Có những con người đi qua những cảnh tượng ấy mà lòng vẫn thản nhiên. Nếu họ có mắt, họ cũng chẳng thấy gì; có tai, họ cũng chẳng nghe gì. Thế nhưng, John McCrae lại vô cùng xúc động, và ông mang trong thân xác mình những vết tích của trải nghiệm ấy cho đến tận cuối đời. Trước khi nhận nhiệm vụ mới, ông ghé qua các bệnh viện ở Paris để tìm hiểu xem có điều chi mới mẻ có thể học hỏi hay không. Một nữ tu sĩ hộ lý tại Khu Cấp cứu Mỹ ở Neuilly-sur-Seine đã gặp ông tại các phòng bệnh. Dù đã quen biết ông mười lăm năm, bà suýt không nhận ra ông—trông ông già đi và tụt sủng đến thế, gương mặt hằn sâu những nếp nhăn và xám ngắt như tro tàn, ánh mắt thẫn thờ, mọi cử động chậm chạp và nặng nề.
Đối với những ai chưa từng gặp lại John McCrae kể từ khi ông rời Canada, sự thay đổi ngoại hình này sẽ có vẻ khó tin. Ông vốn là dòng dõi nhà Eckfords, và những người đàn ông nhà Eckford xưa nay vẫn nổi tiếng là "tuấn tú", với đôi má hồng hào. Phải một năm sau tôi mới gặp lại ông, và lúc ấy ông vẫn chưa bình phục sau những căng thẳng đè nặng. Dù đã bước sang tuổi tứ tuần khi rời khỏi Canada, ông vẫn luôn giữ được vẻ trẻ trung phơi phới. Ông thường giao du với những người trẻ hơn mình rất nhiều, và nét thanh xuân của họ dường như lây sang cả ông. Vóc dáng ông cao lớn, vạm vỡ, và mỗi cử động đều toát lên sự nhanh nhẹn. Ông có thể đứng dậy khỏi chiếc ghế với từng thớ cơ đều chuyển động, rồi bước đi tựa như đang chuẩn bị bước vào một điệu nhảy.
Lần đầu tiên tôi gặp ông là khi ông đang tiến hành một ca khám nghiệm tử thi tại Bệnh viện Đa khoa Montreal trên thi thể của một đứa trẻ đã qua đời khi đang nằm dưới sự chăm sóc của tôi. Chắc hẳn là vào năm 1900, và ấn tượng về một chàng thanh niên trẻ trung ấy vẫn vẹn nguyên cho đến khi tôi gặp lại ông ở Pháp mười sáu năm sau. Phong cách ăn mặc của ông góp phần không nhỏ tạo nên ảo giác ấy. Khi còn là một sinh viên ở London, ông thuê một thợ may trên phố Queen Victoria để may trang phục cho mình; thế nhưng khi tuổi tác ngày một tăng, ông lại quên bẵng việc lấy số đo mới hay thay đổi kiểu dáng trang phục. Đối với ông, việc có một bộâu phục mới chỉ đơn giản là viết một bức thư, bởi ông luôn là người tiết kiệm thời gian. Vào những năm tháng đó, áo khoác thường được cắt ngắn, và ông cứ khăng khăng giữ mãi kiểu mốt ấy với sự kiên định đến lạ thường.
Vẻ bề ngoài trẻ trung ấy đôi khi gây ra cảnh dở khóc dở cười cho những bệnh nhân từng nghe danh tiếng của ông như một vị lương y và đến tìm gặp ông lần đầu tiên. Tại Bệnh viện Hoàng gia Victoria, sau khi được bổ nhiệm làm bác sĩ, ông bước vào các phòng bệnh và yêu cầu một y tá mang đến một tấm bình phong để ông có thể khám bệnh cho một bệnh nhân trong không gian riêng tư.
"Sinh viên không được phép dùng bình phong," cô y tá trẻ cảnh cáo ông với giọng điệu có phần cay nghiệt.
Nếu có ai yêu cầu tôi tóm tắt lại ấn tượng sâu đậm nhất còn đọng lại trong tôi về ông, tôi sẽ đáp rằng đó là những tiếng cười không dứt. Đương nhiên, điều đó không phải lúc nào cũng đúng, bởi khi ở trạng thái nghỉ ngơi, nét mặt ông trông nặng nề, sắc diện thậm chí còn đỏ hơn cả bình thường; nó mang nét "nóng nảy" và đôi lúc gần như tái nhợt, nhất là khi ông vừa bình phục sau những cơn hen suyễn vốn hành hạ ông từ lâu. Thế nhưng, nụ cười của ông là nét riêng biệt không lẫn vào đâu được, và nó thật vô cùng rạng rỡ. Nụ cười ấy ngập tràn trong ánh mắt, thắp sáng cả khuôn mặt. Đó là nụ cười của niềm vui thuần khiết, của sự hân hoan trong trẻo, của tính bộc trực chân thành chứ hoàn toàn không vương vấn chút mỉa mai nào; và một chút châm biếm ư—chưa bao giờ có. Mỗi khi ông cho phép mình lên án sự tiểu nhân trong nghề nghiệp, sự bất lương của con người, hay cái ác trên thế gian này, nét mặt ông trở nên đáng sợ. Vẻ mặt ông càng thêm đanh lại; lời lẽ cay đắng và giọng điệu lạnh lùng. Thế nhưng sự phẫn nộ ấy chẳng kéo dài lâu. Nụ cười ấy sẽ lại trở về. Và mọi sự nghiêm nghị đều tan biến. Ai nấy lại cùng bật cười với ông.
Sau những trải nghiệm ở tiền tuyến, niềm vui sống ngày nào đã vĩnh viễn không bao giờ trở lại. Thay vào đó là những khoảnh khắc dễ cáu gắt và tâm trạng bực bội. Niềm khát khao được tĩnh lặng lớn dần trong ông, và cùng với Bonfire và Bonneau, ông thường tách ra đi dạo vào những buổi chiều dài qua những con đường và lối đi ở vùng ngoại ô Boulogne. Sự thật là: ông cảm thấy bản thân mình cùng tất cả mọi người đã thất bại, và ngọn đuốc đã tuột khỏi những bàn tay bất lực. Chúng ta đã nghe quá nhiều về sự đau khổ, cơ hàn, lạnh lẽo, ẩm ướt và ảm đạm của ba mùa đông đầu tiên ấy; thế nhưng chưa một lời nào thốt lên được nỗi thống khổ từ tận đáy lòng sinh ra từ ba năm trời ròng rã bất lực trong việc phá vỡ lực lượng của kẻ thù.
Ông không hề đơn độc trong chiếc bóng tối sâu thẳm ấy. Givenchy, Festubert, Neuve-Chapelle, Ypres, Hooge, Somme—chỉ kể riêng những trận chiến mà Quân đoàn Canada từng tham gia cho đến thời điểm đó—tất cả đều kết thúc trong thất bại; và đối với một tâm hồn nhạy cảm và đầy lo âu, đã có những âm thanh và dấu hiệu báo trước rằng thế hệ này sẽ phải chứng kiến những trụ cột và nền tảng của Đế quốc sụp đổ chìm vào vực thẳm hỗn mang. Ông không có mặt tại Somme vào tháng Mười năm 1916 ấy, nhưng những ai quay trở về phương Bắc cùng phần còn lại của sư đoàn từ vùng đất tàn sát đó sẽ nhớ rằng, dẫu đã làm tất cả những gì con người có thể làm, họ vẫn cảm thấy mình chẳng khác nào những kẻ đào ngũ vì đã không để lại thân xác khốn khổ của mình nằm lại trên chiến trường cùng những người bạn tri kỷ, những đồng chí sát cánh bên nhau qua suốt một chiến dịch. Đây hoàn toàn không phải là chuyện đoán mò. Ngày cuối cùng tôi ở bên ông, chúng tôi đã trò chuyện về những điều ấy trong lều của ông, và tôi xin làm chứng rằng đó là sự thật.