Bệnh viện Hán Dương có chừng sáu bảy cô y tá. Ngoài y tá trưởng là người Sơn Đông, tuổi đã ngoài ba mươi, số còn lại đều là người địa phương, độ chừng hai mươi tuổi. Các cô chỉ là những người bản sắc, không giống kiểu tiểu thư hay phụ nữ tân thời ở Bắc Bình hay Thượng Hải, thoạt nhìn một cái đã khiến người ta phải ngoái nhìn. Mấy ngày đầu chúng tôi mới chuyển vào, Quan Vĩnh Cát đã nhìn đến phát chán, Phan Long Tiềm cũng lắc đầu, chê các cô trông xấu xí khó coi. Thẩm Khải Vô ít khi xen vào, nhưng ông ta thích nghe, ánh mắt rất dung tục.
Chúng tôi là khách mới đến, bèn mở tiệc trà mời các cô y tá, ngay tại phòng tôi, và các cô đều đến cả. Tuy là tiệc trà, nhưng cũng có rượu. Vĩnh Cát đề nghị chơi một kiểu tửu lệnh, bốc thăm quyết định xem mỗi người là mấy "quả cầu". Ví dụ Giáp là một quả, Ất là hai quả, Bính là ba quả. Giáp nói "Một quả của tôi đụng hai quả", thì Ất phải tiếp lời ngay "Hai quả của tôi đụng ba quả", ai chậm trễ thì bị phạt uống một chén, đụng mấy quả là tùy ý. Lúc đó chủ khách có chín người, trong đó chỉ có cô Chu là Vĩnh Cát và Long Tiềm cho là còn coi được, cô ấy là bốn quả, họ chỉ nhằm vào cô ấy mà đụng. Tôi thấy Vĩnh Cát vẻ ngạo mạn, để tâm sợ anh ta thốt lời tổn thương người khác, lại để ý xem trong bàn có ai bị lạnh nhạt không. Lúc hành lệnh, tôi không chọn người đẹp hay tài, chỉ nhằm người được mình nói đụng mà không để ý, khiến cô ấy bất ngờ, cô ấy lúng túng liền bị phạt. Cô Chu đó, bạn đồng nghiệp đều gọi là Tiểu Chu, tôi không thấy cô ấy có nhan sắc gì đặc biệt, nhưng vừa thấy cô, bao nhiêu hoa rơi tán nhụy đều tiêu tan hết. Hơn nữa các cô y tá đều không phấn son, Tiểu Chu mặc một chiếc sườn xám vải xanh, tôi chỉ biết đối với mọi người đều cung kính.
Sau đó Quan Vĩnh Cát tìm được một người yêu, là cô Vương, cũng làm y tá, nhưng ở một bệnh viện giáo hội tại Hán Khẩu. Cô Vương này quen thói làm màu làm mè, điệu đà õng ẹo, đứng sát trước mặt đàn ông, mắt to tròn, tròng mắt đen láy, có thể nhìn chằm chằm vào bạn, si mê đắm đuối như thể sắp tắt thở đến nơi. Vĩnh Cát toàn thân đều là những thứ khoa trương học được, rất hợp với cô ta. Khải Vô là phong thái học giả chính thống, khác hẳn con đường của Vĩnh Cát, nhưng chỗ náo nhiệt giữa Vĩnh Cát và cô Vương ông ta cũng muốn có mặt. Tôi ở quê kỵ nhất xem kịch rối, vì nó xúc phạm con người, có một cảm giác bất an như quỷ thần. Kịch rối diễn xong mang ra sau hậu đài, phải dùng khăn tay che kín mặt nó, nếu không nó sẽ đi xuống đám đông người xem để mua tào phớ ăn. Khải Vô cũng có sự kinh ngạc và tham lam với nhân khí như thế. Ông ta tuy có mặt nhưng vẫn giữ phong thái trang nghiêm, kiểu như thần đạo "Thượng hưởng", chỉ là ngửi mùi thơm của đồ tế lễ thôi. Phan Long Tiềm thì có chút không cùng đội ngũ với họ, anh ta nhìn phụ nữ trước mắt thường khó mà thỏa mãn tiêu chuẩn của mình. Anh ta cái gì cũng phải khác người. Chỉ có tôi là người bình thường, tiếp cận các cô y tá cũng chỉ như sớm tối gặp gỡ hàng xóm láng giềng mà thôi.
Một đêm nọ ở bờ sông phía sau bệnh viện, xem không tập ở Vũ Xương đối diện, tôi và các cô y tá đều đứng trong ánh sao ánh trăng và ánh nước. "Bốn quả" (Tiểu Chu) vừa sợ hãi vừa vui sướng, chỉ có tiếng cô là trong trẻo nhất. Có người bên cạnh bảo: "Tiểu Chu, Tiểu Chu, đừng để máy bay nghe thấy." Mọi người đều cười. Vũ Xương đã bốc cháy, máy bay lượn trên mây vài lần sang phía bên này sông, rồi lại chuyển sang bờ bên kia, Hán Khẩu và Hán Dương cũng tắt hết đèn. Y tá trưởng nói thật đáng thương, Tiểu Chu cười bảo: "Tôi lại thấy đẹp." Cô Mai nói: "Lương tâm cô thật xấu xa." Y tá trưởng nói: "Trong đám chúng ta chỉ có Tiểu Chu là bướng bỉnh nhất." Tiểu Chu mặc kệ, trong bóng người thoáng thấy tôi ở bên cạnh liền gọi một tiếng: "Hồ xã trưởng", cô gọi đầy cười cợt, đúng là tinh nghịch. Tôi nhân đó hỏi tên cô, cô bảo: "Tôi tên Chu Huấn Đức." Tôi cũng ham vui, tiếp lời: "Tôi tên Hồ Lan Thành." Lời chưa dứt, Vũ Xương thả bom, tiếng nổ theo sóng nước sông cuộn thẳng tới dưới con đê bên này, như một chuỗi sấm sét. Đây là lần đầu hỏi tên mà đã chấn động như thế.
Nhiều ngày sau, tôi hỏi Huấn Đức: "Tại sao em lại tốt với tôi thế?" Cô đáp không có tại sao cả. Tôi bắt cô phải nói, cô suy nghĩ một chút rồi bảo: "Bởi vì sớm tối gặp nhau." Tôi từ tòa soạn về bệnh viện, không có việc gì lại đến phòng các cô y tá, họ cũng đến phòng tôi. Tôi trước mặt người khác chỉ có thể không phải là kẻ chiếm hữu, không có sự hoang dã, không có sự kích động bất an của sức hút giới tính, đôi bên có thể không nghi kỵ. Tôi không thích gặp những chí sĩ ưu quốc ưu thời, thà nghe các cô nói chuyện, xem các cô làm việc còn hơn. Thiết bị bệnh viện thời chiến không đầy đủ, đãi ngộ y tá rất ít ỏi, vậy mà họ không hề có vẻ nghèo hèn, vẫn trân trọng cuộc sống hiện tại đến thế. Hoàn cảnh, tâm tư của mỗi người đều ân tình sâu nặng, lại khoáng đạt như hoa xuân hoa thu bên núi bên suối, cứ thế tự nở tự tàn. Họ khiến tôi tin rằng dân gian dù thiên hạ đại loạn cũng không hề thê thảm suy tàn, cho nên các triều đại ở Trung Quốc khi cách mạng đều tất phải có ca vũ.
Trong đó Tiểu Chu nhỏ nhất, năm ấy cô mười bảy tuổi. Cô là y tá thực tập, học khoa sản, ngày tuyết rơi đêm hôm vẫn thường ra ngoài đỡ đẻ, ban ngày lại phải giúp bác sĩ khám bệnh và phát thuốc. Chí khí con gái, làm việc không chịu thua kém ai. Cách cô làm việc cũng chính là cách làm người, cô tuy mặc vải thô nhưng cũng giặt giũ trắng sạch hơn người khác, nấu bát canh cũng bưng ra chỉnh tề ngay ngắn. Lúc rảnh cô đến phòng tôi, tôi dạy cô thơ Đường, cô chép bài giúp tôi. Cô nhìn thế gian đều là phồn hoa đứng đắn, đối với từng người cô đều tôn trọng, lại biết người ta cũng đều thích cô. Có khi tôi cùng cô đi dạo, người dân bên sông vì chuyện đỡ đẻ đều quen cô, cô dọc đường chào hỏi, giọng nói hoa mỹ chỉ thấy một mảng nắng rực rỡ. Người cô cứ như bãi cát mới ướt bên sông, dẫm một cái là in ra nước.
Tiểu Chu thích nói đạo lý làm người, Thẩm Khải Vô nói cô ấy cả người đều là lý lẽ. Người trẻ lấy lý làm thơ, nên bạn không bao giờ có thể tranh cãi lại cô. Người cô tươi mới sạch sẽ, sạch đến mức như có lưỡi dao, liên tục không thể thỏa hiệp, liên tục không thể phản nghịch, nhưng cô lại nơi nơi cẩn thận, sợ bị người ta bàn tán, như trong Kinh Thi: "Tướng Trọng Tử hề, vô du ngã lý, vô chiết ngã thụ kỷ. Khởi cảm ái chi? Úy nhân chi đa ngôn. Trọng khả hoài dã, nhân chi đa ngôn, diệc khả úy dã." (Hỡi Trọng Tử, đừng vượt qua tường rào nhà ta, đừng bẻ cây kỷ của ta. Đâu phải tiếc cây, mà sợ người đời bàn tán. Trọng tuy đáng nhớ, nhưng lời bàn tán của người đời cũng thật đáng sợ). Chỉ vì cô coi trọng thế nhân. Cô cũng luôn quan tâm đến thể diện của đối phương. Những người phụ nữ dân gian tôi từng gặp trong đời, như bà Sửu, bà Viên Quân, bà Ngô Xa Ái Trân, và cả Tiểu Chu, đều là những người cương liệt, yêu ghét phân minh, hình như nói chuyện hành sự luôn để lại đường lui cho đối phương, không làm đến mức rách mặt, như thiên võng khôi khôi. Sự trang nghiêm của nhân thế, như ngày lành tháng tốt, luôn phải cát tường, sao có thể để người ta bàn tán, sao có thể làm rách mặt đối phương. Ba người họ, đều độ lượng lớn, làm người hoa mỹ, sự khoáng đạt tươi đẹp đó chính vì là "người biết khiêm nhường kính trọng lễ nghĩa". Trên thế giới chỉ có văn minh Trung Quốc mới có sự biết ơn đối với hiện thế, ngày ngày là ngày tốt, người người là người tốt, ngay cả đối với người hiền hay kẻ bất tài cũng có sự bình đẳng, đó là lý do vì sao có thể làm chủ thiên hạ.
Tiểu Chu dáng người mảnh mai, vai tròn, ở giữa vai ngang và vai xuôi, gầy không thấy xương, đầy không thừa thịt, dung mạo giống Xa Ái Trân, nhưng tự cô chưa bao giờ nghĩ đến chuyện đẹp hay không. Cô mặc áo quần mỏng, tháng Chạp trời rét đậm cũng chỉ mặc sườn xám lót, không sợ lạnh. Người trẻ có ba đấu ba thăng lửa, mà cũng bởi cách làm người của cô, tâm tư thanh kiên. Cô khiến tôi hiểu vì sao Tả Tông Đường ở nơi biên ải, đêm khuya cầm nến xử lý quân cơ, băng tuyết có tiếng, thần sắc tự nhiên; Hoằng Nhất pháp sư tu luật tông, mùa đông mặc áo đơn đi chân trần mang cỏ, mà mặt đầy xuân phong. Họ há chẳng phải người thường, chẳng qua làm người có chí khí, như Mạnh Tử nói: "Chí soái khí, khí soái thể" (Chí dẫn dắt khí, khí dẫn dắt cơ thể). Cho nên vẻ đẹp của Tiểu Chu không phải là dụ hoặc, mà là người cô thanh tân sảng khoái, văn định cát tường. Một lần ăn cơm tối xong, dọn dẹp bát đĩa trên bàn, cô ngồi dưới đèn, mặt như hoa mẫu đơn mới nở, tự nhiên vừa hồng vừa trắng, trong mắt đều là cười, tôi nhìn đến ngẩn người, chỉ thấy cô đúng như lời ghi trên bia mộ người đời Lục triều: "Nếu sinh trên trời, sinh ở nơi chư Phật; nếu sinh nhân thế, sinh ở nơi tự tại diệu lạc."
Nhà Tiểu Chu có mẹ, một em gái tên Huấn Trí, nhỏ hơn cô hai tuổi, một em trai vẫn đang học tiểu học. Cha cô đã mất vì bệnh tại quê trong thời chiến, khi còn sống là thư ký ngân hàng. Mẹ cô mới bốn mươi, là vợ lẽ, còn mẹ cả đã mất. Tiểu Chu mỗi khi nói với tôi về mẹ cả, đều thân thiết như mẹ đẻ, kiên nhẫn nhất, nghĩ ngợi nhất, luôn tươi cười với mọi người, ngay cả với người nhà mình cũng luôn nói chuyện cười nói, bà mất khi Tiểu Chu mười bốn tuổi. Tiểu Chu nói: "Hồi nhỏ con thấy cửa hàng quan tài cứ thấy sợ, thà đi đường vòng, nhưng lúc mẹ con mất con lại không sợ, con còn vội làm cho mẹ đôi giày thêu màu đỏ thắm để liệm." Khi nói mắt cô đỏ lên, nhưng rồi ánh mắt lại đưa tình, dùng tay mô tả cho tôi xem hình dáng đôi giày đó, tôi nghe mà chỉ thấy vô cùng diễm lệ, diễm lệ như sự sống, như cái chết.
Tôi lại nghe cô kể lần đầu vào bệnh viện chăm một bệnh nhân nặng, người đó không có thân nhân ở gần, trong lòng coi cô như con gái, qua vài ngày cuối cùng cũng chết. Nửa đêm cô bị đánh thức, đi phục vụ người chết tắt thở. Bệnh là điều kiêng kỵ, chết là hung, cô đương nhiên sợ hãi, nhưng cô là y tá thực tập, liền tự kìm chế mình, trên cái nỗi sợ hãi kiêng kỵ đó mà có sự trinh cát của việc làm người. Cô lại nói chuyện đỡ đẻ: "Lúc sinh con đáng thương lắm, cửa mình mở rộng như vậy." Cô dùng cử chỉ mô tả cho tôi xem, ánh mắt đưa tình, không giấu nổi vẻ thanh oán. Cô mỗi lần dùng cử chỉ mô tả sự vật, cực giống phép thủ ấn trong vũ điệu Ấn Độ, lại thêm ánh mắt đưa tình như cô bé nhỏ, gần như là địch ý, bởi vì tâm sự trang nghiêm, ở trước mặt chân thực nhất của nhân thế, ngay lập tức trở thành cô là cô, tôi là tôi, dường như tôi đối với cô chưa chắc đã hiểu lòng, nhưng tôi thấy cô nói về sinh lão bệnh tử, còn hay hơn cả Thích Ca nói.
Cha Tiểu Chu khi còn sống coi cô con gái này như bảo bối, mẹ cô bây giờ cũng việc gì cũng nghe theo cô, vì cô hiểu chuyện. Cô nhắc đến cha, liền chép miệng trách móc: "Cha con ấy, mê cưỡi ngựa lắm!" Mẹ cô lại thích khoản đãi người khác, Tiểu Chu nói: "Mẹ con bây giờ vẫn thế, có cái gì ngon cứ thích cho người ta!" Nói cũng chép miệng trách móc. Nhưng bản thân Tiểu Chu cũng đối đãi với người hào phóng, thà mình khắc khổ. Có những người có thể khiến bạn thấy họ rất tốt, cũng là họ, rất xấu, cũng là họ. Như Hứa Phụ xem tướng Tào Tháo, nói ông ta là năng thần trị thế, gian hùng loạn thế. Nhưng đây tự nhiên là cái của Trung Quốc, không chút "Cynical" (hoài nghi/yếm thế), mà phụ nữ thì như Sơn Cốc từ mô tả: "Tư lượng mô dạng khả tăng nhi" (nghĩ ngợi dáng vẻ kẻ đáng ghét), nhưng cũng tự nhiên là cái của Trung Quốc, chẳng phải kiểu yêu và hận như phương Tây. Anh hùng mỹ nhân Trung Quốc khiến bạn cảm thấy không làm gì được họ, mà dù là người bình thường, cũng mỗi người một mảnh trời trên đầu, "Thành cũng là anh Tiêu Hà, bại cũng là anh Tiêu Hà", anh ta muốn thế, bạn chỉ thấy anh ta như trời như đất, yêu không được, hận không được, cảm kích cũng không được. Kiểu chỉ trích người khác vừa hờn vừa giận này của Tiểu Chu, khiến tôi hiểu ra hóa ra còn có thái độ đối xử với thế nhân tốt hơn sự tha thứ của Chúa, và cũng tốt hơn cả từ bi của Thích Ca.
Tôi trở nên mỗi ngày trước khi đến tòa soạn đều phải nhìn thấy Tiểu Chu, đi tòa soạn về, việc đầu tiên cũng là tìm Tiểu Chu trước. Có vài lần buổi chiều tôi về bệnh viện, vừa mới thấy cô ở hành lang, đợi tôi vào phòng đặt đồ xuống, quay ra theo thì cô đã trốn lên lầu rồi. Tôi đuổi theo lên lầu, lại vòng qua đại lễ đường tầng hai, tìm ở cửa phòng các y tá, đều không thấy cô. Tôi từ cầu thang trước đi lên, vòng xuống cầu thang sau, cũng đến cả phòng pha thuốc phòng khám trước đều tìm, chỉ đành quay lại, thì thấy cô đã ngồi ngay ngắn trong phòng tôi như người không có việc gì vậy. Cô cứ nghịch ngợm như thế.
Trước và sau bữa cơm, tôi thường cùng cô đi dạo ra bãi cát ở cửa sau. Trường Giang thiên hiểm, xưa nay bao nhiêu hào kiệt, nhưng chúng tôi chỉ là hai người bình thường như thế. Tôi xem tranh vẽ từ đời Đường Tống trở lại, vẽ giang sơn cổ kim, chưa bao giờ vẽ cảnh giao chiến Xích Bích, mà lại vẽ cảnh ngư tiều nhân gia trước mắt, thuyền buôn cánh buồm khách, hóa ra là thế. Nhân thế hư thực tương sinh, nên mới không bị những việc lớn như giao chiến Xích Bích lấp đầy, mà người bình thường không có sự cố, lại thành ra chân thực, đó là Trinh Quán của nhân thế. Trên bãi cát có thể ngồi, hai người ngồi nói chuyện, lại ngồi xổm xuống bờ nước nghịch nước. Tôi cứ mải ngắm nhìn cô, như bà mối Thiệu Hưng nói: càng nhìn càng thấy có vị. Tôi nói: "Em làm học trò của anh đi." Nhưng qua bao ngày, lại nói: "Em vẫn là làm con gái của anh đi." Sau lại nói muốn cô làm em gái tôi, nhưng cuối cùng thấy cái nào cũng không hợp. Kinh Thi có câu: "Tử hề tử hề, như thử lương nhân hà!" (Này chàng, này chàng, biết làm sao với người tốt thế này!). Không còn cách nào, đành phải lấy cô làm vợ, chỉ sợ làm vợ rồi vẫn thấy không làm gì được cô. Tôi bảo: "Anh nhìn em nhìn em, muốn bắt đầu yêu em rồi đây." Cô bảo: "Nói bậy!" Tôi vẫn nói: "Chúng mình yêu nhau đi, có được không?" Cô bảo: "Nói bậy!" Hai người nói chuyện như thế, cô ấy thì không hề kinh ngạc, tôi thì cũng không có tâm tư nặng nề.
Sự gắn kết của chúng tôi không giống như tình yêu, không chỉ cô chưa quen, mà tôi cũng chưa quen. Cô sớm đã từng nói muốn rời khỏi đây, đi bệnh viện Vũ Huyệt, tại sao lại muốn rời đi? Cô cũng không rõ ràng, tôi đương nhiên cũng ngơ ngác, chỉ thấy đang yên đang lành tại sao phải đi, mà tôi khuyên nhủ cô, thế là cô lại ở lại. Thời gian này, buổi sáng tỉnh dậy cô đã hát trên giường, đến khi xuống lầu nhìn thấy tôi, cười hì hì nói: "Em hát rồi đấy." Nói xong bỗng thở dài một tiếng, chính cô cũng ngạc nhiên, cười vô cùng bất lực: "Dạo này em mắc chứng hay thở dài rồi!" Phiền não của cô tựa như xuân sắc ba tháng không người quản thúc.
Một ngày nọ, tôi bỗng quyết tâm cắt đứt tình duyên, sáng dậy không tìm Tiểu Chu, tối về cũng không tìm Tiểu Chu. Ngày đó đi tòa soạn, lúc ở trên đò qua sông Hán Thủy, chợt thấy thiên địa thanh khoáng, và phong cảnh thượng nguồn Hán Thủy rất tuyệt. Thế nhưng chỉ qua được hai ngày, hai người lại như thường lệ. Tôi thế này, đối với Ái Linh có phải không nên không, tôi cũng bàng hoàng suy ngẫm, nhưng suy ngẫm một hồi, vẫn là vừa không chịu nhận sai, lại vừa không thể tự bào chữa. Chuyện thật, ngay cả giải thích thôi cũng đã khó, huống chi còn bàn luận thêm. Tiểu Chu cũng nói: "Sao em lại có thể tốt với anh, tự nghĩ cũng vừa tức vừa cười." Lại chép miệng trách móc: "Nếu người khác làm thế, em nhất định không đồng ý, nhưng đến lượt mình, lại hồ đồ rồi!" Nói lúc ấy cô lại cười, thật sự là không còn cách nào khác.
Dương lịch tháng Một, tôi cùng cô qua sông đến Hán Khẩu, một cô y tá khác đi cùng, ngay tại bến thuyền cửa sau bệnh viện. Trên con thuyền nhỏ như thế, tôi mới hiểu được sự tráng lệ mênh mông của Trường Giang, khiến người ta khó tin đây là Trường Giang, vật thật lại dường như là giả. Tiểu Chu ngồi ở mũi thuyền, mặc sườn xám vải xanh, hôm nay khuôn mặt cô tú lệ vô cùng, trở nên dường như không có tình cảm, con người cô tựa như câu đầu tiên trong Sáng Thế Ký của Cựu Ước: "Thái sơ hữu tự" (Ban đầu có Chữ). Chỉ là một chữ. Gió thổi áo quần, sông trôi vô tận, cô chỉ hát, hát hết bài này đến bài khác, không dứt không ngừng, kiếp này đời này hỡi ơi, thực sự tâm ý lúc này khó nói.
Tiểu Chu đưa tôi một tấm ảnh, tôi bảo cô đề chữ, cô liền đề bài thơ Tùy Nhạc Phủ đã đọc hôm trước!
Trường giang thủy trầm trầm, thượng hữu song trúc lâm.
Trúc diệp hoại thủy sắc, lang diệc hoại nhân tâm.
(Nước sông Trường giang sâu thăm thẳm, trên mặt nước có hai rừng trúc. Lá trúc làm hỏng màu nước, chàng cũng làm hỏng lòng người.)