Vào mùa thu năm 1914, sau khi John McCrae đã lên đường sang châu Âu chiến đấu, tôi tình cờ ghé vào một nhà kho ở Montreal, nơi người ta có thể tìm thấy những khúc gỗ gụ cổ. Những chiếc hòm của anh được gửi lưu kho ở đó, với tên anh được in rõ ràng bên ngoài. Người quản kho, nhận thấy sự quan tâm của tôi, liền nhận xét: "Vị bác sĩ McCrae này chắc chẳng bận bịu gì mấy với việc khám chữa bệnh; anh ta cứ hết lần này đến lần khác kéo nhau ra trận." Câu nói ấy mang ý nghĩa sâu sắc về tâm lý chung đối với chiến tranh thời bấy giờ ở Canada, ngay cả trong tầng lớp trí thức hơn. Đối với người quản kho này, chiến tranh đơn thuần có nghĩa là những thành phần ít bận rộn nhất trong cộng đồng gửi hòm xiểng của họ đến chỗ ông ta để nhờ giữ hộ cho đến khi họ quay về. Chiến tranh giống như một kỳ nghỉ dài khỏi công việc thường nhật; và ông mang một ký ức mơ hồ rằng khoảng mười lăm năm trước, vị khách hàng này cũng từng nhờ ông một việc tương tự khi chiến tranh Nam Phi bùng nổ.
Dù trên danh nghĩa hay trên thực tế, John McCrae vẫn "luôn luôn ra trận". Năm mười bốn tuổi, anh gia nhập Đội thiết giáp thiếu niên Guelph (Guelph Highland Cadets) và thăng đến cấp bậc Thiếu úy. Khi vóc dáng và thể lực phát triển hơn, anh xin hạ xuống binh nhì và chuyển sang Binh chủng Pháo binh. Đúng thời hạn, anh từ một pháo thủ thăng dần lên cấp Thiếu tá. Ngày chính thức được phong quân hàm trên công báo là ngày 17 tháng 3 năm 1902 theo cách gọi trong quân đội; nhưng thực chất anh đã giành được cấp bậc ấy từ chiến tranh Nam Phi.
Chiến tranh là nỗi trăn trở thường trực trong tâm trí anh; chiến tranh và cái chết là chủ đề trong những vần thơ của anh. Khi mới mười ba tuổi, người ta thấy anh đến thăm một phòng tranh ở Nottingham và ghi lại dòng này: "Tôi đã nhìn thấy bức tranh pháo binh vượt qua các chiến hào tại Tel-el-Kebir. Đó là một bức tranh đẹp; nhưng có tới bốn cỗ xe ngựa kéo pháo. Có lẽ người ta đã phải lắp thêm một cỗ xe phụ." Dù cách gọi tên của anh chưa hẳn chính xác, nhưng khả năng quan sát của cậu thiếu niên pháo thủ ấy lại vô cùng sắc sảo. Những sự thừa thãi như vậy chắc chắn không bao giờ được phép xuất hiện trong khẩu đội pháo của cha anh ở Guelph, Ontario. Cũng trong chuyến đi này, sự tò mò đã đưa anh bước vào Thượng viện Anh, và đọng lại sau chuyến quan sát ấy chỉ là một câu ghi chép ngắn ngủi: "Khi có ai đó đang phát biểu, dường như chẳng một ai thèm lắng nghe cả."
Tôi chưa từng gặp mẹ anh. Canada là một vùng đất rộng lớn. Với cha anh, tôi đã có cuộc chuyện trò kéo dài bốn tiếng đồng hồ, từ bảy giờ đến mười một giờ vào một buổi tối tháng Sáu ở London năm 1917. Thời điểm đó, tôi đang nghỉ phép từ chiến trường Pháp để chuẩn bị đọc bài giảng Cavendish, một nhiệm vụ đòi hỏi không ít suy tư; và sau hai năm lăn lộn trong quân ngũ, việc được quan sát chính bộ óc của mình hoạt động trở lại mang lại một cảm giác thật kỳ lạ. Hôm ấy là Chủ nhật. Tôi đã đi bộ ra bờ sông để ngắm thủy triều lên. Đối với một người lớn lên ở vùng đất của những dòng suối và biển động, lời nguyền của miền đất Flanders chính là những vũng nước tù đọng nơi đó. Chẳng có gì lạ khi những kẻ lưu vong từ các sườn đồi Judea từng phải rơi lệ bên dòng sông sền sệt bùn nhão ấy.
Dòng Thames trong buổi chiều tà tháng Sáu, những ký ức kéo dài từ thời Tacitus đến Wordsworth, phần bệ nhô ra trước tháp bút đá Ai Cập làm chỗ đứng, và dăm đứa trẻ đang "dạy chó bơi";—đó là khung cảnh và hoàn cảnh trong lần đầu tiên tôi gặp cha anh. Một người đàn ông trung niên đang đứng gần đó. Ông mang trên cổ áo phù hiệu cấp bậc Trung tá và hình quả lựu đạn của binh chủng pháo binh trên ve áo. Ông có vẻ là một người cởi mở; và dưới ảnh hưởng của bầu không khí lúc bấy giờ mà chắc hẳn ông cũng cảm nhận được, tôi đã chủ động bắt chuyện với ông.
"Một con sông đẹp,"—Đó là một lời nhận xét an toàn.
"Nhưng tôi biết một con sông đẹp hơn thế."
"Sông Pharpar và Abana chăng?" Tôi thử thách người lạ mặt.
"Không," ông đáp. "Sông St. Lawrence không thuộc về Damascus." Ông đã nhận ra tín hiệu và liếc nhìn những miếng phù hiệu trên áo tôi.
"Tôi cũng có một người con trai đang chiến đấu ở Pháp," ông nói. "Tên nó là McCrae."
"Không lẽ là John McCrae chứ?"
"John McCrae chính là con trai tôi."
Sự tương đồng giữa hai cha con là điều nhận thấy ngay lập tức, nhưng người đàn ông trước mặt tôi trông già dặn hơn nhiều so với ấn tượng ban đầu. Tôi mời ông dùng bữa tối tại khách sạn Morley, chốn quen thuộc của tôi suốt bao năm tháng mà ngoài những nhân viên lâu năm nhất ra chẳng ai còn nhớ nổi. Ông đã dùng bữa tối từ trước nhưng vẫn đến ngồi cùng tôi, và kể cho tôi nghe những câu chuyện tuyệt diệu.
David McCrae từng tự tay gầy dựng và huấn luyện một khẩu đội pháo dã chiến tại Guelph, rồi đưa nó vượt đại dương ra trận. Lúc bấy giờ ông đã trên bảy mươi tuổi, và chỉ vì tuổi tác mà ông bị coi là "không đủ tiêu chuẩn" để ra mặt trận. Nhiều năm liền, ông từng chỉ huy một khẩu đội pháo dã chiến trong lực lượng dân quân Canada, tham gia các cuộc tập trận cùng những khẩu " đại bác" của mình, và bắn đạn đặc. Khi đến thời điểm phải sử dụng đạn pháo có ngòi nổ, ông dùng câyσ đục lỗ để khoét ngòi; và nếu cái dùi đục ấy lơ đễnh rơi mất vào đám cỏ, khẩu pháo coi như tê liệt cho đến khi tìm lại được dụng cụ hữu ích ấy. Quả "đạn đại bác" đó sẽ bay là là trên mặt đất tùy theo các chướng ngại vật nó gặp phải trên đường đi, và "nếu chẳng may trúng phải ai, nó hoàn toàn có thể làm gãy chân người đó."
Chính trong một bầu không khí thượng võ như thế, cậu thiếu niên lớn lên, và từ nhỏ cậu đã được nuôi dưỡng bằng lịch sử của các trung đoàn vùng cao Scotland. Hơn nữa, từ người cha của mình, cậu đã thừa hưởng hoặc được truyền ngọn lửa tình yêu thiên nhiên, sự am hiểu về cây cối, thực vật, cũng như sự đồng cảm sâu sắc với loài vật, cả vật nuôi lẫn thú rừng. Khi chiến tranh Nam Phi bùng nổ, một lực lượng viễn chinh đã được cử đi từ Canada, nhưng quy mô quá nhỏ bé khiến số người mong muốn được tòng quân mà tìm được một suất đi trở nên hiếm hoi. Điều này lý giải cho sự ra đời của bức thư sau đây:
Tôi thấy qua bản tin tối nay rằng sẽ không có đợt quân viễn chinh thứ hai nào nữa. Tôi cảm thấy phát ốm vì thất vọng, và không tin rằng có lúc nào trong đời mình lại phải chịu đựng sự thất vọng lớn lao đến thế, bởi vì kể từ khi chuyện này bắt đầu, tôi chắc chắn chưa có lấy mười lăm phút nào trong lúc thức mà tâm trí tôi không vương vấn về nó. Chuyện đó sớm muộn gì cũng phải xảy ra thôi. Một chiến dịch có lẽ sẽ chữa khỏi cho tôi, nhưng không gì khác trên đời này có thể làm được điều đó, ngoại trừ tuổi già. Tôi vô cùng ân hận vì đã không gia nhập đợt đầu tiên, bởi tôi nghi ngờ liệu có bao giờ còn cơ hội nào khác tương tự xuất hiện nữa không. Tôi nói điều này không phải vì không lường trước được những gian khổ sẽ phải trải qua.
Tôi lấy làm hổ thẹn khi thấy mình đang làm việc một cách máy móc. Nếu người ta tuyển các bác sĩ phẫu thuật ở bên kia chiến tuyến, tôi có đủ tiền để tự tẻo đường sang đó. Nếu tôi quen biết bất kỳ ai ở trển có thể nhúng tay giúp đỡ, tôi nhất định sẽ bắt tay vào việc ngay. Nếu tôi có thể kiếm được một chức vụ ở Anh bằng cách thân chinh lên đường, tôi sẽ đi ngay lập tức. So với chuyện đó, cái vị trí hiện tại của tôi ở đây chẳng đáng giá bằng một chiếc giày cũ rách.
Cuối cùng, anh đã thực hiện được tâm nguyện của đời mình và lên con tàu 'Laurentian' vượt biển. Về chuyến hải trình ấy, chỉ cần một đoạn ghi chép này là đủ:
Đang phiên trực tuần tra. Tôi vừa mới đi kiểm tra đội gác lúc 11 giờ 30 đêm. Dưới khu chuồng ngựa là hàng dài những cái đầu ngựa ẩn hiện trong ánh sáng mờ ảo, tiếng cạn cót két của con tàu, sự rung bần bật của thân tàu do tiếng gầm của động cơ, tiếng gân cổ hát ngâm nga của một người lính gác trên boong thượng vọng đến một người qua đường nào đó. Rồi tiến ra boong trước: bầu trời một nửa bị che phủ bởi những đám mây trôi nhanh, những vì sao lấp lánh trong các khoảng trống, gió rít lên từng hồi đều đặn thử thách đôi tai người nghe; tiếng sóng vỗ ì oạp liên hồi khi con tàu rẽ nước tiến vào vùng biển lớn; và nhìn về phía sau đuôi tàu, ống khói xả ra một dải khói dài ngoằn ngoèo kéo dài khuất vào màn đêm bên mạn phải; vệt trắng trên ống khói mờ ảo hiện ra; những cột buồm vạch những đường nét ngoằn ngoèo lên bầu trời mỗi khi ta ngước nhìn lên; tiếng xẻng xúc than khua lách cách vọng lên qua các ống thông gió,—nếu bạn đã từng trải qua khung cảnh đó, bạn sẽ hiểu tất cả.
Có một buổi lễ cầu nguyện tự nguyện lúc sáu giờ; hai chiếc đèn lồng trên tàu và xung quanh là những người lính, phía sau là phông nền của bầu trời và biển cả, cùng những giai điệu của bài thánh ca "Nearer my God to Thee" vang lên thành một hợp xướng tuyệt đẹp. Đó là một khung cảnh vô cùng xúc động, và tôi chợt nhận ra rằng ĐÂY chính là "những tên lính mặc áo đỏ đang hát vang trên đường phố," đúng như lời bài hát thường ca ngợi.