Anh cả họ hàng của nhà họ Tư, thời kỳ bị chiếm đóng làm việc ở cục thuế tỉnh Giang Tô, nay cũng đang ẩn náu bên ngoài. Với những người thực tế bình thường như anh ta, tôi đã gặp không biết bao nhiêu người trong số các thuộc viên cơ quan, chỉ cảm thấy như đã nhìn thấu suốt họ, nhưng năm xưa ở Hàng Châu, anh ta cũng chẳng qua chỉ là Trưởng phòng tổng vụ của trường Trung học số 1. Nhà họ Tư gặp anh cả và chị dâu cả đến thăm thím, vốn dĩ có thể là chuyện gấm thêm hoa trong đời người. Ngay cả bây giờ, nhà họ Tư đối với anh cả, còn có dượng tư Trần Tắc Dân, người từng làm Chủ tịch tỉnh Giang Tô, nay đã bị bắt, khi nhắc đến cũng chỉ là nỗi niềm thương nhớ. Người thân thì không bàn tới, người đáng kính thì không nghị luận, đây chính là sự an ổn sâu xa của nhân thế, không phải là thứ vô thường nghèo nàn.
Nhà họ Tư hiện đang sống riêng trong cùng một căn nhà kiểu tây với nhà chú nhỏ, chú nhỏ về già sang chỗ người Nhật ở Mãn Châu làm quan, lâm bệnh qua đời rồi được đưa về an táng, nay chỉ còn thím nhỏ và Tụng Vũ ở đó, ngặt nỗi cả nhà họ đều là những kẻ lạnh lùng tàn nhẫn. Thím nhỏ đó còn là em gái của Quách Sám, Vũ Hán từ sau khi tôi đi đã bị quân đội của Quách Sám chiếm đóng. Nhưng cô em gái này lại không có chút uy nghiêm nào, làm người đến mức hàng xóm láng giềng đều không thân thiết, cũng chỉ có bác gái Tư là còn có thể chung sống với bà ta mà trong lòng không thấy khó chịu. Tụng Vũ bị bệnh phổi, chỉ mới học xong trung học, năm nay đã hai mươi bảy, hai mươi tám tuổi, không cưới vợ, cũng không ra ngoài làm việc, suốt ngày ở nhà suy tính, tâm tư đều dồn vào việc cho vay nặng lãi và dò xét hàng xóm láng giềng. Tôi vừa mới đến được ba ngày, cậu ta đã hỏi lão Tư, khách nhà anh là ông Trương rốt cuộc là hạng người gì, bởi vì thời chiến nhà họ Tư nhắc đến tôi, cậu ta liền dựa vào manh mối này để nghi ngờ. Thật đúng là chuyện không liên quan gì đến cậu ta, cần gì cậu ta phải quản?
Lão Tư đem lời của Tụng Vũ kể lại cho tôi nghe, tôi chỉ cảm thấy bó tay với loại người này, nhưng không thể không cẩn thận, ban ngày thậm chí còn phải canh chừng xem đầu làng có lính đến không, đêm đến nghe chó sủa cũng giật mình, vì những ngày này bên ngoài Kinh, Thượng, Hàng, Thiệu đang bắt đầu bắt giữ toàn diện người của chính phủ Nam Kinh. Tư quân liền đưa tôi đến nhà người thân ở ngôi làng xa xôi để làm khách, như vậy có thể hành tung bất định, tránh né đầu sóng ngọn gió, và xem thử có đường nào ra hay không.
Tư quân đưa tôi đến trường Trung học Trần Thái trước, anh vốn dạy học ở đó, bảo tôi đi đánh bài với đám giáo viên, ở lại ba ngày. Lão Tư trong số các đồng nghiệp chỉ thân nhất với một thầy giáo thể dục, chỉ nói sự thật với thầy ấy để bàn bạc, nhưng bàn bạc cũng không ra cách nào. Tôi không khỏi trách lão Tư hấp tấp, may thay thầy giáo thể dục đó cuối cùng giữ miệng như bưng, còn quan tâm đến tôi. Trong trường đang tổ chức ăn mừng chiến thắng, tôi nhìn thấy mà không cảm thấy nhói lòng. Trần Thái cách thành huyện Chư Kỵ bốn mươi dặm, trước kia khi huyện thành bị chiếm, chính quyền huyện từng dời đến đây. Một mình tôi đi dạo, đi đến ngôi miếu vắng và từ đường ở phía sau phố, vẫn còn dấu vết bố phòng kháng chiến như mới, vì thế mà chỉnh đốn y phục đứng lặng rất lâu.
Thế là đi đến nhà cô của lão Tư ở Cầm Huyền Cương. Cầm Huyền Cương là một ngôi làng trên núi, đầu làng có gò đất vàng, đất vàng đó lại sạch sẽ nhuần nhị, tự nhiên tạo thành những nếp gợn sóng, từng dải song song như dây đàn, có cây tùng có cây trà, có ngô và dâu tre, sườn núi khai khẩn thành từng tầng ruộng nương và vườn tược, người trong làng nhàn nhã, làm người ta nhớ đến Ngọa Long Cương. Nhà của người cô đó lại có chút phong thái người thành phố, đối với người thân khách khứa thì ra vẻ bề trên, lại đúng lúc con gái của nhà họ từ huyện thành về thăm nhà mẹ đẻ, mọi người liền ngồi ở hiên nhà trò chuyện. Cô con gái đó và con rể đều làm việc ở trạm thí nghiệm nông lâm của huyện. Tôi chỉ nghe cô ấy nói chuyện, nhìn cô ấy. Những người trọng yếu thời Cách mạng Tân Hợi trước đây, nghị viên năm Dân Quốc thứ nhất, nữ sinh thời vận động Ngũ Tứ, công dân thời kỳ đầu Bắc phạt, quan lại chính phủ, cho đến nam nữ thôn quê các huyện Chư Kỵ, Thặng, lên Hàng Châu, Thượng Hải vào các xưởng sợi làm người hầu, đều có sự sáng sủa và phóng khoáng của thế giới Dân Quốc. Mà bây giờ là kháng chiến thắng lợi, ngay cả phụ nữ ở Cầm Huyền Cương cũng lý lẽ hùng hồn đến thế.
Tư quân chỉ nói tôi là khách từ Hàng Châu, bạn của anh trai anh ấy, rảnh rỗi đưa tôi đến chơi. Thế là lại đánh bài, bởi vì muốn lưu lại, ngoài đánh bài ra không còn lý do nào khác. Trong làng có một địa chủ trung niên, từng tốt nghiệp trường Trung học An Định ở Hàng Châu, quen biết với Tư quân, anh ta liền đến góp một tay, nghỉ đánh bài còn mời chúng tôi ăn cơm. Tôi khi chạy nạn ở đâu cũng chú ý người khác, vốn là để tránh hung đón cát, nhưng phần lớn là nhàn tình, chỉ chăm chăm nhìn kỹ lưỡng. Địa chủ đó là kẻ nhu nhược, ở địa phương khắp nơi bị bắt nạt. Con người anh ta, trong nhà anh ta, không có việc gì là mày thanh mắt sáng. Nhìn thấy điều này, tôi thật sự không thích địa chủ. Vợ anh ta lại là người phụ nữ trẻ mười bảy mười tám tuổi, da dẻ rất trắng, mắt lại tú lệ, ở trước hiên ôm một đứa trẻ sơ sinh cho bú, trong lòng tôi thấy khó chịu cho cô ấy, đại khái người đàn ông đó cũng khó mà bảo vệ được cô ấy. Người không có khí phách, thật đúng là sống thì có ích gì.
Hôm sau chúng tôi đến làng bên cạnh, cách Cầm Huyền Cương chỉ hai dặm đường, ở đó cũng có một nhà hương thân là thế giao với Tư quân. Tôi nhớ kém nhất tên họ và gương mặt người khác, nơi đã đến cũng dễ quên, chỉ có hiện tiền gặp gỡ mới là bằng chứng trực tiếp của kiếp này. Tôi bây giờ cứ thế đi qua con đường lát đá trong ngôi làng đó, bên cạnh giếng và vườn dâu, lại làm khách ở chính đường nhà một người, ăn chút điểm tâm. Sau đó cùng Tư quân đi xem trường tiểu học trong làng, đã tan học buổi chiều, trong từ đường chỉ có bàn ghế học sinh và bảng đen, nếu tôi có thể làm thầy giáo ở nơi này cũng tốt, nhưng không có duyên phận như vậy. Đêm đó vẫn ngủ lại Cầm Huyền Cương.
Tư quân và tôi vẫn đành phải về Tư gia, để tránh mắt người, trên đường nấn ná đến tận chiều tối mới về đến nhà. Thế nhưng ở đầu làng bên suối lại gặp lính gác, hóa ra có một trung đoàn lính kéo đến, trung đoàn trưởng mượn ở ngay nhà họ Tư. Họ là đi càn quét chi đội ba năm của Đảng Cộng sản, đi ngang qua nơi này, tôi không muốn bị tiện tay dắt dê bắt đi, nhưng đã không thể quay đầu, đành phải vào nhà, cũng không có chuyện gì, hơn nữa quân đội đó sáng hôm sau đều đã rút đi.
Tôi không biết làm sao cho phải, bản thân dứt khoát không nghĩ cách gì nữa, chỉ nghe theo sự sắp xếp của Tư quân. Anh lại đưa tôi đến Hứa Thôn, cách bốn mươi, năm mươi dặm, đi cùng một nữ sinh của anh, ba người đi bộ tới đó. Nhà nữ sinh đó là hương thân ở Hứa Thôn, cha và anh trai đi buôn bán xa, cửa nhà lại là nhân vật sáng sủa. Hứa Thôn người đông đúc, núi xanh ruộng tốt, là một ngôi làng lớn, trường tiểu học mở cũng là tiểu học hoàn chỉnh, Tư quân liền muốn giới thiệu tôi làm giáo viên ở đó, nhưng khi tiến cử với người cha và anh trai, nói năng lại không được khéo, ở được hai ngày đành phải quay về. Ra khỏi Hứa Thôn năm dặm, ngồi nghỉ trong đình dừng chân. Lúa ruộng bên đường đều đã gặt xong, gốc lúa, đầu rạ thật gọn gàng, đập vào mắt đều là sự thanh tịnh của mùa thu. Ánh nắng buổi chiều chiếu vào đình dừng chân, nhạt nhẽo mà nhàn xa, có nỗi niềm suy tư muôn đời vĩnh viễn.
Lần này về đến Tư gia, ở lại một mạch bảy tám ngày. Tư quân sợ tôi buồn bực, cũng đưa tôi đi dạo bên suối bên núi cuối làng. Một buổi chiều nọ lên núi xem ngô, đúng lúc gặp cô Phạm, Tư quân nói chuyện với tôi, cô ấy lại không chen vào, chỉ dựa cán cuốc đứng dưới một cây ngô đồng, cúi đầu nhìn đất, dáng vẻ đáng thương, nhưng cô thực ra là người cương liệt, từ trong đoan chính toát ra vẻ dịu dàng an tĩnh, đứng đó như cành hoa hơi nghiêng, tự nhiên có muôn vàn vẻ yêu kiều.
Cô Phạm ngược lại mấy ngày liền lo tính toán cho tôi. Cô thấy Tư quân mấy lần đưa tôi ra ngoài muốn nhờ vả bạn bè người thân, đều không có kết quả, liền tự nguyện, để cô đưa tôi đến chỗ bạn gái của cô. Bạn gái đó họ Tạ, là đồng nghiệp của cô ở trại giống tằm, có một đứa con trai nhận cô làm mẹ nuôi, hai người xem như thân thiết. Cô Phạm cùng tôi đi đến huyện thành, lại đi thuyền thêm hơn ba mươi dặm đường thủy, trên đường thời tiết tốt. Chạng vạng đến nhà cô bạn gái đó, hóa ra bước lên bến tàu là đến nơi. Cô Phạm chỉ giới thiệu tôi là em họ của cô, bịa ra một lý do nào đó, nói là muốn ở đây an tĩnh dưỡng sức một năm rưỡi, chỉ mượn chỗ ăn ở, nhân phẩm và chi phí cần thiết của tôi, tất cả đều do cô chịu trách nhiệm. Không ngờ cô bạn gái đó không đáp ứng được, nói là chồng gửi thư về, mùa xuân tới phải dời nhà sang An Khánh, chồng cô ta làm nhân viên ngân hàng ở An Khánh, nhưng điều này phần lớn là lời thoái thác. Cô Phạm nghe xong không vui, bởi vì nếu đổi lại là cô, cô sẽ có cái nghĩa khí và can đảm để nhận lời.
Đã bị từ chối, ở lại một đêm liền phải cáo từ, cô bạn gái đó lại ân cần giữ lại, ở thêm một ngày nữa. Nơi này là nhà ven nước, cô Phạm cũng đưa tôi đi xem trước sau ngôi làng. Đi vào một ngôi miếu, thấy không có người, cô mới kể cho tôi nghe quá trình bàn bạc với cô bạn gái đó trước khi ngủ đêm qua. Mặc dù nói chuyện không nhiều, nhưng vì tình thế khó khăn, cô càng coi tôi như người nhà, tôi cũng cảm nhận rõ ràng, chỉ điều này thôi đã thấy nhân sinh hiện tiền, mưu sự không thành, tôi cũng không lo lắng khổ sở, tôi chính là người thản nhiên như vậy. Cho nên dân làng thấy hai chúng tôi như nhàn rỗi không có việc gì, đối với tôi mà nói không phải là giả vờ. Ngày thứ ba lại thuê thuyền nhỏ về huyện thành, đi bộ về Tư gia, nửa đường nghỉ lại một đêm ở nhà người thân ở Trần Thái. Khi ở trên thuyền, hai người nói chuyện phải cẩn thận, đừng liên quan đến thân thế của tôi, đề phòng chủ thuyền nghe thấy sinh nghi. Trên đường đi về huyện thành, hai người đi một quãng đường dài, cũng nói chuyện như bình thường, bởi vì dù đang trong lo âu hoạn nạn, cũng không có sự cố đặc biệt nào xảy ra giữa đất trời. Nhưng cũng vì là cô Phạm, cô là cực điểm của nữ giới, lại không có chút khí chất đàn bà, đây là lần đầu tiên tôi có một người phụ nữ như vậy đối đãi với tôi như bạn bè, chỉ riêng điều này thôi, làm bạn bè đã là khoáng đạt vô biên rồi.
Sau đó vẫn là ý của bác gái Tư, bảo tôi tạm thời đến Phong Thụ Đầu ở nhà vú nuôi của Nhã San, vú nuôi đó biết tôi là cậu chủ Hồ khi xưa từng ở nhà họ Tư tại Hàng Châu, chuyện sau này của tôi bà cũng đều biết, nên không cần giấu bà, lập tức bà không chút khó khăn, cuối cùng bác gái Tư cân nhắc một việc chưa bao giờ sai sót. Vú nuôi liền đổi miệng gọi tôi là cậu chủ, đối với hàng xóm chỉ nói là em họ của cô Phạm. Bà đối với người chính phủ Nam Kinh, với Quốc Dân Đảng, với Đảng Cộng sản, trong lòng không có tạp chất, tất cả đều nhìn người nhìn việc để định thị phi, huống hồ là phu nhân gửi gắm, lại thêm quen biết tôi từ trước, biết người đãi khách tự có lễ nghĩa, còn lớn hơn cả thị phi, như vậy thị phi mới không rơi vào tôn giáo, cho nên thu dung người chạy trốn mà không kinh động. Hóa ra sự hào hiệp nghĩa liệt của đại hiệp, nam nữ bình thường trong dân gian đều có thể thản nhiên thực hiện. Hàn Tín cảm kích bà lão giặt lụa, cảm kích bản thân, nói ngày sau tất sẽ có cách đền đáp xứng đáng cho bà, đâu biết bà lão nghe xong rất không đồng tình. Cũng giống như vậy, tôi nghĩ những nơi tôi đã chạy nạn đến, và những người đã gặp tôi, tương lai sẽ vì tôi mà có tên tuổi, lại không biết sự vĩ đại của dân gian lại là mênh mang không thể gọi tên.
Phong Thụ Đầu là một ngôi làng nhỏ, cách Tư gia mười lăm dặm, nằm bên đường lớn đi đến huyện thành, núi non ép sát, đều là những hộ gia đình nhỏ trồng trọt khai khẩn. Nhà vú nuôi cũng nghèo khó, nhưng có thể qua ngày, bà mất chồng sớm, một con gái đã lấy chồng, hiện nay trong nhà chỉ còn mình bà. Bà đã ngoài năm mươi tuổi, nhưng vì từng đến Hàng Châu, hoạt bát phóng khoáng, bà bảo tôi ở lại nơi này cứ yên tâm, không sao cả. Tôi thà rằng tự mình chú ý, không bắt chuyện với dân làng, ban ngày chỉ đến bên khe suối nhỏ chơi đùa, thỉnh thoảng cùng vú nuôi lên núi đào khoai lang, xuống ruộng nhổ đậu. Gian ngồi và bếp nhà vú nuôi thông nhau, cơm tối ăn xong, bà vừa rửa bát đũa, vừa kể cho tôi nghe những điều tốt đẹp của phu nhân, kể về người Nhật thời chiến tranh, lúc đó người Nhật mấy lần đi ngang qua Phong Thụ Đầu.
Vú nuôi nói: "Lính Nhật đến trong hai năm đầu đều trẻ, tướng mạo tốt, mấy năm sau, đợt này không bằng đợt kia, dần dần trở nên tướng mạo không tốt." Lời này của bà lại có thể sánh với Ngô Quý Trát xem nhạc mà biết sự hưng vong của quốc gia. Bà lại nói làm phiên dịch là tệ nhất, một lần lính Nhật đến ở nhờ nhà bà, đòi rượu đòi gạo, đòi "hoa cô nương", nhưng đều bị bà lừa cho qua chuyện, người lính Nhật đó ngược lại cũng tốt, hôm sau nhổ trại, để lại cho bà một bánh xà phòng dùng dở, đám lính đó đều đã đi ra đến đường lớn rồi, tên phiên dịch đó lại quay lại đòi bà lấy đi, xà phòng đáng giá bao nhiêu, huống hồ hai nước đang giao chiến, thế nhưng người Nhật chỉ cần có một phần lễ, dân gian Trung Quốc cũng vẫn ghi lòng tạc dạ.
Còn nữa là năm ngoái, lính Nhật đã đi rồi, ban đêm lại quay lại, vì có một người lính Nhật lạc ngũ giữa đường, bị du kích Trung Quốc đánh chết, họ đến tìm người, bao vây lục soát Phong Thụ Đầu. Dân làng thấy tình thế không ổn, tất cả đều chạy trốn, may là ban đêm, có chút trăng sao, mọi người lên núi thì lên núi, không kịp thì đi trốn trong ruộng lúa mì. Vú nuôi vừa chạy đến ruộng lúa mì, đã bị một người lính Nhật đối diện chặn lại, trái chạy trái chặn, phải chạy phải đón, phía sau cách vài bờ ruộng, trên đường lớn lại toàn là tiếng lính Nhật và đèn pin, nói thì chậm mà xảy ra thì nhanh, người lính Nhật đó đã cầm súng chĩa vào bà lao thẳng tới, cách không đầy một trượng, bà một phen kinh ngạc, lại nghiêm sắc mặt nói: "Anh đang làm cái gì vậy?" thế mà lại giống như người lớn quở trách trẻ con, mà cũng thực sự để bà chạy thoát, hiện tại vú nuôi kể đến đây, vẫn là cái cười kinh hoàng mang theo vẻ quở trách đó. Thời khắc nguy hiểm như vậy, bà ở trước mặt lính Nhật, vẫn cứ là người đối với người, không phải thần đối diện với ma, hoặc ma đối diện với thần. Nụ cười đó của bà là sự phát huy đến cực điểm của con người, là phong lưu chân chính.
Phong Thụ Đầu phải kể từ lần cướp bóc đó là nặng nề nhất. Trong làng có một người phụ nữ bị lính Nhật bắt được, cởi trần trói ngược ở cây bên đường. Lại có một người con gái đã lấy chồng về nhà mẹ đẻ chăm sóc cha bệnh, không thể bỏ mặc một mình cha trên giường bệnh để tự mình chạy trốn, bị mấy tên lính Nhật xông lên lầu, ngay trước mặt cha cô mà giở trò đồi bại. Sau đó nhà chồng cũng không có lời ra tiếng vào, điều này thật sự là tâm tư trong sạch. Nay Nhật đã bại, vú nuôi nhắc lại những chuyện này, thế mà không hề pha tạp tình cảm. Nhân thế vốn dĩ thị phi phân minh, nhưng cũng chỉ nên như thiên đạo phúc thiện họa dâm là tốt, nếu cứ khăng khăng không thắng được nỗi hận thù, đó là bản thân đã bị nghiệp của kẻ thù quấn lấy, không được một sự khoáng đạt rồi.
Thỉnh thoảng tôi không nói chuyện với bà, vú nuôi liền vừa làm việc, vừa hát tiểu điệu, đó là khí phách của nữ tớ trẻ và phu xe, người gác cổng sau lưng ông chủ bà chủ, ở sân trước sân sau đùa giỡn tranh giành, liếc mắt đưa tình, vú nuôi khi còn trẻ ở Hàng Châu nhà họ Tư, vốn dĩ cũng là người không chịu thua kém, nhưng không hợp với độ tuổi hiện tại của bà, huống hồ là ở nông thôn nhà mình. Mà tôi lại thích sự không hòa hợp này của bà, như tiếng sáo trúc kẹp trong dàn nhạc. Xé chân mở ngực, lay động lòng người.
Chỉ có vú nuôi mỗi khi đến ruộng, lôi từ trên chuồng gà ra một đống giày rách để đổi, tôi nhìn thấy trong lòng khó chịu không thôi. Tôi là vì Ái Linh, luôn nghĩ thời đại mới cũng phải là phồn hoa. Một lần khác là người làm ruộng đi chợ qua đường lớn, vai gánh sọt chống gậy, vừa đi vừa nói chuyện, trong đó có một người khoảng hai mươi mấy tuổi, đang kể với bạn đồng hành, hôm qua làm trò ở trấn, anh ta nghỉ đêm ở nhà người thân, mẹ vợ bốc một nắm vải khô cho anh ta làm điểm tâm đêm: "Thật sự ngon tuyệt! Trước khi ngủ tôi ném một hạt vào miệng, lại ném một hạt vào miệng, ăn giòn tan!" Tôi nghe chỉ cảm thấy bi thảm, cái nghèo như vậy, làm người thật sự là lãng phí thời gian. Sau hát trong chùa mười tám cái ngăn kéo,
Ngăn kéo thứ nhất kéo một cái, hạt dưa lạc không có mâm,
Ngăn kéo thứ hai kéo một cái, bánh vân phiến hạt óc chó viên mè,
Ngăn kéo thứ ba kéo một cái, nhãn vải tròn vo,
Ngăn kéo thứ tư thật cầu kỳ, trên bánh liên hoàn in phúc thọ.
Thời đầu Dân Quốc nông phu thôn nữ còn có tâm tư khéo léo đến thế, sự suy tàn hiện nay thật sự đáng kinh ngạc. Nhưng tôi kiên quyết tin tưởng có thể có sự thái bình phú quý mới, và chắc chắn là đám nông phu thôn nữ này cùng tiểu thị dân ở các đại đô thị sẽ mở ra thiên hạ.
Người ta nói phong khí Phong Thụ Đầu không tốt. Nhà hàng xóm của vú nuôi có một người phụ nữ trẻ, ban ngày ở trên ruộng lúa, với đàn ông đùa giỡn vật lộn đều làm cả, thỉnh thoảng sau cơm tối đi qua nhà vú nuôi, uống trà tán gẫu với đàn ông trong làng, cũng ăn nói không giữ ý tứ, nói chuyện lại động tay động chân. Điều này cũng có một loại khỏe mạnh, như cách dùng từ đặt câu của Du Tiên Quật, nhưng tóm lại không tránh khỏi thô bỉ.
Gian phòng khách tôi ngủ, là vú nuôi và nhà cô ta cùng dùng, cái sọt cũng đặt ở góc tường, bàn trang điểm của cô ta cũng đặt ở cửa sổ trước giường tôi. Buổi sáng người phụ nữ trẻ đó vào trang điểm, thỉnh thoảng tôi chưa dậy, may mà buông màn, thấy cô ta lại an tĩnh, chỉ vuốt vuốt tóc rồi đậy gương lại, lại nhẹ nhàng đi thẳng, lúc này là có một vẻ đẹp nhất, hơn nữa còn trong sáng.
Cô Phạm từng đến thăm tôi một lần, trước mặt người khác gọi là chị em, tuy chẳng qua chỉ là bề ngoài, tôi trong lòng cũng vui mừng. Ngoài ra là Tư quân đi đi về về huyện thành, mỗi lần đều ghé qua nhà vú nuôi thăm tôi. Tôi xuất tiền lộ phí mời anh đến Hán Khẩu tìm Quách Sám nghĩ cách, cứu Huấn Đức, mang cô ấy đến đây, sau rốt cuộc không đi được. Huấn Đức bị bắt, tôi là nhìn thấy trên báo, từng khởi một niệm muốn tự mình dấn thân đi thay cô, nhưng không thể lãng mạn như vậy, hơn nữa cô ấy luôn chẳng mấy chốc sẽ được thả thôi. Tôi thường đến bên suối, viết tên hai người trên bãi cát mới ướt bằng cành trúc, chỉ gió nắng và nước suối biết, cũng chỉ có thể không nghi kỵ với gió nắng và nước suối. Lại viết trên xà ngang của đình dừng chân bên sườn núi bằng bút máy, cả tên ba người chúng tôi, còn ghi cả năm tháng, cẩn thận không để người qua đường phát hiện.
Con gái vú nuôi, lúc nhỏ theo mẹ ở nhà họ Tư tại Hàng Châu, cùng tiểu thư Nhã San như chị em, cho nên nhắc đến tôi, cô ấy cũng biết. Lần này là ở làng chồng cô ấy có làm trò, đến đón tôi đi giải sầu, cô dẫn tôi bước ra con đường bờ ruộng, qua núi bắc cầu, người cô cũng như hoa đỗ quyên bên núi, chỉ năm dặm đường, đã nhìn thấy ngôi làng đó. Về đến nhà cô dọn ra mâm hạt dưa hạt lạc, trước mặt người gọi tôi là ông Trương, đối với tôi như người nhà mẹ đẻ, ăn điểm tâm xong đưa tôi đến dưới sân khấu diễn trò.
Trên đài đang diễn một vị quan bỏ trốn, đang cải trang thay áo mũ, tôi xem mà không kìm được trong lòng chua xót. Tiếp theo là "Bàn phu", vị quan đó được tể tướng Nghiêm Tung chiêu làm rể, tân hôn mấy ngày, nương tử hỏi chàng tại sao không vui, hát,
Đán, chẳng phải là, vì dung mạo thê tử xấu, trong lòng tướng công không ưng ý?
Sinh, phu thê nào luận chuyện dung mạo, dung mạo nàng so với Tây Thi.
Đán, chẳng phải là, người hầu nha hoàn không lễ kính, trước mặt tướng công đáp lời chậm trễ?
Sinh, người đọc sách có chí lớn, ta nào vì chuyện này treo tâm tư.
Lời hát của nương tử phía dưới, chính là điều năm xưa Ngọc Phụng từng nghe thấy, khiến người ta nhớ đến Tôn phu nhân Đông Ngô đối đãi với chồng là Lưu Bị, mà vì là do nông phu thôn nữ soạn, lại càng có một loại khiêm nhường. Quan nhân thấy cô thành ý, bèn sinh lòng cảm kích, chàng hát:
Sinh, ta bảo gian tướng sinh gian nữ, đâu biết là, trong bụi gai mọc cỏ lan, Lan Trân đối với ta là chân tâm,
Tiến lên nắm tay gọi một tiếng, (bạch), nương tử,
Đán, tướng công,
Sinh hát, nàng bảo tiểu sinh là ai?
Đán bạch, Trương Vinh ở Hàng Châu,
Sinh bạch, không phải vậy, (bạch), không ở Hàng Châu ở Nam Kinh, không họ Trương mà vốn họ Tăng.
Nhìn đến đây, nước mắt tôi muốn trào ra, không phải vì lo âu bi khổ, mà là vì đã gặp người thân.
Tôi ở nhà vú nuôi hai tháng. Thời tiết đã vào đầu đông, bên ngoài thiên hạ thế giới vẫn một màu khí binh đao, Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng sản đang tranh giành tiếp quản Đông Bắc, trên báo Thượng Hải ngày ngày đăng hình bà Ngô Xa Ái Trân và vợ Lý Sĩ Quần là Diệp Cát Khanh như Tô Tam khởi giải, Nam Kinh là Chu Phật Hải trong xe tù nước mắt đầm đìa. Thế nhưng nơi này chỉ thấy cây rụng núi không, hạt dẻ bên đường như tuyết, tôi như thơ Giả Đảo, "Độc hành giản để ảnh, số tức thụ biên thân." (Một mình đi dưới khe núi bóng in, đếm hơi thở bên gốc cây thân mình). Trong nỗi lo âu hoạn nạn, tràn ngập thân người.