Tổng tham mưu trưởng chiến trường Trung Quốc của quân Đồng Minh là Hà Ứng Khâm ra lệnh, máy bay, tàu hỏa và tàu thuyền trên sông Trường Giang của Vũ Hán đều phải tập trung để chờ điều động, không được tự ý di chuyển. Chỉ có một con tàu chở thương binh Nhật Bản hướng về Nam Kinh, tôi liền lên con tàu này, do Tổng lãnh sự quán Nhật Bản và Bộ tư lệnh quân đội cùng Hiến binh đội mỗi bên phái một người hộ tống, tôi và họ đều cải trang thành thương binh. Trước khi đi, tôi đã gặp thư ký Phú Cương, nhờ ông ta mang thư cho Huấn Đức, Phú Cương đưa cho Vĩnh Cát, nhưng Vĩnh Cát lại chưa chuyển đến nơi.
Khi chúng tôi đến bến tàu, trời vẫn chưa sáng, tiếng chuông lớn ở Hán Khẩu vang lên từng hồi, không khí ban đêm nghiêm cẩn, ở chỗ tối trên đường có lính gác Nhật tiến lên tra hỏi, thấy là xe của Bộ tư lệnh quân đội, liền kính lễ rồi rút lui. Đến bên bờ sông, thấy thương binh đều đang xếp hàng điểm danh, mất rất nhiều thời gian, đến khi lên tàu thì phương Đông đã rạng, nước sông nhuốm màu mây. Thuở nhỏ tôi đi Hàng Châu học, qua Hạo Bá đổi tàu phải đi một đoạn đường, mặt trời mới mọc, trăng vẫn còn ở bên trời chưa lặn, thật là nhật nguyệt cùng sáng, mà giờ đây tôi cũng vẫn như kẻ mới ra đời, đi đến thế giới bên ngoài kia.
Trong khoang tàu, giường nằm của chúng tôi xếp cùng với nhiều thương binh. Nhìn họ bại trận, lòng tôi chỉ thấy kính trọng, hơn nữa nỗi lo âu của tôi cũng mới bắt đầu, lòng người trở nên mềm mỏng hơn. Họ đều rất yên lặng. Vì tôi mạo danh thương binh nên tránh mở miệng. Nồi cơm lớn của họ rất thơm ngọt, ngay cả canh và thức ăn cũng có sự thanh tịnh như đồ cúng chay, ba báu của Phật pháp, cơm của đại chúng vốn là đồ ăn của thiên nhân, họ cũng chia cho tôi. Trên tàu ba ngày, đi qua các bến tàu như Cửu Giang, Vu Hồ, các đoàn kiều dân Nhật Bản ném xuống tàu từng bao tải bánh quy, nhưng ngay cả một chút náo nhiệt hỏi thăm hay cảm ơn cũng không có. Một là tàu không dừng lại, đại diện trên bờ không xuống khoang, thương bệnh binh trong khoang cũng không thò đầu ra nhìn bờ, chỉ đứng trên nóc tàu nhận lấy quà tặng mà thôi. Sau đó mang vào khoang chia cho mọi người ăn, tôi cũng có phần, khi họ ăn chỉ có vẻ cung kính, dù muốn khích lệ cũng chẳng có lời lẽ nào thích hợp. Ngay cả những người ngồi cạnh nhau tối ngày, cũng ít khi trò chuyện.
Vài năm trước tôi đi Nhật Bản, khi tàu sắp rời bến tại Dương Thụ Phố ở Thượng Hải, hành khách đều ra đứng bên thành tàu, người Nhật trên bờ từng đội từng đội ca hát vẫy cờ tiễn đưa, máy phát thanh trên tàu mở bài "Kim chi đại" (Quốc ca Nhật Bản), tiếng nhạc cùng dòng nước Hoàng Phố trôi đi ngoài mạn tàu, mây trắng trên trời bay qua cột buồm cao, thân tàu khổng lồ đã rời bến chậm rãi rời đi, đất nước đại dương của họ thật khiến người ta sảng khoái tinh thần. Nhưng hiện tại con tàu chở thương binh này lặng lẽ đi trên sông Trường Giang, lại là một sự trang nghiêm khác. Người nằm cạnh tôi là bệnh nhân kiết lỵ, đại tiểu tiện đều do y tá đến phục vụ, mà tôi lại không hề thấy ghê tởm. Lúc sắp chết, y tá liên tục gọi anh ta là "Endo-sama", tuổi còn trẻ như vậy. Sau đó lấy lá cờ Nhật Bản đắp lên người anh ta, tổ quốc bại trận đầy khổ nạn, quốc kỳ vẫn còn che chở cho con cái của nó. Những người trong cùng khoang không kinh động, cũng không than thở, một loại tình thân, khi phù hoa đã tận, đối với vạn sự trên đời dường như có chút ngộ ra như tham thiền.
Khi tôi đi vệ sinh, đứng bên mạn tàu một lúc, tàu đang đi giữa dòng, cây cối xa xa đôi bờ như cỏ tề, lờ mờ có khói bếp nhà dân. Cảm giác chiến thắng kháng chiến không phải là náo nhiệt, mà là nhìn núi chỉ là núi, nhìn nước chỉ là nước, không thể có liên tưởng gì, khói bếp nhà dân nơi đó sẽ là chỗ ẩn thân của tôi ra sao, cũng không biết sắp xếp thế nào. Tình thân đối với tôi ở nhân thế rõ ràng như vậy, nhưng hoàn toàn không có sự cợt nhả nuông chiều, tôi không khỏi có chút đau thương, nhưng không phải là nỗi buồn của kẻ yếu. Tôi chẳng qua chỉ là một kẻ bại trận. Giữa trời đất có thành có bại, nước sông Trường Giang tiễn đưa thuyền đi, xưa nay tiễn người thắng cũng tiễn người bại, sự ồn ào của kẻ thắng quả nhiên như nước chảy dạt dào, mà sự khiêm tốn của kẻ bại cũng làm cho non sông đều tĩnh lặng.
Ngày 5 tháng 9 đến Nam Kinh, Trần Công Bác đã trốn sang Nhật Bản, Chu Phật Hải làm Tổng chỉ huy phòng vệ Kinh Hộ, Chu Phật Hải đã sớm thông đồng với Trùng Khánh, lúc này liền thực hiện việc ép cung, Trần Công Bác trước khi đi đã triệu tập cuộc họp khẩn cấp, Bộ trưởng Lục quân Tiêu Thúc Tuyên và Chủ tịch tỉnh Giang Tô Trần Quần chủ trương cử binh kháng cự, sau khi tan họp Tiêu Thúc Tuyên vừa ra cửa liền bị người của Chu Phật Hải bắn chết. Trần Quần sau khi về nhà thì tự sát. Hiện tại Nam Kinh đã do Phó tham mưu trưởng Lãnh Hân của Trùng Khánh mang binh đến tiếp quản, chỉ còn dựa vào quân Nhật để duy trì trật tự.
Tôi vào Bệnh viện Lục quân Nhật Bản, ở phòng dành cho tướng lĩnh, sáng hôm sau Lãnh Hân phái người mang theo phiên dịch đến thăm hỏi thương bệnh binh, người đó đến cửa phòng tôi tuyên đọc đức ý của Chủ tịch Tưởng, người đó nói một lần, phiên dịch nhắc lại một lần, kính lễ rồi lui ra, còn tôi là thương bệnh binh, có thể nằm giường không cần để ý. Tối ứng lời mời dùng cơm bí mật của Hiến binh đội Nhật, hỏi ra mới biết Đại sứ Tani và Đại tướng Okamura đều đã đến Thượng Hải. Trong bữa tiệc, khi được hỏi tôi nhìn nhận thế nào về MacArthur và Nhật Bản, tôi nói: "Tình hình còn nghiêm trọng gấp trăm lần so với những gì các ông tưởng tượng bây giờ, nhưng Nhật Bản có lịch sử 2600 năm, và thế kỷ 20 không có chuyện mất nước."
Ngày thứ ba tôi cải trang thành Thiếu tá quân đội Nhật, do ba sĩ quan Hiến binh hộ tống ngồi tàu hỏa rời Nam Kinh đến Thượng Hải. Đại sứ Tani sắp xếp cho tôi ẩn náu tại nhà một người Nhật ở Hồng Khẩu. Shimizu và Ikeda đến thăm tôi, bảo tôi hãy yên tâm, đợi đến khi cùng Đại sứ Tani bay sang Nhật Bản, tôi nói: "Đại sứ Tani còn có thể bình thản trở về triều báo cáo công việc sao?" Người Nhật không có kinh nghiệm bại trận trước nước ngoài, đại họa ập đến đều trở nên hồ đồ. Lại có hai tàu chiến Nhật Bản bỏ trốn, bí mật đến mời tôi cùng đi, tôi cũng từ chối, sau đó một chiếc bị tàu chiến Mỹ chặn lại. Trước đó khi còn ở Hán Khẩu, Sanashina chuyển sang làm Tham mưu trưởng sư đoàn với cấp bậc Đại tá, trước khi bại trận đã dẫn sư đoàn đó đi Mãn Châu, bạn bè Nhật ở Hán Khẩu muốn tôi đi gấp vẫn còn kịp, có thể trà trộn vào trong đội ngũ mà đi cùng, tôi cũng may là đã không đi. Lại có người muốn tôi cùng họ ngồi một con thuyền đánh cá, trôi dạt đến đảo nào ở Nhật Bản cũng được, nhưng tôi muốn trốn thì vẫn trốn trong dân gian Trung Quốc.
Ở Thượng Hải sáng tối máy bay không ngớt, binh tướng Trùng Khánh và quân nhân Mỹ tấp nập đến, nhưng tôi không chịu dễ dàng mà trốn. Cá sợ hãi bỏ chạy, cũng phải quẫy đuôi một cái, bắn lên bọt nước, sư tử là vua của trăm loài thú, ngày Tết múa sư tử, múa xong rời đi, cũng phải lắc đầu vẫy đuôi, thỉnh thoảng xoay người một cái. Tôi thông qua Ikeda đệ trình kiến nghị bằng văn bản lên Đại sứ Tani, muốn quân Nhật tại Hoa từ chối đầu hàng, mà hợp biên với quân đội của Chính phủ Nam Kinh, thành lập tại dân gian Trung Quốc, biến thành quân cách mạng Trung Quốc, cộng thêm sự vận dụng chính trị, có thể khiến Trùng Khánh biết lễ nghĩa, Diên An cũng không thể thừa cơ, Mỹ thấy Nhật Bản vẫn còn quân đội ở nước ngoài chưa đầu hàng, cũng không dám ức hiếp Nhật Bản quá đáng. Lại nữa đây là việc của Trung Quốc, Mỹ không thể tùy tiện phái binh đến đổ bộ hay thả bom nguyên tử như thế được.
Thế nhưng thời gian qua một tuần, Đại sứ Tani và phía quân đội thảo luận không quyết. Thời ơi thời, tôi nên rút lui gấp, liền đưa ra một kiến nghị khác, nhân lúc quân Nhật hiện còn tiền bạc vật tư trong tay, giữ lại làm kinh phí chính trị cho chúng ta sau này tái khởi. Việc này cũng thảo luận không có kết quả, vì số tiền lớn như vậy không thể cất giữ hoặc che giấu. Tôi không thể chờ đợi bó tay chịu trói, thật sự là lúc này không đi, còn chờ đến bao giờ nữa. Trước khi đi tôi viết một bài văn, đưa cho Ikeda bài văn đó là "Gửi người Nhật", ý nói: "Tôi nay trốn đi, những năm tháng sau này, giống như các ông sống trong lo âu. Chiến tranh Thái Bình Dương và phong trào hòa bình của tiên sinh Uông, có nhiều điều đáng suy ngẫm, nhưng cũng tự có mặt dương khí của nó. Lịch sử không nằm ở chỗ hối tội, mà là ở chỗ nhặt thiện lấy phúc trong gai góc, chớ vì chuyện hôm nay mà quên đi sự thân thiết ngày trước. Từ đây Trung Quốc sẽ loạn trong, thân này chưa chết, còn được luận bàn lại. Quốc tế cũng sẽ có xung đột Mỹ - Nga, Đông Nam Á sẽ xuất hiện nhiều nước mới độc lập, năm năm sau Nhật Bản có thể thoát khỏi sự trói buộc của bại trận, mười lăm năm sau quốc thế có thể khôi phục. Không cần báo thù rửa hận. Khôi phục cũng không phải là luyến tiếc cái cũ, vốn biết thiên mệnh chỉ có cái mới, lại như nước biển tự nhiên không có uế tạp, con người thì có thể thanh tịnh thôi. Nhân sự có cái lường được có cái không thể lường được, vẫn mong mỗi người biết trân trọng bản chất, ngày sau gặp lại, có gì khác với lúc bình thường." Ikeda lấy đi dịch rồi gửi sang Tokyo, lúc đó họ không dám đăng, về sau khi tôi lại đến Nhật Bản, người Nhật vẫn còn lưu giữ nhiều.
Khoảng ngày 20 tháng 9, chủ nhà người Nhật mà tôi ở dẫn tôi lên tầng ba, đẩy tủ quần áo ra, có lỗ hổng trên tường có thể thông lên gác mái, tôi không hiểu tiếng Nhật bà ấy nói, chỉ biết là người của Chính phủ Quốc dân sắp đến điều tra kiều dân Nhật Bản, bà ấy dạy tôi lúc đó hãy lên gác mái trốn. Tôi cảm ơn bà ấy, lúc đó trong lòng rất khó chịu. Nếu tôi bị bắt, thà như Tiều Thố mũ áo bị chém ở chợ, cũng không muốn bị lôi ra từ gầm giường hoặc kho để đồ. Ngày hôm sau, tôi liền bỏ đi.
Tôi rời Hồng Khẩu, là Thanh Vân đến đón, ở lại chỗ Ái Linh một đêm, không gọi con cái đến gặp. Ngày hôm sau liền chuyển đến Hàng Châu, vượt qua sông Tiền Đường, không quay đầu lại nữa. Tôi chỉ mang theo một hai vàng, một cái gói, bên trong là quần áo thay, Thanh Vân vì tôi mà đan gấp một chiếc áo len, trên đường dễ mặc. Một tấm ảnh của Huấn Đức cũng giao cho Thanh Vân giữ kỹ, không mang theo bên người. Trốn đi thật là chuyện lớn, tôi thậm chí không có lời nào muốn dặn dò Thanh Vân, Thanh Vân hiểu lòng tôi nhất, cô ấy cũng không lo không sợ không thê lương. Chỉ đối với Ái Linh tôi hơi cảm thấy bất an, gần như muốn hổ thẹn, cô ấy là người bình thường cũng khiến tôi kinh ngạc. Trong "Lạc Thần Phú" có câu "phiên nhược kinh hồng" (lướt đi như chim hồng kinh động), trong "Tây Sương Ký" có "kinh diễm" (vẻ đẹp kinh ngạc), trong "Hồng Lâu Mộng" Lâm Đại Ngọc lần đầu gặp Giả Bảo Ngọc mà "kinh ngạc", và trong "Sử Ký" Hàn Tín bái tướng, cả quân đều kinh ngạc, còn có trong "Thiên Tế Ô Vân Thiếp" có "Lũng thượng sào không tuế nguyệt kinh" (tổ chim trên đồng vắng, năm tháng kinh hoàng), tôi từ Ái Linh mới biết thế gian thật sự là nơi khiến người ta kinh ngạc đến thế. Nhưng tất nhiên tôi là kẻ ngang ngược vô lý, càng đối với Ái Linh như vậy.
Vượt qua sông Tiền Đường, ở đường cao tốc Tây Hưng đón xe khách Thiệu Tiêu, ngồi cùng với người bán hàng rong, thợ thủ công, dân làng, thấy họ hoạt bát tươi mới như vậy, mọi thứ trên đời đều chân thực, tôi không nhịn được mà ngồi thẳng thắn hơn. Là vì kính trọng. Là vì tôi có nỗi lo âu. Trong "Xích Bích Phú" có câu "Tô tử tiếu nhiên, chính khâm tọa nhi vấn khách viết" (Tô tử bùi ngùi, chỉnh áo ngồi nghiêm mà hỏi khách rằng), "tiếu nhiên" (bùi ngùi) cũng không phải tình cảm không ổn định, mà dung mạo trở nên đoan chính hơn, thuở nhỏ tôi chỉ biết đọc cho trôi chảy, giờ mới biết cái hay của nó.
Tôi đi chưa được mười ngày, các nơi Kinh Hộ liền bắt đầu bắt giữ và xét xử Hán gian. Thời kỳ bị chiếm đóng ở Thượng Hải có một bài hát thịnh hành, nghe xong muốn phì cười, hai câu đầu là:
Hoa ơi vì sao ngươi nở, chim ơi vì sao ngươi hót.
Nhưng cũng chỉ là hỏi như vậy, không nhất thiết phải có đáp án, người hỏi này thật đúng là có sự lãng mạn của mùa xuân. Hiện tại chiến thắng kháng chiến, người Thượng Hải một đoàn vui vẻ, người từ Trùng Khánh về lại nói các người không có công lao, tại sao lại nở? Tại sao lại hót? Các người còn có tội nữa! Vốn dĩ có thể là một bài hát, cũng biến thành câu hỏi của tòa án. Vốn dĩ nhân sự cũng có việc nhất định phải hỏi rõ ngọn ngành, khen chê thực tế, như Khổng Tử làm Xuân Thu, thế nhưng của họ cũng không phải đại nghĩa Xuân Thu, mà là Thần Đạo đến xét xử thế nhân, thi hành cái uy lực siêu nhiên như bom nguyên tử, như Jehovah trong Cựu Ước, khiến kẻ có sinh mệnh đều kinh sợ, mặt đất nứt ra, người của Chính phủ Nam Kinh đều sống mà rơi xuống địa ngục, không chỉ quan ngụy, còn có dân ngụy, một lưới bắt sạch ba vạn mấy nghìn người. Trần Công Bác, Lâm Bách Sinh,... bị áp giải từ Nhật về, ở Vũ Hoa Đài đầu tiên là Ye Peng, Đinh Mặc Thôn bị bắn chết, Chu Phật Hải cũng vào tù, chỉ có ông ta nước mắt đầy mặt. Ở Nam Kinh, là tiên sinh Uông bị đào mộ phá xác, con gái tiên sinh Uông thờ di ảnh ở nhà cũng bị hiến binh can thiệp. Ở Thượng Hải, Hàng Châu, cho đến Thiệu Hưng và những huyện thành như vậy, ngay cả nhân viên nhỏ của hội thương nhân ngụy cũng bỏ trốn không đường, vì muốn chấn chỉnh kỷ cương dân tộc, suýt nữa cả núi sông đất đai cũng trở thành ngụy. Chỉ có công nhân là cứng rắn, mới không bị xét xử tội danh làm địch, vận hành máy móc nhà máy, lái xe điện, tàu hỏa trong thời kỳ quân Nhật chiếm đóng.
Hán gian vốn dĩ cũng nên trị. Nhưng có người có thể như chính Trung Hoa Dân Quốc, trải qua chiếm đóng và thu phục, thực ra cũng không mất tiết tháo. Ngay cả người tự cho mình là đã mất tiết tháo, chỉ cần không làm chuyện quá đáng, cũng nên phân biệt nặng nhẹ, vì sự nặng nhẹ chừng mực của pháp luật có thể là đạo lý của nhân thế, giống như sự tinh tế của luật thơ. Hơn nữa thị phi không phải chuyện một ngày, lúc đó phu nhân Uông tranh luận hào sảng tại tòa, người dự thính đều vỗ tay, người Thượng Hải còn đánh cược vụ án Chu Phật Hải, đoán xem ông ta có bị kết tội hay không, trước mặt những người vỗ tay và lắng nghe này, thẩm phán đã mấy lần xuống không được đài.
Bây giờ Chính phủ Quốc dân chạy sang Đài Loan, đại lục lại là một lũ thần đạo khác, nhưng họ cũng sẽ có lúc lớp sơn vàng bong tróc, vô ích tạo nên bạch cốt như tuyết. Vị cao tăng trong "Đào Hoa Phiến", khi nhà Minh mất, quân Thanh đến khắp nơi, ông ta làm lễ trong chùa Phật để siêu độ, cầu cho người sống vĩnh viễn dứt đao binh, giải oan khí lệ khí cho người chết, nhất thời vong hồn của trung thần nghĩa sĩ gian ác tiểu nhân đều đến trước Phật được siêu độ, tôi nghĩ sau này có thể về đại lục, cũng muốn làm một đàn tràng thủy lục như vậy tại chùa Chiêu Khánh ở Hàng Châu.