Những Cánh Đồng Flanders Và Những Bài Thơ Khác

Lượt đọc: 361 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
I. Những Cánh Đồng Flanders

❊ ❊ ❊

"Những cánh đồng Flanders", bài thơ mượn làm tựa đề cho cuốn sách nhỏ này, lần đầu tiên xuất hiện trên tờ 'Punch' vào số báo ngày 8 tháng 12 năm 1915. Vào thời điểm ấy, tôi đang sống ở Flanders tại một tu viện ngay trước Locre, dưới sự che chở của ngọn đồi Kemmel, nằm cách Ypres bảy dặm về phía nam và lệch về tây một chút. Bài thơ không đề tên tác giả, nhưng rõ ràng đó là bút tích của John McCrae.

Từ tu viện nữ tu này, vốn là sở chỉ huy của Lực lượng Quân y Dã chiến Canada số 6, tôi đã viết thư cho John McCrae — lúc bấy giờ đang ở Boulogne — để quy trách nhiệm tác giả cho ông, đồng thời đưa ra những bằng chứng xác thực. Từ trí nhớ — bởi vì ở mặt trận người ta chỉ mang theo duy nhất một cuốn sách — tôi đã trích dẫn cho ông nghe một tác phẩm khác của chính ông mang tựa đề "Đêm đang buông xuống":

Đêm buông. Gió lặng ngắt đồi,

Cây cành lững thững đưa nôi nhịp nhàng;

Quanh nhà thờ, nấm mồ hoang

Như bầy trẻ nhỏ lạc đàng trôi bơ,

Nay vừa tìm thấy, ngẩn ngơ quây quần.

Chỉ cần đối chiếu với văn bản, người ta sẽ nhận thấy ngay cấu trúc của hai bài thơ hoàn toàn giống hệt nhau. Chúng có cùng số câu và số nhịp, chắc chắn như mọi bài thơ sonnet vậy. Mỗi bài đều vận hành trên hai vần với các bộ phận của một câu thơ ngắt quãng được đặt ở phần điệp khúc cách xa nhau. Đối với độc giả thông thường, điều này là quá rõ ràng, nhưng ẩn chứa trong thơ còn rất nhiều sự tinh tế khiến việc xác định tác giả là điều tất yếu. Đó là một thể thơ mà ông đã nhọc công mài giũa suốt nhiều năm trời để biến nó thành của riêng mình. Khi thời khắc chín muồi, phương tiện biểu đạt đã sẵn sàng. Không một phương tiện nào khác có thể truyền tải ý tưởng ấy trọn vẹn đến thế.

Sự quen thuộc này với thơ ca của ông không phải là chuyện tình cờ. Trong nhiều năm trời, tôi giữ cương vị chủ biên của tờ 'University Magazine', và những ai tò mò về chuyện đó có thể nhận ra rằng một nửa số bài thơ in trong tập sách nhỏ này từng được ấn hành lần đầu trên các trang báo của chúng tôi. Tờ tạp chí này xuất thân từ Đại học McGill ở Montreal vào năm 1902. Bốn năm sau, phạm vi hoạt động của nó được mở rộng hơn, nhằm bày tỏ những chính kiến có học thức về các vấn đề liên quan trực tiếp đến Canada, đồng thời bàn luận một cách tự do dưới góc độ văn chương về mọi lĩnh vực chính trị, công nghiệp, triết học, khoa học và nghệ thuật.

Trong suốt những năm tháng ấy, John McCrae đã gửi gắm toàn bộ thơ ca của mình cho tờ tạp chí này. Thế nên, việc tôi viết thư cho ông khi bài "Những cánh đồng Flanders" xuất hiện trên tờ 'Punch' cũng là điều hợp lẽ. Giữa những tài liệu của ông để lại, tôi tìm thấy lá thư nghèo nàn của mình, cùng nhiều bức thư khác mà lẽ ra người ta có thể khai thác nhiều hơn nếu chỉ quan tâm đến khía cạnh văn chương trong cuộc đời ông thay vì chính con người ông. Hai dẫn chứng là đã quá đủ. Đầu năm 1905, ông gửi bài "Những người hành hương" để xin đăng báo. Tôi đã thông báo cho ông vị trí dành riêng cho tác phẩm ấy trên tạp chí, kèm theo vài lời tán thưởng, và sau bao nhiêu năm tháng, lá thư ấy nay đã quay trở lại với tôi.

Bức thư đề ngày 9 tháng 2 năm 1905, có nội dung như sau: "Tôi đặt bài thơ này cạnh những trò hề của chính mình. Đây mới chính là chất liệu đích thực của thơ ca. Anh làm thế nào mà hay vậy? Anh dính líu gì đến y học cơ chứ? Tôi thực sự bị cuốn hút: tư tưởng cao cả, hình ảnh tuyệt mĩ, diễn đạt trọn vẹn; không quá kiệm lời mà cũng chẳng chút rườm rà. Videntes autem stellam gavisi sunt gaudio magno valde. Nói theo tiếng của chúng ta — 'slainte filidh'." Viết cho mẹ mình, ông giải thích rằng "câu tiếng Latinh có thể dịch là: 'thấy ngôi sao, họ vô cùng mừng rỡ'." Còn để dành cho những ai có trình độ học vấn chưa vượt qua nổi tiếng Latinh, xin được giải thích thêm rằng hai từ cuối có nghĩa là "Kính chào nhà thơ".

Đối với những kẻ chưa từng trải sự đời, việc xuất hiện trên bản in mang một vẻ gì đó ghê gớm, và công việc của một biên tập viên luôn ẩn chứa đôi điều huyền bí. Một giai thoại đã sớm hình thành chung quanh việc ấn hành bài "Những cánh đồng Flanders" trên tờ 'Punch'. Sự thật là, "bài thơ đã được gửi đi theo cách thức thông thường và được chấp nhận; chỉ có vậy thôi." Cách thức thông thường khi gửi một tác phẩm cho tòa soạn là đặt nó vào phong bì kèm theo một con tem bên ngoài để đưa thư đi, và một con tem bên trong để mang thư về. Chẳng có gì khác giúp ích được nữa.

Một biên tập viên đơn giản chỉ là kẻ phân biệt được tay phải tay trái, biết điều hay lẽ phải, cùng sự chính trực của một người đầu bếp không vì nể nang bạn bè mà làm hỏng món ăn của mình. Nỗi sợ kẻ thù chẳng có chút sức cáM dỗ nào, bởi các biên tập viên quá ư khiêm nhường và vô hại để có thể có lấy một kẻ thù. Dĩ nhiên, vẫn có những dịch vụ nhỏ nhặt mà một biên tập viên có thể giúp đỡ, nhất là đối với những người có tác phẩm mà ông vốn không định in ấn, nhưng John McCrae chẳng cần đến bất kỳ điều gì trong số đó. Tác phẩm của ông đã được hoàn thiện đến từng chi tiết cuối cùng. Ông thường tự tay cầm bản thảo đến và đặt lên bàn. Một biên tập viên khôn ngoan sẽ biết lúc nào nên ngậm miệng lại; nhưng giờ đây tôi có thể thoải mái nói rằng ông chưa bao giờ hiểu được sự tế vi của dấu chấm phẩy, và các câu văn của ông bị ngắt quãng quá nhiều.

Ông không thuộc tuýp người có thể nói — lấy hay bỏ mặc tùy ý; mà đúng hơn là — hãy nhìn xem nó hoàn hảo biết bao; và quả thực nó đã hoàn hảo như thế. Hơn nữa, ông cũng là người đầu tiên nhận thức được rằng một biên tập viên có những quyền hạn và định kiến riêng, rằng một số từ ngữ khiến ông cảm thấy phát ớn; rằng một số từ khác ông chỉ dành riêng cho bản thân mình sử dụng — chẳng hạn "meticulous" (tỉ mỉ) mỗi năm một lần, "adscititious" (ngoại lai) cả đời một lần. Điều này giải thích tại sao các biên tập viên lại viết ít đến vậy. Cuối cùng, vì bản tính quá đỗi hào hiệp, hoặc khi đã nhận ra sự vô nghĩa của tất cả những điều đó, họ đành dâng hiến câu chữ của mình cho những người cộng tác rồi chẳng buồn viết thêm nữa.

Tập thơ được ấn hành ở đây khá mỏng. Tập sách dẫu có thể dày thêm cũng chẳng thể hay hơn. Việc đánh giá giá trị và tiến hành so sánh những sáng tác được tập hợp nơi đây sẽ là một công việc thú vị nhưng vô ích, tốt hơn hết nên để dành cho những ai có nghề dạy dỗ tuổi trẻ. Việc cho rằng bài "Những cánh đồng Flanders" chưa phải là tác phẩm hay nhất chắc chắn sẽ lôi kéo người ta vào những cuộc tranh luận không hồi kết. Dẫu vậy, nó đã thực sự giãi bày được một tâm trạng vào lúc bấy giờ vốn phổ biến ở khắp mọi nơi, và sẽ còn lưu lại như một chứng tích trường tồn ngay cả khi tâm trạng ấy đã phôi pha.

Bài thơ lần đầu tiên lọt vào tầm chú ý của tôi qua một sĩ quan binh công, khi ấy mang hàm Thiếu tá, nay đã là Chuẩn tướng. Anh cầm tờ báo trên tay từ khu nhà trọ ở Dranoutre mang đến. Bài thơ được in ở trang 468, và ngài 'Punch' hẳn sẽ rất vui khi được biết rằng trong bảng mục lục hằng năm của mình, tại số báo ra ngày 29 tháng 12 năm 1915, ông đã viết sai chính tả tên của tác giả — có lẽ đó cũng là sai lầm duy nhất mà ông từng mắc phải. Bản thân vị sĩ quan này cũng là một người có thể dệt nên những vần thơ sonnet bằng đôi tay khéo léo, và anh đã chỉ ra rất nhiều tầng ý nghĩa sâu xa. Quân đội luôn phải tìm đến lực lượng binh công để nhờ cậy về "tài liệu kỹ thuật".

Anh giải thích rằng bài thơ gồm mười ba câu viết theo thể thơ iambic tetrameter (nhịp bốn bước chân) và hai câu gồm mỗi câu hai nhịp iambic; tính ra nhiều hơn số câu của một bài sonnet đúng một dòng. Chỉ có hai vần duy nhất, bởi các câu ngắn phải được coi là bỏ trống, và thực chất là giống hệt nhau. Nhưng đây là một thể thơ rất khó. Anh thừa nhận rằng, quả thật phần tám câu đầu của thơ sonnet cũng chỉ có hai vần, nhưng chúng chỉ lặp lại bốn lần, và sự tự do của sáu câu cuối đã làm dịu bớt tính độc tài của nó — mà tôi cho là một cách ví von rất hay. Anh chỉ ra những hiểm họa tiềm ẩn trong một vần thơ bị gò bó, và dẫn chứng trường hợp của Browning, một bậc thầy chơi chữ làm thơ, người có xu hướng lạm dụng bất kỳ vần điệu nào và thường kết thúc trong sự ngớ ngẩn, thấy việc làm ra một bài thơ mới còn dễ hơn là tìm một cái kết.

Với một tràng giảng giải dài dòng — nhưng những buổi tối tháng Mười hai ở Flanders mới dài làm sao, ôi lạy Chúa! — vị sĩ quan binh công ấy đã minh họa cho thấy sự khéo léo trong cách lựa chọn vần điệu. Chúng đều là vần nguyên âm. Những kết thúc bằng phụ âm sẽ phá hỏng toàn bộ hiệu ứng. Chúng lặp đi lặp lại âm O và âm I, không phải âm O của nỗi đau đớn hay âm Ay của sự đồng thuận, mà là âm O của sự kinh ngạc, của niềm hy vọng, của khát vọng; cùng âm I của lòng tự hào cá nhân, của sự bất tử đầy đố kỵ, của cái tôi chống lại cả vũ trụ. Anh tiếp tục giảng giải rằng, đó là sự lặp lại của câu hỏi ngàn đời: "Người chết sống lại thế nào, và họ trở lại với thân xác nào?" hay "Làm sao tôi mang nổi ánh sáng của mình sang bên kia?", cùng tiếng kêu đầy thách thức: "Nếu Chúa Kitô không sống lại, thì đức tin của chúng ta là vô nghĩa."

Chủ đề này có ba giai đoạn: giai đoạn đầu là một lời mở đầu điềm tĩnh, tĩnh lặng đến chết người gồm năm câu; giai đoạn thứ hai gồm bốn câu, mang tính giải thích, nuối tiếc, và lặp lại ý của phần đầu; giai đoạn thứ ba, không có khúc dạo đầu, bùng nổ thành những lời khẩn cầu đầy nhiệt huyết bằng những hình ảnh ẩn dụ sống động, một lời kêu gọi thống thiết vừa mang phước lành vừa là lời nguyền rủa. Ở câu kết là sự trở về đầy thỏa mãn với giai đoạn đầu — và mọi thứ đã hoàn tất. Người ta thường xuyên bị nhắc nhở về sự nghèo nàn trong phát minh của con người, khi những điều tốt đẹp nhất của họ hãy còn quá bất toàn, những gì vĩ đại nhất lại quá đỗi tầm thường, thế nên người ta mới đón nhận thứ — mà vị sĩ quan binh công này phỏng đoán — có thể trở thành một phương thức biểu đạt mới mẻ và cố định trong thơ ca.

Còn về phần chủ đề — tôi đang mượn lời của chính anh: cái gì của anh ấy là của tôi; cái gì của tôi là của anh ấy — sự quan tâm mang tính phổ quát. Những người lính đã ngã xuống trong một nghĩa cử cao cả, dẫu hồn còn vương vấn, lại nhìn thấy những ngôi mộ của mình bị vùi lấp giữa một vùng hoa anh túc nở rộ bời bời. Hoa anh túc là biểu tượng của giấc ngủ. Những người đã khuất khao khát được chìm vào giấc ngủ không bị quấy rầy, nhưng đồng thời vẫn tò mò quan tâm đến các sự kiện đang diễn ra xung quanh. Họ tiếc nuối vì đã không được phép sống trọn vẹn cuộc đời mình cho đến hồi kết tự nhiên. Họ kêu gọi người sống hãy hoàn thành nốt sứ mệnh của họ, nếu không họ sẽ chẳng thể chìm vào cõi tịnh độ trọn vẹn mà họ hằng mong ước, dẫu cho có sự xoa dịu của loài hoa anh túc. Những người theo chủ nghĩa hình thức có thể phản đối rằng nhà thơ không chân thành, bởi hạt chứ không phải bông hoa mới là thứ tạo ra giấc ngủ. Họ cũng có thể phản đối rằng nhà thơ chẳng có quyền gì để hóa thân thành người chết. Chúng ta, những con người bình thường, hiểu rõ hơn thế. Chúng ta biết rằng khi hóa thân thành những người quá cố thân yêu, và cất lên những âm thanh trong trẻo như tiếng chuông để thức tỉnh những kẻ sống vô cảm, nhà thơ sẽ có khả năng phá vỡ những tia chớp của loài Mãnh Thú, và nhờ đó, dẫu bản thân ông — ôi chao! — đã khuất núi, ông vẫn cất tiếng nói; và sẽ còn tiếp tục cất tiếng nói, đến với từng cá nhân lẻ tẻ lẫn cả một vạn người. Đúng như những dòng chữ được đúc trên quả chuông đồng vang dội: VIVOS . VOCO . MORTUOS . PLANGO . FULGURA . FRANGO: những từ ngữ do chính vị sĩ quan này cho đúc trên một chiếc chuông nhà thờ hiện vẫn đang ngân vang nơi vùng Orwell xa xôi để tưởng nhớ cha của anh — và của cả tôi nữa.

Đến lúc này, căn phòng nhỏ đã trở nên lạnh ngắt. Vì lý do nào đó, những khẩu pháo ở vùng Salient lại đồng loạt gầm lên. Một kỵ binh Ấn Độ vừa tới nơi, hãy còn chưa rõ các mệnh lệnh, đã thổi còi báo hiệu "Tắt đèn" — bằng một chiếc kèn kỵ binh. Binh công làm việc về đêm. Vị sĩ quan quay người bước đi hướng về những chiến hào bị nguyền rủa của mình, để lại bài thơ ở lại với tôi.

John McCrae chỉ chứng kiến một lần duy nhất cảnh mảnh đất hoang tàn của Flanders che đi sự hổ thẹn của nó trong sắc đỏ ấm áp của loài hoa anh túc. Những người khác đã được ngắm nhìn sự hồi sinh của loài hoa ấy qua bốn mùa liên tiếp, mỗi lần xảy ra là một phép màu tươi mới. Họ cũng quan sát thấy những hàng thánh giá ngày một kéo dài thêm, ngọn đuốc được chuyền tay, nắm bắt và mang đến chiến thắng. Những người đã khuất có thể yên giấc. Chúng ta đã không bội ước với họ.

Thế nên chẳng có gì ngạc nhiên khi "Những cánh đồng Flanders" đã trở thành bài thơ của quân đội. Những người lính đã học thuộc nó bằng cả trái tim mình, điều đó hoàn toàn khác biệt với việc học thuộc lòng bằng trí nhớ. Nó lan truyền, như một bài hát lẽ ra phải lan truyền, qua lời ăn tiếng nói hằng ngày, chứ không phải qua những con chữ in trên giấy. Đó mới là thử thách thực sự của thơ ca — sự khăng khăng đòi hỏi phải được khắc ghi vào tâm trí. Quân đội đã có những biến tấu về mặt câu chữ; nhưng mỗi sự thay đổi ấy chỉ càng phơi bày rõ ràng hơn tâm tư của người sáng tác. Quân đội đọc rằng, "GIỮA những nấm mồ"; "cảm nhận ánh hoàng hôn VÀ bình minh rực rỡ"; "ĐÃ SỐNG và được yêu thương". Quân đội có thể đúng: họ thường là thế.

Cũng chẳng có tác phẩm thơ ca nào trong những năm gần đây lại được biết đến rộng rãi hơn thế trong thế giới dân sự. Nó được sử dụng trên mọi diễn đàn, nơi mà người ta đang kêu gọi con người dấn thân đem sinh mệnh hay tài sản của mình ra để thử thách trong cuộc đại hồng thủy mà thế hệ đương thời vừa trải qua. Rất nhiều bài thơ "đáp lời" đã được ra đời. Bài thơ hay nhất mà tôi từng thấy được đăng trên tờ 'New York Evening Post'. Sẽ chẳng có ai, ngoại trừ những kẻ đã chuẩn bị tinh thần để ngã xuống trước sườn núi Vimy vào những ngày đầu tháng Tư năm 1916 ấy, có thể cảm nhận một cách trọn vẹn chân lý lớn lao ẩn chứa trong những câu thơ mở đầu của ông Lillard, khi chúng thay lời cho toàn thể người dân Mỹ:

Hãy yên nghỉ nhé, hỡi những người đã khuất nơi chiến trường Flanders.

Cuộc chiến mà các anh đã anh dũng dẫn dắt

Chúng tôi đã tiếp quản.

Họ đã thực sự làm thế — và vô cùng anh dũng. Họ đã lắng nghe tiếng gọi — "Nếu các anh bội ước, chúng tôi sẽ chẳng thể yên giấc."

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.