John McCrae rời mặt trận sau trận chiến Ypres thứ hai và không bao giờ trở lại nữa. Ngày 1 tháng 6 năm 1915, ông được điều động về Bệnh viện Tổng hợp số 3 tại Boulogne, một đơn vị vô cùng hiệu quả do Đại học McGill tổ chức và đặt dưới quyền chỉ huy của Đại Sĩ quan H. S. Birkett, C.B., một người lính xuất sắc. Ông được giao phụ trách khoa y tễ với hàm Trung tá kể từ ngày 17 tháng 4 năm 1915, và ông ở lại đó cho đến cuối đời.
Ban đầu, ông không mấy mặn mà với sự thay đổi này. Trái tim ông vẫn hướng về những khẩu pháo. Ông vừa mới chuyển từ binh chủng pháo binh sang ngành y tế vào mùa thu năm ngoái, rồi lên đường vài ngày sau đó tại Quebec vào ngày 29 tháng 9, cập bến Davenport vào ngày 20 tháng 10 năm 1914. Mặc dù được phân công làm Bác sĩ Quân y cho Lữ đoàn Pháo binh số 1, ông vẫn không thể quên rằng mình không còn là một pháo thủ nữa, và trong những ngày tháng sục sôi ấy, người ta thường bắt gặp ông ở đài quan sát hơn là ở trạm cứu thương. Ông vẫn mang trong mình chút thái độ kiêu kỳ kiểu cũ của quân đội đối với một dịch vụ "phi chiến đấu", hoàn toàn không hay biết rằng trong cuộc chiến này, thương vong tại chiến trường của lực lượng quân y sẽ còn cao hơn bất kỳ binh chủng nào khác. Từ Nam Phi, đúng mười lăm năm trước, ông từng viết: "Tôi mừng vì mình không phải là 'một y bác sĩ' ở ngoài này. Không có 'R.A.M.C.' hay bất kỳ 'M.C.' nào dành cho tôi cả. Có một khoảng cách lớn, và đám quân y ở tuốt bên kia bờ." Vào ngày 7 tháng 8 năm 1915, từ trạm quân y của mình, ông viết: "Chắc là tôi sẽ phải ước hoài giá mà mình cứ bám lấy pháo binh." Nhưng ông chẳng còn sự lựa chọn nào khác.
Về giai đoạn phục vụ này, hồ sơ ghi chép lại rất ít. Ông chỉ làm tròn nhiệm vụ của mình, và làm rất tốt, hệt như mọi việc mà tâm trí ông thấy cần phải làm. Sức khỏe của ông đang suy giảm dần. Ông chịu lạnh rất kém. Tròn một năm trước khi qua đời, vào ngày 25 tháng 1/1917, ông viết:
Cái lạnh tàn nhẫn vẫn cứ kéo dài. Ai nấy đều khổ sở, và những người bệnh nằm trên giường ở các phòng bệnh thì không sao giữ cho ấm nổi. Tôi chẳng biết thứ gì tuyệt tình cho bằng thời tiết. Dù người ta có ước mong; dù người ta có cầu nguyện; dù có làm đủ mọi cách; thì bầu trời quang đãng ấy vẫn trơ trơ và chẳng có lấy một dấu hiệu nào — bạn thừa biết cái thứ ánh nắng lạnh ngắt ấy rồi đấy. Riêng bản thân tôi, có lẽ chưa bao giờ tôi cảm thấy khó chịu đến thế. Mọi thứ lạnh buốt đến mức hễ cứ chạm tay vào là thấy buốt nhói. Lên giường đi ngủ là một cơn ác mộng mà thức dậy còn là cơn ác mộng dữ dội hơn nữa. Tôi từng nghe kể về mùa lạnh ở châu Âu, và cảnh ngộ khốn khổ của những mảnh đời nghèo khó — giờ thì tôi đã tận mắt thấm thía!
Suốt cuộc đời mình, ông luôn là nạn nhân của chứng hen suyễn. Cơn hen rõ rệt đầu tiên xảy ra vào mùa thu năm 1894, và sang mùa đông năm sau, nó lại tái phát dai dẳng. Trong suốt năm năm tiếp theo, những bức thư của ông tràn ngập các nhắc nhở về căn bệnh quái ác này. Sau khi đến Montreal, bệnh tình có thuyên giảm; nhưng ông luôn cảm thấy kẻ thù vẫn đang rình rập ngay trước ngõ. Ông phải thường xuyên nằm liệt giường; nhưng ông lại tận hưởng quãng thời gian tạm gác công việc ấy cùng cơ hội mà chúng mang lại để nghỉ ngơi và đọc sách.
Vào tháng 1 năm 1918, trên hồ sơ chính thức của ông bắt đầu xuất hiện những biên bản mang lại sự quan tâm sâu sắc cho cả ông lẫn chúng ta. Đại tá Birkett đã từ nhiệm chức vụ chỉ huy đơn vị để trở lại đảm nhận trọng trách Khoa trưởng Khoa Y của Đại học McGill. Kế nhiệm ông là một lão tướng kỳ cựu, Đại tá J. M. Elder, C.M.G. Cùng lúc đó, chức vụ chỉ huy Bệnh viện Tổng hợp số 1 bị bỏ trống. Trung tá McCrae được nhắm cho vị trí đó; nhưng một vinh dự lớn lao hơn đang chờ đón ông, đó chính là cương vị Cố vấn Y tế cho các Tập đoàn quân Anh tại Mặt trận. Tất cả những sự kiện này, cùng với sự kiện lớn lao cuối cùng, được ghi lại rõ nét nhất qua những bức thư tín hành chính khô khan mà tôi được phép trích xuất từ các hồ sơ:
Từ Quân y trưởng Các lực lượng viễn chinh Canada. (Thiếu tướng C. L. Foster, C.B.).
Gửi Chỉ huy trưởng Bệnh viện Tổng hợp số 3, B.E.F., ngày 13 tháng 12 năm 1917:
Chức vụ chỉ huy Bệnh viện Tổng hợp số 1 có khả năng sẽ bị bỏ trống. Đề nghị ông vui lòng tìm hiểu ý nguyện của Trung tá J. McCrae về vấn đề này. Nếu ông ấy sẵn sàng và tình nguyện đảm nhận chức vụ chỉ huy này, chúng tôi dự định sẽ trao lại cho ông ấy.
Chỉ huy trưởng Bệnh viện Tổng hợp số 3, B.E.F., Gửi Quân y trưởng Các lực lượng viễn chinh Canada,
ngày 28 tháng 12 năm 1917: Trung tá McCrae nhờ tôi chuyển lời rằng, mặc dù ông ấy dĩ nhiên rất mong đợi sẽ kế nhiệm quyền chỉ huy đơn vị này, ông ấy vẫn hoàn toàn sẵn lòng tuân theo nguyện vọng của ngài, và sẽ nhậm chức chỉ huy Bệnh viện Tổng hợp số 1 vào bất cứ thời điểm nào ngài muốn.
Y vụ trưởng Các lực lượng Anh tại Pháp. Gửi Quân y trưởng Các lực lượng viễn chinh Canada,
ngày 2 tháng 1 năm 1918: Chúng tôi dự định bổ nhiệm Trung tá J. McCrae, hiện đang công tác tại Bệnh viện Tổng hợp Canada số 3, giữ chức Bác sĩ Cố vấn cho Các lực lượng Anh tại Pháp. Thông báo về việc bổ nhiệm này, khi được chính thức thực hiện, sẽ được gửi đến ngài theo đúng thủ tục.
Quân y trưởng Các lực lượng viễn chinh Canada. Gửi Chỉ huy trưởng Bệnh viện Tổng hợp số 3, B.E.F.,
ngày 5 tháng 1 năm 1918: Kể từ khi nhận được thư của ông, tôi đã nhận được thông tin từ Tổng hành dinh cho biết họ sẽ bổ nhiệm một Bác sĩ Cố vấn cho Các lực lượng Anh tại Mặt trận, đồng thời bày tỏ mong muốn giao trọng trách này cho Trung tá McCrae. Đây là một vinh dự lớn lao hơn nhiều so với việc chỉ huy một Bệnh viện Tổng hợp, và tôi rất hy vọng ông ấy sẽ nhận lấy vị trí này, bởi đây là cương vị mà tôi hằng mong mỏi sẽ do một sĩ quan thuộc C.A.M.C. đảm nhiệm.
Quân y trưởng Các lực lượng viễn chinh Canada. Gửi Y vụ trưởng, Tổng hành dinh, Cục 2,
ngày 15 tháng 1 năm 1918: Tôi hoàn toàn đồng thuận với việc bổ nhiệm này, và tin rằng viên sĩ quan này sẽ chứng minh được năng lực của một Bác sĩ Cố vấn xuất sắc.
Điện tín: Y vụ trưởng, Tổng hành dinh, Cục 2. Gửi Quân y trưởng Các lực lượng viễn chinh Canada,
ngày 18 tháng 1 năm 1918: Có sự phản đối nào đối với việc bổ nhiệm Trung tá J. McCrae làm Bác sĩ Cố vấn cho Các lực lượng Anh tại Pháp hay không? Nếu được bổ nhiệm, đề nghị phong quân hàm Đại tá tạm thời.
Điện tín: Chỉ huy trưởng Bệnh viện Tổng hợp số 3, B.E.F. Gửi Quân y trưởng
Các lực lượng viễn chinh Canada, ngày 27 tháng 1 năm 1918: Trung tá John McCrae đang lâm bệnh nặng vì viêm phổi tại Bệnh viện Tổng hợp số 14.
Điện tín: Chỉ huy trưởng Bệnh viện Tổng hợp số 14. Gửi Chỉ huy trưởng Bệnh viện Tổng hợp số 3,
B.E.F., ngày 28 tháng 1 năm 1918: Trung tá John McCrae đã qua đời vào sáng nay.
Đó là hồi kết. Đối với ông, chiến tranh đã khép lại và mọi vinh quang trên cõi đời này đều đã trôi qua.
Từ nay về sau, chúng ta không còn bận tâm đến những bức thư do chính tay ông viết nữa, mà là những lá thư được viết về ông. Chúng đổ về từ khắp mọi ngả, nghĩa đen là hàng trăm bức, tất cả đều được truyền cảm hứng bởi niềm cảm thông thuần khiết, nhưng đôi chỗ lại đượm vẻ tò mò mà hy vọng rằng bài viết này phần nào sẽ làm dịu bớt.
Trước hết, hãy cùng điểm qua các sự kiện thực tế. Tất cả đều nằm trong bức thư mà Đại tá Elder viết cho chính tôi cũng như những người bạn khác. Vào thứ Tư, ngày 23 tháng 1, buổi sáng ông vẫn sinh hoạt bình thường; nhưng đến buổi chiều, Đại tá Elder phát hiện ông đang ngủ gục trên ghế trong phòng ăn tập thể. "Tôi bị đau đầu nhẹ," ông nói. Ông lui về phòng riêng. Đến tối, tình trạng của ông tệ hơn, nhưng nhiệt độ cơ thể không hề tăng, mạch và nhịp thở cũng không hề dồn dập. Đúng lúc này, lệnh điều động ông tức tốc lên đường làm Bác sĩ Cố vấn cho Tập đoàn quân số Một đã được chuyển đến. Đại tá Elder viết: "Tôi đọc lệnh cho ông nghe, và bảo rằng tôi sẽ công bố nội dung này tại phòng ăn. Ông cảm thấy vô cùng phấn khởi trước quyết định bổ nhiệm ấy. Chúng tôi thảo luận sự việc một hồi lâu, và tôi đã xin lời khuyên của ông về các biện pháp tiếp tục duy trì công tác y tế của đơn vị."
Sáng hôm sau, ông ngủ rất say, nhưng lát sau lại khẳng định rằng mình đã khỏe hơn nhiều. Ông không hề bị sốt, không ho, không đau đớn. Đến buổi chiều, ông cho gọi Đại tá Elder đến và thông báo rằng mình đã mắc bệnh viêm phổi. Lồng ngực không hề có dấu hiệu gì bất thường; thế nhưng qua kính hiển vi, người ta lại phát hiện ra một số loại vi sinh vật góp phần xác thực chẩn đoán. Thân nhiệt bắt đầu dâng cao. Ngài Sir Bertrand Dawson được mời đến cấp tốc. Ông ấy có mặt từ chập tối đi đến từ Wimereux, nhưng vẫn không thể tìm ra dấu hiệu thực thể nào. Trong đêm, nhiệt độ tiếp tục tăng và ông bắt đầu kêu đau đầu. Ông trằn trọc không sao ngủ được cho đến tận sáng hôm sau, "khi ông chìm vào một giấc ngủ bình yên, không chút bận tâm."
Sáng hôm sau, tức thứ Sáu, ông được chuyển bằng xe cứu thương đến Bệnh viện Tổng hợp số 14 tại Wimereux. Đến tối, tin tức truyền về cho biết ông đã khá hơn; sáng hôm sau báo cáo còn khả quan hơn nữa với thân nhiệt đã hạ và mạch đập trở lại bình thường. Đến chiều, tình trạng chuyển biến xấu đi; xuất hiện những dấu hiệu kích thích não bộ kèm theo nhịp mạch nhanh, không đều; tâm trí ông nhanh chóng trở nên u mê. Rạng sáng Chủ nhật, nhiệt độ cơ thể sụt giảm và tim suy yếu; cơn buồn ngủ ập đến cồn cào. Suốt cả ngày hôm đó, giấc ngủ dần chuyển thành trạng thái hôn mê, và ai nấy đều hiểu rằng hồi kết đã cận kề.
Bạn bè của ông đã tề tựu đông đủ. Những bộ óc ưu tú nhất trong ngành y có mặt ở đó, nhưng họ hoàn toàn lực bất tòng tâm. Ông cứ thế chìm trong trạng thái bất tỉnh, và trút hơi thở cuối cùng vào lúc một giờ rưỡi sáng thứ Hai. Nguyên nhân tử vong là viêm phổi kép kèm theo nhiễm trùng đại não nặng nề. Bức thư của Đại tá Elder khép lại bằng những dòng: "Chúng tôi đã đóng gói đồ đạc của ông vào một chiếc hòm lớn, mọi thứ mà chúng tôi nghĩ nên gửi về cho người thân của ông, và Gow đã mang nó theo đến Anh vào ngày hôm nay." Walter Gow là anh em họ của ông, con trai của vị bác sĩ tên Gow từng cùng gia đình Eckfords giương buồm từ Glasgow trên con tàu 'Clutha'. Vào thời điểm ấy, ông giữ chức Thứ trưởng Bộ Lực lượng Quân sự Hải ngoại Canada tại London. Ông đã được thông báo nhưng đến nơi quá muộn;—mọi thứ diễn ra quá đỗi bất ngờ.
Tang lễ được tổ chức vào chiều thứ Ba, ngày 29 tháng 1, tại nghĩa trang ở Wimereux. Lễ an táng được cử hành với đầy đủ nghi thức trọng thể của quân đội. Đến từ Quân đoàn Canada có Trung tướng Sir Arthur Currie, Tổng Tư lệnh; Thiếu tướng E. W. B. Morrison, và Chuẩn tướng W. O. H. Dodds thuộc binh chủng Pháo binh. Ngài A. T. Sloggett, Tổng Giám đốc Quân y, cùng đội ngũ tham mưu của ông đang túc trực bên huy mộ. Toàn bộ các Chỉ huy trưởng tại Căn cứ và tất cả các Phó Giám đốc đều có mặt. Ngoài ra còn có một phái đoàn từ Đơn vị Harvard do Harvey Cushing dẫn đầu.
Chú ngựa Bonfire đi đầu, dẫn dắt bởi hai người nài, được trang hoàng dải băng trắng theo đúng quy định, là một hình ảnh không kém phần bi thương trong đoàn đưa tang lặng lẽ. Một trăm nữ tu sĩ đội mũ trùm và đeo khăn voan đứng thành hàng dài, rồi di chuyển bằng xe cứu thương đến nghĩa trang, nơi họ lại tiếp tục xếp hàng ngay ngắn. Bảy mươi lăm nhân viên của Bệnh viện làm nhiệm vụ hộ tang, và sáu hạ sĩ quan khiêng quan tài từ cổng vào đến huy mộ. Đội bắn 21 phát súng đã vào đúng vị trí. Tiếp theo là những tang chủ, Đại tá Elder và Sir Bertrand Dawson; cùng với các sĩ quan và binh sĩ của Bệnh viện số 3 theo đúng thứ tự; các sĩ quan và binh sĩ của Bệnh viện số 14; toàn bộ các sĩ quan từ Căn cứ, với sự hiện diện hoàn tất của Thiếu tướng Wilberforce và các Phó Giám đốc.
Đó là một ngày xuân rực rỡ, và những ai từng trải qua ngần ấy mùa đông lạnh giá ở Pháp và Flanders hẳn sẽ thấu hiểu mùa xuân nơi đây đẹp đẽ nhường nào. Do đó, chúng ta hãy để ông lại nơi ấy, "trên sườn đồi ngập nắng này, hướng về phía hoàng hôn và biển khơi." Đó là những lời được một nữ y tá viết trong bức thư gửi cho người bạn của mình — những người phụ nữ mà chẳng có trái tim nào qua mắt được họ. Cô ấy còn chia sẻ thêm: "Các nữ y tá vô cùng tiếc nuối vì ông bất tỉnh quá nhanh khiến họ không thể bày tỏ cho ông biết họ quan tâm đến ông nhường nào. Mọi người đến dự tang lễ đều giống như chúng tôi, bởi vì chúng tôi quá đỗi yêu thương ông."
Ban đầu là sự tĩnh lặng của niềm tiếc thương và nỗi bàng hoàng trước cú sốc đột ngột. Tiếp sau đó là sự bùng nổ của những lời ca tụng, những đánh giá công tâm và nỗi niềm xót xa. Sẽ không có nỗ lực nào nhằm tái hiện lại tất cả những điều ấy ở đây; nhưng một vài tiếng nói có thể được ghi lại chừng mực qua những lời lẽ rời rạc đại diện cho tất cả mọi người. Stephen Leacock, đại diện cho giới cầm bút, kể về sức sống mãnh liệt và sinh lực tuyệt vời của ông — một cuộc đời sự nghiệp đầy vinh quang và những dấu ấn xuất sắc — một cuộc đời tràn ngập những nỗ lực đáng trân trọng và thấm đẫm ý thức trách nhiệm — một khí chất điềm đạm, vững vàng — bất cứ việc gì ông làm, đều mang theo mục đích vững chắc cùng quyết tâm nhanh chóng.
Tiến sĩ A.D. Blackader, Quyền Khoa trưởng Khoa Y của Đại học McGill, bản thân cũng đang đứng trong bóng tối của nỗi đau, đã ca ngợi giá trị của ông như sau: "Là một người thầy được kính trọng và yêu mến; một người đồng nghiệp chân thành và hòa nhã; một vị lương y tận tụy, luôn vui vẻ và nhân hậu. Ông chưa từng thốt ra một lời cay nghiệt nào." Oskar Klotz, từng là một sinh viên dưới triều đại của ông, làm chứng rằng mối quan hệ ấy về bản chất chính là tình thầy trò sâu sắc. Từ người đứng đầu khoa đầu tiên của ông tại McGill, Giáo sư, nay là Đại tá Adami, đã thốt lên lời nhận định nặng ký rằng ông có năng lực chẩn đoán cực kỳ chuẩn xác; là một người thầy truyền cảm hứng; và hiếm có ai vươn tới được đẳng cấp phục vụ cao cả như ông.
Vẫn còn một khía cạnh sâu sắc hơn nữa trong nhân cách của ông mà chúng ta cần quan tâm; nhưng tôi chần chừ không dám bộc lộ, vì sợ rằng với bước chân văn chương nặng nề của mình, tôi có thể phá hủy nhiều hơn là khám phá ra. Khi người ta đứng trước chốn linh thiêng nơi linh hồn của một người bạn đã khuất ngự trị — cuối cùng thì từ ấy cũng thốt ra — điều phải phép là họ nên cởi giày khỏi chân mình. Nhưng may mắn thay, tình thế tiến thoái lưỡng nan đó không hề xảy ra. Nhiệm vụ ấy đã được hoàn thành bởi một người được Chúa ban cho óc tôn cảm, và được thiên nhiên phú cho món quà diễn đạt; một người qua sứ mệnh cao cả của mình đã từ lâu quen thuộc với nỗi đau của người khác, và giờ đây bản thân cũng là một kẻ mang nỗi buồn, đã chứng kiến bằng ánh mắt thấu cảm:
Những ngày đại hạn ấy cuộn trào tựa thủy triều,
Và để lại những người thân đã khuất trên mọi bến bờ.
Vào ngày 14 tháng 2 năm 1918, một buổi Lễ Tưởng niệm đã được tổ chức tại Cao đẳng Royal Victoria. Hiệu trưởng Sir William Peterson chủ trì buổi lễ. John Macnaughton đã đọc bài điếu văn bằng thứ ngôn ngữ tuyệt đẹp và không thể bắt chước của riêng ông, nhằm tưởng nhớ một con người mà ông tiếc thương, "khi tuổi đời còn trẻ trung và sung sức, đang độ xuân xanh của cuộc đời, ở đỉnh cao chín muồi của những năng lực tuyệt vời, mùa gặt hái hoa trái của ông. Ông chưa bao giờ đánh mất đức tin giản dị thuở niên thiếu. Ông vô cùng vững vàng về những chân lý cốt lõi, những điều vĩ đại, những thứ không thể thiếu — mà mọi hệ thống tín điều được đúc kết chẳng qua chỉ là sự bày tỏ có phần ngập ngừng, lắp bắp — đến mức ông hoàn toàn hài lòng với những hình thái thô sơ mà qua đó tổ tiên ông từng nỗ lực vận dụng những thực tại lớn lao ấy để tác động như những sức mạnh nhân ái và thúc đẩy vào tâm trí cùng lương tâm của thế hệ họ và con cháu họ. Đức tin bản năng của ông đã là quá đủ đối với ông."
Với chính các sinh viên của mình, John McCrae từng trích dẫn câu châm ngôn từ một bức tranh, đối với ông là "bức tranh gợi nhiều suy ngẫm nhất trên thế giới": Những gì ta tiêu xài là của ta: những gì ta tích góp là ta mất: những gì ta dâng hiến là ta còn;—và ông nói thêm rằng: "Mỗi ngày các bạn đều có quyền năng tích lũy cho chính mình những kho báu sẽ quay trở lại với các bạn trong ý thức về một nhiệm vụ đã hoàn thành xuất sắc, những hành động tử tế đã thực hiện, những điều dẫu đã trao đi hào phóng nhưng các bạn vẫn sở hữu. Tôi vẫn thường nghĩ rằng khi đối mặt với Phán Quyết Cuối Cùng, những gương mặt ngỡ ngàng ấy ngước lên và cất lời rằng, Lạy Chúa, có khi nào chúng con thấy Ngài đói mà cho ăn; hoặc khát mà cho uống; là lữ khách mà tiếp đãi; trần truồng mà che chở; và ở đó họ hội ngộ với lời bảo chứng tối cao của mọi lòng bác tá, Hễ các ngươi đã làm điều đó cho một trong những kẻ hèn mọn nhất này là các ngươi đã làm cho Ta, thì giữa những con người đầy kính sợ ấy sẽ có rất nhiều những y bác sĩ thực hành."
Và cuối cùng, tôi xin khép lại công việc mà tôi đã trao phó cho đôi bàn tay mệt mỏi nhưng đầy tự nguyện này bằng cách mượn lại những lời mà tôi từng sử dụng trước đây: Vượt lên trên mọi cân nhắc về thành tựu trí tuệ, John McCrae chính là người được bạn bè hết mực yêu quý. Người ta sẽ nhớ nhung ông khi vắng bóng; và bất cứ nơi nào những người bạn đồng hành của ông tụ họp, họ sẽ lại cảm thấy một nỗi đau nhói buốt mới trong câu thơ đậm chất Milton:
Nhưng ôi sự đổi thay phũ phàng, giờ đây anh đã ra đi,
Giờ đây anh đã đi rồi, và chẳng bao giờ trở lại!
London,
Ngày 11 tháng 11 năm 1918.