu Việt Vạn cho tôi xem một món đồ sứ Tống, nhất định muốn tặng tôi, tôi lại không nhận của ông ta.
Tôi và Thanh Vân ở khách sạn Hoàn Hồ, vợ chồng Liêu sáng nào cũng đến thỉnh an, bà Liêu bèn chải chuốt cho Thanh Vân, bà tự coi mình là người nhà gái, dường như chị dâu phục vụ cô em gái xuất giá. Tôi không thích đặc công, không trông mong gì vợ chồng Liêu lại có nhân tình. Sau này kháng chiến thắng lợi tôi vong mệnh, Liêu tham gia công việc tiếp quản ở Thượng Hải, người nhà tôi ông ta cũng còn chịu chăm sóc.
Ở Hàng Châu tổng cộng năm ngày, sau khi Thanh Vân kết hôn, tôi cùng đôi vợ chồng mới đi chơi Tây Hồ, đến Tam Đàn Ấn Nguyệt. Trong khách sạn có bảo vệ do chính phủ tỉnh phái tới, đi chơi phải đặt lính gác, nhưng tôi lập tức đều bảo miễn. Như vậy tôi mới có thể một mình đi dạo trên đường Hoán Sa. Hàng Châu thời chiến hàng quán tiêu điều, chỉ có hàng liễu bên đường Hoán Sa vẫn như cũ. Nhớ lại thời thái bình, người buôn bán đường thủy đường bộ ở Đồng Lư, Phú Dương và Dư THành, Đường Thê đều đến đây, tuy không nhất thiết phải có những người như Nghiêm Tử Lăng, Tiền Vũ Túc Vương thời hàn vi, nhưng cũng có một vẻ an khang yên ổn thực tế của bụi trần. Mà cảm giác hưng vong, lại không phải than thở vô thường, ngược lại chỉ là phản tỉnh, nhìn thấy được bản tướng thanh chân của chính mình, giống như hàng liễu bên đường Hoán Sa, giống như lan can chiếu bản tại Tam Đàn Ấn Nguyệt, giống như tôi vẫn là Thụy Sinh của những năm tháng cũ đến Hàng Châu du học.