Miền Bắc nước Pháp, ngày 10 tháng 5 năm 1915.
Chúng tôi đến đây để chỉnh đốn trang thiết bị và nghỉ ngơi vào lúc 4 giờ sáng nay, sau khi nhổ quân từ 10 giờ tối qua. Tâm trí tôi đọng lại ấn tượng chung như trong một cơn ác mộng. Chúng tôi đã trải qua những trận giao tranh khốc liệt nhất. Suốt mười bảy ngày đêm liền, không ai trong chúng tôi được cởi quần áo, thậm chí cả giày, ngoại trừ những dịp hy hữu. Trong suốt khoảng thời gian ấy, hễ cứ thức là tiếng pháo và tiếng súng trường không ngớt dù chỉ sáu mươi giây; đó là việc phải bám trụ đến cùng trên một phòng tuyến mong manh tưởng chừng sắp sụp đổ, khi chẳng hay biết gì về tình hình xung quanh và bị chùng xuống bởi những báo cáo đầy lo âu từ bộ binh. Những người lính và các sư đoàn xứng đáng nhận mọi lời ca tụng có thể có. Mọi chuyện không kết thúc sau bốn ngày khi phần lớn bộ binh của chúng ta được rút ra. Nó cứ tiếp diễn ở cái nhiệt độ sốt sút ruột ấy cho đến tận hôm qua.
Đương nhiên, đây chính là trận Ypres thứ hai, hoặc trận Yser, tôi cũng chẳng rõ là trận nào. Có lúc pháo của chúng tôi chỉ còn lại bảy khẩu, nhưng những nòng pháo ấy đỏ rực và bốc khói ở mọi khớp nối, các pháo thủ phải dùng vải để cầm cần giật khóa nòng vì quá nóng. Chúng tôi có ba cẩu pháo tham chiến cùng bốn khẩu được tăng cường từ các đơn vị khác. Thương vong của chúng tôi chiếm một nửa số quân ở tuyến đầu. Các tuyến đóng ngựa và xe vận tải ở phía sau chịu ít thiệt hại hơn, nhưng tổn thất của Lữ đoàn đã vượt xa mức bình thường của pháo binh. Tôi biết có một lữ đoàn pháo binh Hoàng gia từng tham gia cuộc rút lui ở Mons cũng chịu mức tổn thất tương tự. Tôi đã làm bất cứ việc gì đến tay. Quần áo, giày dép, quân trang và hầm trú ẩn của tôi có những lúc vấy máu đầm đìa. Hai khẩu đội của chúng tôi bị giảm xuống chỉ còn hai sĩ quan mỗi bên. Chúng tôi phải hứng chịu những loạt đạn pháo rót xuống liên tục và chuẩn xác, nhưng cũng trả đũa không kém phần mãnh liệt. Và ẩn sau tất cả những điều đó là nỗi ám ảnh thường trực về hình ảnh những xác chết, những người bị thương, những người tàn phế, cùng mối lo âu khủng khiếp kẻo phòng tuyến sẽ bị chọc thủng.
Trong suốt thời gian này, chúng tôi yểm trợ phía sau quân đội Pháp, và chỉ hỗ trợ đồng bào của mình bằng những phát bắn chéo góc khi cần thiết. Lợn ngựa của chúng tôi cũng chịu thiệt hại nặng nề. Chú ngựa Bonfire bị một mảnh đạn pháo thương nhẹ; vết thương đang lành và anh bạn già thân mến vẫn rất khỏe mạnh. Đêm qua tôi vừa có buổi cưỡi ngựa đầu tiên sau mười bảy ngày. Chúng tôi chẳng bao giờ nhìn thấy ngựa trừ những lúc chúng kéo xe chở đạn dược ra mặt trận. Khi làn đạn ác liệt nhất, chúng phải vượt qua quãng đường dài hai dặm bị pháo quét tơi bời, và chúng đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Nhưng chúng tôi mới mệt mỏi làm sao! Kiệt quệ cả thể xác lẫn tâm hồn. Không có người nào của chúng tôi bị phát điên, nhưng binh lính ở các đơn vị lân cận thì có — và điều đó cũng chẳng có gì lạ.
Pháp, ngày 12 tháng 5 năm 1915.
Tôi rất mừng vì anh đã được yên tâm nhờ tin đồn rằng chúng tôi đang ở tuyến dự bị. Đúng là cách làm báo! Lực lượng pháo binh khốn khổ chẳng bao giờ được nhắc tới, trong khi toàn bộ tâm điểm chú ý đều dồn vào bộ binh. Anh có thể quan tâm khi đánh dấu trên bản đồ một địa điểm bên bờ tây con kênh, cách Ypres một dặm rưỡi về phía bắc, nơi diễn ra những nỗ lực của chúng tôi. Nói ra chắc cũng chẳng hại gì, giờ thì chúng ta đã rút khỏi nơi đó rồi. Đơn vị của chúng tôi là lực lượng pháo binh tiến sát chiến tuyến nhất trong số tất cả các lực lượng Đồng minh, ngoại trừ một khẩu đội pháo của Pháp đã bám trụ ở một vị trí còn tiến sâu hơn trong hai ngày trước khi buộc phải rút ra. Tôi nghĩ có thể nói rằng chúng tôi đã chứng kiến toàn bộ sự việc từ món khai vị cho đến tách cà phê.
Pháp, ngày 17 tháng 5 năm 1915.
Càng ra xa Ypres, chúng tôi càng thấu hiểu sức mạnh khủng khiếp mà người Đức dồn vào để đánh bật chúng tôi. Chúa mới biết họ có bao nhiêu quân và đã tổn thất bao nhiêu người. Ước gì tôi có thể ghi lại trên giấy một phần những cảm xúc đang xen của mười bảy ngày hôm đó. Tất cả các pháo thủ ở khu vực này đã dành cho chúng tôi đủ mọi lời khen ngợi vì chuyện đó. Những khẩu pháo của chúng tôi — những khẩu ở phía sau, thứ thỉnh thoảng khiến chúng tôi phải né tránh những quả đạn nổ sớm — phát ra một thứ âm thanh đanh thép kỳ lạ đi kèm với tiếng nổ sắc bén khi khai hỏa. Khẩu 75 của Pháp phát ra tiếng chặt khúc gỗ khô sắc gọn, và quả đạn bay qua với một tiếng rít đặc biệt — không khác tiếng mèo kêu là mấy, nhưng bắt đầu bằng chữ n — cứ thế này,— n-eouw. Những khẩu pháo hạng nặng, đặt cách đó từ 3.000 thước trở lên, có âm thanh y hệt pháo của chúng ta, nhưng chớp lửa xuất hiện trước âm thanh từ ba đến bốn giây. Về phần đạn pháo của Đức — pháo dã chiến lao đến với tốc độ cực lớn — chẳng có cảnh báo nào — chỉ là tiếng vút-nổ; khói trắng, hầu như toàn là đạn nổ trên không. Cỡ lớn tiếp theo, có lẽ là lựu pháo 5 inch, có khoảng thời gian lao tới rõ mười mươi, tiếng rít tăng dần, và một tiếng nổ lớn khi chạm đất — đất đá văng đi tứ phía. Và ngay cả khi một quả đạn rơi trúng bờ kênh phía trước, còn người đứng ở bờ phía sau, thì năm, tám hoặc mười giây sau, người ta vẫn nghe thấy một tiếng vù vù muộn màng, và những mảnh đạn cong vút sẽ rơi xuống — có lẽ theo đường cong parabol hoặc như chiếc boomerang. Những quả đạn này có lực giật lùi rất lớn; với đạn ria của pháo dã chiến, chúng tôi chẳng dính mảnh nào ở PHÍA SAU quả đạn — tất cả các mảnh đều bay về phía trước. Với lựu pháo, nguy hiểm ở phía sau gần như chẳng kém gì phía trước nếu chúng nổ khi chạm đất. Sau đó là đạn ria cỡ lớn — nổ trên không — tạo ra một tiếng nổ kép, giống như có một người khổng lồ đang rũ mạnh một tấm buồm ướt với hai tiếng vỗ phần phật; đầu tiên là một đám khói màu xanh đậm nổ tung; rồi một luồng khói vàng nhạt hơn từ tâm lan tỏa ra phía trước. Tôi chẳng hiểu tại sao lại như vậy.
Rồi đến những quả đạn phói 10 inch: một đường bay rít ù ù có tính toán — một tiếng nổ điếc tai — khói đen, và đất đá văng lên cao 70 hay 80 thước. Loại này luôn nổ khi chạm đất. Tiếng ồn liên tục từ những khẩu pháo của chính chúng ta thực ra còn tàn phá thần kinh hơn cả đạn pháo; có tiếng nổ đinh tai nhức óc, và tiếng rít không dứt của đạn bay qua đầu. Trái đất rung chuyển theo từng khẩu pháo ở gần và từng quả đạn rơi sát bên. Tôi nghĩ mình có thể yên tâm đính kèm một lát cắt ngang về vị trí của chúng ta. Phía bên trái là mặt tiền: một đoạn dốc thoải xuống 20 thước trên khoảng cách 100 thước ra đến con kênh, một hàng cây cao ở mỗi bên bờ, tiếp theo là một đoạn dốc ngắn chừng 40 thước hướng lên đỉnh chiến hào, nơi đặt bộ não của đơn vị; sau đó là sườn dốc chằng chịt dây điện thoại, và trên sườn dốc đứng ấy là những căn hầm trú ẩn, bao gồm cả hầm của tôi. Khu vực lộn xộn nằm trên đoạn dốc thấp chính là vị trí đặt pháo, phía sau là các hố trú ẩn của binh lính. Phía sau hầm của tôi là một con suối nhỏ chảy xiết, bên bờ kia là một hàng liễu gai, tiếp theo là khoảng đất trống dài 30 thước, rồi đến một con đường với hai hàng cây cao mọc song song nhau. Phía sau con đường này lại là hàng trăm thước đồng ruộng phải băng qua mới tới được các vị trí pháo chính.
Thường thì làn đạn nã đến từ hướng ba giờ rưỡi, và vì sườn núi của chúng tôi thấp dần nên có một khoảng trũng khiến chúng có thể tấn công khá nguy hiểm. Con đường cách chúng tôi ba mươi thước về phía sau thực sự là một cơn ác mộng đối với tôi. Tôi đã chứng kiến tất cả những bi kịch chiến tranh diễn ra ở đó. Một cỗ xe ngựa, hoặc một nhóm ngựa, hoặc một kẻ lang thang nào đó, hay một cặp đôi, sẽ đi đến đó đúng lúc một quả đạn pháo rơi xuống. Người ta sẽ chứng kiến cảnh bị hạ gục hoàn toàn, và những kẻ bị thương nhẹ bò đi bằng cả bàn tay lẫn đầu gối; hoặc tệ hơn nữa, vào ban đêm, người ta sẽ nghe thấy thảm kịch — "tiếng con ngựa thét lên" — hay tiếng rên rỉ của người lính. Tất cả xe vận tải của chúng tôi đều phải đi qua đó (cứ nửa tiếng một chiếc trong lúc giao tranh ác liệt), được trút tải, và đạn dược phải được khuân vác thủ công qua bên kia. Bạn có thế thắc mắc tại sao con đường đó lại làm chúng tôi căng thẳng đến thế không? Cũng trên con đường này là ngôi nhà nơi chúng tôi dùng bữa. Nó đã trúng đạn mấy lần, cửa sổ bị thổi bay sạch bởi những quả đạn pháo rơi gần, nhưng vẫn còn lại một đầu cho chúng tôi trú chân.
Mười bảy ngày chốn địa ngục! Vào cuối ngày đầu tiên, nếu ai đó nói với chúng tôi rằng chúng tôi phải trải qua mười bảy ngày ở đó, chúng tôi hẳn đã buông tay đầu hàng và nói rằng không đời nào làm được. Đến ngày thứ mười lăm, chúng tôi nhận được lệnh rút ra, nhưng chỉ hai tiếng sau lệnh đó lại bị thu hồi. Cho đến tận phút chót, chúng tôi vẫn khó mà tin rằng mình thực sự sắp được thoát thân. Sự táo bạo thực sự của vị trí đó nằm ở chính sự an toàn của nó; người Đức nắm rõ từng thước đất nơi chúng tôi đứng. Tôi nghĩ mình đã kể cho bạn nghe về một số thông điệp "các anh phải bám trụ" mà chúng tôi nhận được từ vị Tướng [quân đội Pháp] của mình,— họ dồn sức ép lên chúng tôi. Thật kỳ diệu làm sao khi chúng tôi vẫn có thể chợp mắt vào những lúc đó và theo cách đó. Nếu chúng tôi không ngủ và ăn uống đầy đủ nhất có thể, chúng tôi đã chẳng thể trụ vững. Và trong lúc chúng tôi đang làm những điều này, văn phòng đại diện tại Luân Đôn của một tờ báo Canada lại đánh điện về nước với nội dung: "Pháo binh Canada đang ở tuyến dự bị." Danh tiếng là thế đấy!
Thứ Năm, ngày 27 tháng 5 năm 1915.
Trời nhiều mây và lạnh giá. Chúng tôi mặc áo khoác đại cán gần như suốt cả buổi chiều, và tìm kiếm những vệt nắng yếu ớt để sưởi ấm. Khoảng hai giờ chiều, pháo hạng nặng giáng cho chúng tôi một trận đòn "thợ rèn" thực thụ. Mỗi lần chúng tôi khai hỏa là lại rước ngay một tổ ong vò vẽ vào đầu. Trong lúc đang chăm sóc một thương binh, một quả đạn pháo đã xé thủng cả hai bên chiến hào, trước và sau, cách đó chừng mười hai feet. Đoạn chiến hào khúc khuỷu nằm chắn giữa nó và chúng tôi, nhờ thế mà chúng tôi thoát nạn. Từ chiếc giường tầng của mình, ánh trăng nhìn xuống tôi, và gió rít qua chiến hào như thể qua một hành lang. Vì chiến hào chạy theo đủ mọi hướng nên chúng thổi thốc vào từ bất cứ hướng nào, lúc nào người ta cũng chắc chắn đón được những luồng gió lùa thỏa thích. Chúng tôi đã không được cởi quần áo kể từ thứ Bảy tuần trước, và trước mắt cũng chẳng có hy vọng gì sớm được cởi ra.
Thứ Sáu, ngày 28 tháng 5 năm 1915.
Sáng nay trời ấm hơn và có nắng, một buổi sáng yên bình, ít nhất là đối với chúng tôi. Một khẩu đội bắn twenty phát rồi phần còn lại "án binh bất động". Các tờ báo gửi đến cho thấy cho đến ngày 7 tháng 5, công chúng Canada vẫn chưa hề mảy may đoán được quy mô của trận Ypres. Báo chí Canada dường như đã mất hứng thú với nó sau bốn ngày đầu tiên; phớt lờ thực tế là lực lượng pháo binh, chiếm một phần tư sư đoàn về mặt số lượng, đã chiến đấu ở đó suốt thời gian qua. Một phóng viên viết bài từ trại nghỉ ngơi của quân đội Canada mà không hề đả động gì đến Ypres. Những người khác thì nói rằng họ nghe thấy tiếng pháo kích dữ dội dường như phát xuất từ hướng Armentieres.