Tại nhà Chu Phật Hải, nhìn thấy trên bàn có bản "Nam Hoa Kinh" do Quản phu nhân chép tay, đúng là bút tích thật, nhưng hễ nghĩ đến việc này là do Mã Khiếu Thiên hay ai đó ở Ngân hàng Dự bị gửi tặng, thì liền thấy không còn gì đáng quý nữa. Lại có Bộ trưởng Lục quân Diệp Bồng cho tôi xem mấy chục phương Đoan nghiễn ông ấy sưu tầm, tôi cũng thấy không có ý nghĩa gì. Còn cái tủ kính trong phòng khách nhà Lý Sĩ Quần, bày đầy những bình, ấm, như ý, cừu cát tường, thỏ trăng... được tạc từ bạch ngọc, thanh ngọc, lại còn san hô, mã não, cầu pha lê cùng đĩa rồng phượng bằng vàng. Mỗi lần tôi đứng trước tủ ngắm nghía, thế mà chẳng muốn lấy lấy một món.
Hán Nhạc Phủ:
"Thiếp có chiếc yếm lụa thêu, ánh sáng tự bừng lên, trướng gấm đỏ xếp chồng, bốn góc treo túi thơm,
Rương rương lớp lớp sáu bảy mươi, dây lụa xanh biếc buộc chặt,
Vật vật đều khác biệt, chủng chủng ở bên trong,
Người hèn vật cũng rẻ, chẳng đáng đón người sau,
Để lại làm của tặng, nay chẳng có nhân duyên."
Nghĩ đến việc phải đau lòng vì những thứ đó, hơn nữa ngay cả thời đó nó cũng chẳng từng "ánh sáng tự bừng lên" bao giờ.
Tôi cũng không thích xã giao chốn quan trường. Ở Thượng Hải, Cục trưởng Cảnh sát Lư Ẩn, Thư ký Công bộ cục tô giới Cảnh Gia Ký, cùng lãnh tụ sở giao dịch Phan Tam Tỉnh và đám người họ có một câu lạc bộ, tối đến chỉ thấy rèm dày thảm dày, ghế sofa nhồi đầy, chỗ đó chắc chắn đến ban ngày cũng không thông khí, đèn điện chỉ thấy đục ngầu, gọi vũ nữ đến uống rượu cùng, cũng chỉ thấy là một đám người lôi thôi lếch thếch đang ăn uống. Tôi từng đến một lần, thấy những yếu nhân giới chính trị quân sự có La Quân Cường, Đinh Tích Sơn, sau bữa cơm La Quân Cường một mình ngồi trong ghế sofa như đang hưởng phúc, Đinh Tích Sơn không biết đã đi từ bao giờ, lại có vài người dẫn vũ nữ lên căn phòng nhỏ trên lầu đánh bài, ở đây ai cũng không cần chào hỏi ai, mỗi người tự do, tuy tản mác, nhưng cũng có một phong vị nồng nặc khác lạ, người Thượng Hải thật là học đâu giống đó, làm được hoàn toàn giống hệt câu lạc bộ của người Tây phương. Nhưng tôi rất không thích, đi một lần là thấy chán ngán.
Mà tôi cũng chẳng có nhã hứng du ngoạn núi Tê Hà vào hai mùa xuân thu cùng Chử Dân Nghị. Khi ở Nam Kinh, chỉ vì chùa Kê Minh ngay sau nhà, không có việc gì thường lên đi dạo, nhưng cũng chẳng khác gì đi dạo phố Đan Phượng. Ngoài ra chỉ đi hồ Huyền Vũ và Minh Hiếu Lăng. Núi Tử Kim tôi từng một lần đi từ đài thành lên, nhưng đi được một nửa lại xuống, cảm thấy chỉ sống dưới chân núi Tử Kim như vậy, ngày ngày gặp mặt, cũng chỉ thế thôi. Yến Tử Cơ ở Nam Kinh, cùng đi ngắm hoa đào ở Long Hoa ngoại ô Thượng Hải, tôi đều chưa từng tới. Tôi cảm thấy thắng cảnh di tích đó cứ nằm ở đó thôi đã là tốt rồi, không nhất thiết phải đến tận nơi, đó cũng là sự dư dật bất tận của nhân thế.
Lưu Bị yêu thanh sắc chó ngựa, tôi biết là rất tốt, mà vua chúa các triều đại Trung Quốc đi săn bắn, đại thần thường can gián, tôi cũng cho rằng can gián là đúng. Sở thích của người thời nay, phim ảnh, bóng đá, du lịch, cổ vật, sưu tập tem hay câu cá, tôi không có món nào, ngay cả đọc sách tôi cũng không tham, chỉ thấy trong nhà có vài cuốn sách là tốt nhất, cho nên chưa từng nghĩ đến việc phải có một thư trai.
Tôi cũng rất ít đến nhà đồng liêu. Ba nhà thường qua lại, một là nhà Hồ Kim Nhân, tôi không phải vì ông ấy là họa sĩ, mà chỉ vì nhà ông ấy là hộ nhỏ ở Thượng Hải thời chiến, ông ấy và Ân Huyên là đôi vợ chồng trẻ ân ái, dưới có hai bé gái, mỗi lần giữ tôi ăn cơm thường, tuy chỉ có canh đậu phụ rau xanh, xào một đĩa trứng gà, cũng là tình cảm đãi khách nồng hậu. Lại một nhà là nhà Ngô Tứ Bảo, có tiền là phải giống như nhà họ, giàu có đến phong quang, dường như toàn bộ phồn hoa Thượng Hải đều hội tụ trước cửa nhà ông ấy. Lại nữa là công quán của Chủ tịch Uông, cửa ngõ nơi đó thanh nghiêm, hơn cả sự phú quý vinh hoa.
Tôi kết giao với người, không tham cầu thánh hiền hào kiệt, học giả nhã nhân hay thanh niên cách mạng, mà chỉ qua lại với người nơi phố thị, tuy bình thường cực độ, nhưng không có tâm cơ, như mây mặt trời cao cao, sơn hà đều tĩnh lặng, không rơi vào tình duyên, tự có lễ nghĩa tốt đẹp.
Tôi không hề khuyên một ai tham gia chính quyền Uông, chỉ có Mục Thời Anh tự mình nói muốn tham gia, tôi mới giới thiệu ông ta làm báo, chẳng bao lâu bị ám sát, tôi giúp bà Mục nhận được tiền tuất. Lúc này mấy người bạn của Hồ Kim Nhân, có người do cuộc sống thời chiến khó khăn, muốn tìm nghề nghiệp, tôi dùng họ ở Cục Pháp chế. Đây đều chỉ là tình bạn, còn chân thực hơn cả chính trị, hơn nữa cũng chẳng liên quan gì đến chính trị. Đỗ Hành và Đái Vọng Thư lén đến Hàng Châu, rất sợ hãi căng thẳng, tôi lại gặp Đái Vọng Thư, bảo ông ấy rằng việc trên đời đâu có nhiều thứ liên quan đến chính trị như vậy, đừng làm người ta buồn cười.
Người làng Hồ truyền tai nhau, chỉ biết tôi làm quan bên ngoài, liền có nam nữ đến nương nhờ, nhưng họ phần lớn không biết chữ, tôi chỉ đành giới thiệu họ làm nhân viên sự vụ hoặc tạp dịch ở khắp nơi, hoặc cho lộ phí bảo họ về. Họ mỗi khi có một nhóm đến, liền ở trong nhà tôi tại Thượng Hải, không cần biết có ở nổi hay không, tự nói người nhà mình trải chiếu nằm sàn cũng được, đều là không biết chừng mực như vậy, khiến Thanh Vân vừa bất lực vừa buồn cười, nhưng người vùng núi tuy thô nhưng cũng có nguyên khí, tôi cũng như Thanh Vân, không có lý do gì để chán ghét họ.
Như vậy, ngay cả em gái nhà Du Phụ, con trai Thành Khuê là Thọ Tiên, còn có Trần Hải Phàm họ, cũng tất thảy đều đến. Em gái nghĩa nhà họ Du thuở nhỏ nhục mạ tôi, định so đo với cô ta thì cô ta là trẻ con, định không so đo thì cô ta lại nói ra những lời không giống trẻ con nói, rõ ràng là mẹ nuôi bảo cô ta như thế. Đến nay tám năm không gặp, cô ta lấy một người chồng hoàn toàn không có tiền đồ, nhưng đã ở Thượng Hải, tôi đương nhiên nên đến thăm cô ta, cô ta liền bám lấy người anh này, tôi dùng hai vợ chồng cô ta làm tiểu chức sự ở Bộ Tuyên truyền, còn may cho cô ta mấy bộ quần áo, vì thuở nhỏ tôi dù sao cũng đã dùng tiền của nhà họ Du. Nhưng cô ta ở Bộ Tuyên truyền vô cùng thô lỗ phóng đãng, tôi đành ít quan tâm đến cô ta. Nếu là trong văn học Tây phương, yêu cô ta ghét cô ta, hay là sự tha thứ kiểu Cơ Đốc, có thể là chất liệu hay, nhưng việc tôi đối đãi với cô ta chỉ là đạo làm người, thì chẳng thể tạo nên cảnh tượng gì kích thích cả.
Người Thành Khuê đó, năm xưa vì đám tang Ngọc Phụng mà không chịu cho tôi mượn tiền, nhưng khi tôi dạy học ở Quảng Tây, tháng nào cũng gửi tiền về nhà ở làng Hồ, vẫn nhờ ông ta chuyển, vì ông ta sống ở Chương Trấn lấy tiền thuận tiện, thế mà mẹ tôi bệnh mất, Thanh Vân đi hỏi mượn ông ta mười lăm đồng ông ta cũng không chịu, may mà tiền tôi gửi về tới nơi, loại người này mà ông ta cũng làm được, sự việc sau đó Thanh Vân nhắc lại với tôi cũng chỉ là nụ cười bất lực mà nói thôi. Đến thời chiến tiền giấy mất giá, việc cho vay nặng lãi của Thành Khuê ngày càng trắng tay, con trai độc nhất của ông ta là Thọ Tiên đến nương nhờ tôi, tôi vẫn thu nhận cậu ta ở trong nhà tôi, chăm lo việc học hành và nghề nghiệp, từ Thượng Hải lại đến Nam Kinh.
Ở nhà tôi tại Nam Kinh, một đêm mùa hè mọi người ra trước sân hóng mát. Một con đa đa bị đèn cửa mê hoặc, bay tới rơi xuống đất, lại vỗ cánh loạn xạ va đập, lật đi lật lại ngã xuống đất mấy lần, định đi bắt thì bị chó ngậm mất, vội vàng cướp lại, thì đã bị cắn chết. Tôi không phải là người giới sát sinh, chỉ vì nó vừa rồi bay nhảy va đập loạn xạ, chết như bị trù ếm mộng mị, trong lòng thấy khó chịu khôn tả, liền bảo vệ sĩ đem vứt đi, cậu Thọ Tiên kia lại muốn nướng ăn mà không được, tiếc nuối không thôi. Lại vệ sĩ lão Tả bị bệnh đau tim, kiếm được con nhím mổ tim làm thuốc, con nhím đó toàn gai, rất khó giết, cũng là tìm được Thọ Tiên mới giết được nó, cậu ta làm việc như vậy mà ngay cả lông mày cũng không nhíu. Thế mà một lần nhà cậu ta gửi thư đến, ngôi nhà làm xưởng rượu ở sân sau bị cháy, cậu ta xem thư khóc òa lên. Đúng là kẻ hay khóc, người trẻ tuổi gây dựng giang sơn, hơn nữa nhà cậu ta đến nay ở vùng lân cận Tam Bảo vẫn là giàu nhất. Đối nhân xử thế thì cứng nhắc, cứ phạm đến mình là chảy nước mắt, rốt cuộc là kẻ không có tiền đồ.
Tôi muốn dành chút điền sản cho con cháu, gửi về mười bốn nghìn đồng nhờ Thành Khuê chuyển cho anh cả tôi, người Thành Khuê đó, con trai hiện đang dựa vào tôi, ông ta lại còn lấy số tiền này đi đầu cơ tích trữ, hơn một năm rưỡi sau mới trả, vốn dĩ mua được ba mươi mẫu ruộng, tiền giấy mất giá chỉ còn chuộc lại được năm mẫu ruộng tổ tiên. Sau đó nhà Thành Khuê đủ chuyện không may, Thọ Tiên quay về, nghe nói ở dưới quê lêu lổng, bộ dạng mất hồn mất vía, cha con bất hòa, Thọ Tiên chẳng bao lâu thì bệnh chết. Là thế đấy, những danh sắc hỉ nộ ái ố lại chẳng thành, thật khiến người ta ngay cả cảm khái nhàn nhạt cũng thấy không thích hợp.
Trần Hải Phàm và Mã Hiếu An là những người đã từ Quảng Tây về trước tôi năm xưa. Thời chiến nhà Hải Phàm đã rất nghèo, cậu ta đến Thượng Hải gặp tôi, tôi dùng cậu ta làm biên tập ở Quốc Dân Tân Văn. Mã Hiếu An thì làm trấn trưởng ở quê nhà Ngô Dung, sai con trai đến Thượng Hải gặp tôi. Ánh hào quang thời Ngũ Tứ trên người họ đã tắt hẳn, đúng là nhân sinh một kiếp, cỏ trải một thu, căn cốt chỉ còn lại cái phong thái đại thiếu gia nhà giàu Thiệu Hưng cũ, cũng là cỏ lau đỏ cỏ bèo trắng đều khô héo cả. Trong Hồng Lâu Mộng, Giả Bảo Ngọc muốn người nhổ đi những cọng sen tàn ấy, thật là cái nhìn khoáng đạt. Nhưng Đại Ngọc dẫn thơ Đường "Lưu đắc tàn hà thính vũ thanh" (Giữ lại sen tàn nghe tiếng mưa) cũng hay, không chỉ có ý trung hậu, mà còn siêu thoát cảm giác thịnh suy thành lý lẽ thịnh suy.
Còn Hiệu trưởng Từ của Huệ Lan Trung học ở Hàng Châu lánh nạn ở Thượng Hải, tôi cũng đã gặp, Huệ Lan là do Hội Báp-tít Mỹ điều hành, chiến tranh Thái Bình Dương nổ ra trường đóng cửa, nhưng ông ấy vẫn đối đãi với người ta như khi tôi thấy ông ấy thuở nhỏ, chỉ là đã già rồi. Năm xưa người muốn đuổi học tôi thực ra không phải ông ấy, mà là Chủ nhiệm Giáo vụ Phương Đồng Nguyên, Phương Đồng Nguyên đó giống như phần lớn những người trong giáo hội, có một cái giá, ngay cả dáng đi của ông ta cũng như là được đặt trên một cái giá, ông ta lại còn có một Thượng Đế để có thể cau mày với thế nhân, bây giờ lại nghe nói ông ta đang làm Huyện trưởng Định Hải, Định Hải cũng thuộc về chính quyền Nam Kinh. Tô Thức nói nhân sinh như "tuyết nê hồng trảo" (dấu chân chim hồng trên bùn tuyết), "Nê thượng ngẫu nhiên lưu chỉ trảo, hồng phi na phục kế đông tây" (Trên bùn ngẫu nhiên để lại dấu chân, chim hồng bay đi đâu há kể đông tây), thực ra lại là nhân sinh nơi nào không tương phùng, thật đúng là ba đời mười phương đều là hiện tiền.
Cậu ba nhà họ Tư ở Hàng Châu, năm xưa khi tôi ở nhà họ Tư, thấy ông ta oai đến mức ngay cả khóe mắt cũng chẳng thèm nhìn người, ông ta rất giàu, nhưng keo kiệt đến mức với chị em cũng không chênh lệch một phân lãi, ông ta sống ở Thượng Hải, nhà cửa lạnh lẽo như miếu thần tài, nay ông ta cũng vẫn thế, áo dài xanh áo khoác đen quần bó, ngồi xe hơi của Trần Tắc Dân đến thăm tôi, ông ta chính là biết đóng vai hề. Lại như năm xưa tôi dạy học ở Bách Sắc, một giáo sư ở Đại học Lĩnh Nam dẫn trợ lý đến khảo sát, tôi dẫn họ đi thôn quê và chợ búa, nói chuyện với ông ấy, ông ấy hoặc là khen ngợi, hoặc nói "Không, anh không biết đâu", nay ông ấy đến Bộ Tuyên truyền làm tham sự, tôi lại trở thành cấp trên của ông ấy. Bài thơ của Lưu Vũ Tích đáp Ngưu Tăng Nhụ có: "Sơ khán Tương Như thành phú nhật, kim vi thừa tướng tảo môn nhân, truy tư vãng sự tư ta cửu, hạnh hỉ thanh quang quá tòng tần." Tôi chính là yêu câu "Truy tư vãng sự tư ta cửu" này, vô cùng khiêm tốn, nhưng không phải là hối hận hổ thẹn, hơn nữa còn ở trên sự khen chê.
Còn cha mẹ cô tư nhà họ Vu ở Hàng Châu, thời chiến bị kẹt ở Thượng Hải, tôi cũng đã đến thăm họ, và gặp cô ba. Năm xưa tôi si ngốc muốn cô tư của họ, chỉ có cô ba là trong lòng giúp tôi. Cô ba này là người phụ nữ có chí khí, hơn nữa tài giỏi tháo vát, cô ấy khi làm con gái ở nhà mẹ đẻ, sau khi gả chồng ở nhà chồng, nội bộ đều do cô ấy quản gia. Nhà chồng và nhà mẹ đẻ của cô ấy là những thương gia giàu có ở Hàng Châu môn đăng hộ đối, nhưng cô ấy cảm thấy lấy phải người chồng là kẻ công tử bột, làm người không có ngày ra đầu lộ diện, sau đó cuối cùng ly hôn sang Nhật học dệt may. Lần này là do chiến tranh mà về Thượng Hải.
Từ trước năm tôi hai mươi hai tuổi đầu thu đó, bà Vu dưỡng bệnh ở Mãn Giác Lũng Tây Hồ, tôi đến thăm hỏi, ăn ngó sen trộn bột, hạt dẻ hoa mộc tê tươi, lúc về cùng cô ba, cô tư ngồi chung một chiếc thuyền du ngoạn, cô ba để tâm đến động tĩnh của em gái mình, lại thấy tôi là một cậu sinh viên nghèo dáng vẻ chất phác, sợ tôi bị lạnh nhạt, liền vô tình hay hữu ý chăm sóc tôi, tuy nói chuyện với nhau rất ít, tôi cũng cảm kích trong lòng. Ngày đó trên thuyền nắng hè chưa dứt, cô ba là gương mặt trắng trẻo thanh tú của con gái Hàng Châu, mặc chiếc sườn xám lụa trắng, viền cổ thêu một bông hoa.
Mười năm sau hôm nay tôi gặp cô ấy, cô ấy vẫn giữ sự vô tư của thời con gái, trước mặt tôi gọi cảnh sát của chính quyền Nam Kinh là "ngụy cảnh", mà tôi cũng vẫn như năm xưa là cậu con trai, nói chuyện với con gái vẫn luôn khó quen. Nhân sinh vốn là phong cảnh từng thời từng khắc, lấy điều này ở đời với người luôn là duyên, tuy nói vàng vạn lượng dễ được, tri kỷ một người cũng khó cầu, nhưng ngay cả như thế này cùng người hiền bất hiếu ở chung trên đời, từng chút một rõ ràng, cũng là một loại gan mật tương chiếu.