Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

[THUỘC DÒNG CHÚ THÍCH]

Anh đã bao giờ gặp kẻ nào đê tiện và hèn hạ hơn Marcus Regulus kể từ sau cái chết của Domitian chưa? Dưới thời hoàng đế đó, hành vi của y chẳng những vô lại mà còn kín đáo hơn cả thời Nero. Y bắt đầu sợ rằng tôi đang giận mình, và sự lo lắng ấy hoàn toàn chính xác; tôi thực sự đang nổi giận. Y không những làm hết sức để đẩy Rusticus Arulenus vào cảnh hiểm nghèo mà còn hân hoan trước cái chết của ông; thậm chí y còn đọc và xuất bản một bài dèm pha nhằm bôi nhọ ký ức về ông, trong đó y gọi ông là "Con khỉ của phái khắc kỷ", lại còn thêm rằng: "mang dấu vết sẹo thời Vitellian." Anh hẳn nhận ra ngay giọng điệu hùng biện quen thuộc của Regulus!

Y lao vào phỉ báng danh dự của Herennius Senecio với sự cuồng nộ đến mức Metius Carus đã phải nói với y một ngày rằng: "Anh có xích mích gì với những người đã khuất của tôi thế? Tôi đã từng nhúng tay vào vụ của Crassus hay Camerinus bao giờ chưa?" - những nạn nhân của Regulus dưới thời Nero, như anh đã biết. Vì những lý do này, y đinh ninh rằng tôi đang vô cùng tức giận, thế nên trong buổi đọc tác phẩm mới nhất của y, tôi không hề nhận được lời mời nào. Thêm vào đó, có lẽ y vẫn chưa quên mục đích hiểm độc mà y từng dùng để công kích tôi trước Tòa án Trăm thẩm phán. Rusticus từng nhờ tôi đứng ra bào chữa cho Arionilla, vợ của Titnon; còn Regulus thì nhận lời chống lại tôi. Trong một phần của vụ án, tôi hết sức nhấn mạnh vào một phán quyết cụ thể do Metius Modestus đưa ra — một con người ưu tú lúc bấy giờ đang bị đày ải theo lệnh của Domitian. Giờ thì hãy xem Regulus trở ứng ra sao. "Xin hỏi," y nói, "anh có suy nghĩ gì về Modestus?" Anh thấy đấy, tôi sẽ gặp nguy hiểm biết bao nếu trả lời rằng tôi đánh giá cao ông, nhưng mặt khác, tôi sẽ tự chuốc lấy sự hổ thẹn nếu đáp lại rằng tôi coi rẻ ông. Thế nhưng, tôi tin rằng một vị thần hộ mệnh nào đó đã đứng bên để giúp tôi vượt qua tình thế ngặt nghèo này. "Tôi sẽ nói cho anh nghe suy nghĩ của mình," tôi đáp, "nếu đó là vấn đề cần mang ra phán xét trước tòa." "Tôi hỏi anh," y gặng lại, "anh nghĩ thế nào về Modestus?" Tôi đáp rằng theo lệ thường, người ta chỉ triệu tập nhân chứng để xét nhân phẩm của một bị cáo, chứ không phải để phán xét một kẻ đã bị tuyên án. Y ép tôi đến lần thứ ba. "Bây giờ tôi không dò hỏi ý kiến chung của anh về Modestus," y nói, "tôi chỉ hỏi anh nghĩ thế nào về lòng trung thành của ông ta." "Vậy thì, nếu anh nhất định muốn biết ý kiến của tôi," tôi đáp lại, "tôi cho rằng việc đặt câu hỏi về một kẻ đã bị kết tội là điều hoàn toàn trái luật." Nghe vậy, y liền ngồi phịch xuống, câm nín hoàn toàn; và tôi nhận được những lời tán dương cùng chúc mừng từ khắp nơi, bởi vì tôi đã không tự vướng vào cạm bẫy của một câu hỏi hiểm độc đầy xảo trá như vậy, đồng thời cũng tránh được việc làm tổn hại danh tiếng bằng một câu trả lời dù có thể có lợi nhưng lại kém phần cao thượng.

Vô cùng hoảng sợ sau sự việc đó, y bèn tìm đến Caecilius Celer trước tiên, rồi sau lại chạy sang cầu xin Fabius Justus, mong họ dùng uy tín chung để dàn hòa giữa chúng tôi. Sợ rằng chừng đó vẫn chưa đủ, y còn cất bước đến gặp cả Spurinna; y đến gặp ông trong thái độ nhún nhường nhất — bởi y vốn là kẻ đê tiện nhất đời mỗi khi thấy sợ hãi — và nói rằng: "Tôi khẩn khoản xin ngài, hãy ghé thăm Pliny vào sáng mai, nhất định phải là buổi sáng, không được trễ hơn (vì tôi không thể chịu đựng thêm sự dằn vặt tâm can này nữa), và bằng mọi cách có thể, hãy tìm cách làm dịu bớt cơn giận của cậu ta." Sáng hôm sau, khi tôi vừa thức dậy thì nhận được lời nhắn từ Spurinna: "Tôi đang sang thăm cậu đây." Tôi liền đáp lại: "Không, để tôi qua diện kiến ngài"; thế nhưng, khi cả hai cùng cất bước để thăm hỏi nhau thì lại chạm mặt nhau ngay dưới hàng hiên của Livia. Ông thông báo cho tôi về ủy thác mà Regulus đã giao phó, và lên tiếng nói giúp cho y — một hành động thật xứng đáng với một bậc đại nhân khi đứng ra bảo vệ cho một kẻ hoàn toàn tương phản, dù ông cũng không ép uổng gì lắm. "Tôi xin phó mặc cho ngài," tôi đáp lại, "tự suy xét xem nên trả lời Regulus thế nào; ngài không nên bị tôi qua mặt. Tôi đang chờ Mauricus trở về" — vì ông vẫn chưa về từ chốn lưu đày — "thế nên tôi không thể đưa ra câu trả lời dứt khoát nào, dù thuận hay chống, bởi tôi dự định sẽ hoàn toàn tuân theo quyết định của ông ấy, vì ông ấy phải là người dẫn dắt tôi trong chuyện này, còn tôi chỉ đơn giản là làm theo lời ông."

Chỉ vài ngày sau đó, Regulus bắt gặp tôi khi tôi đang ở chỗ quan pháp; y cứ bám lấy tôi và xin nói chuyện riêng một chút. Y bảo rằng y rất sợ tôi vẫn còn găm giận một câu nói mà y từng thốt ra trong bài biện hộ chống lại tôi và Satrius trước Tòa án Trăm thẩm phán, đại ý rằng: "Satrius Rufus, kẻ không thèm đua tranh với Cicero, và bằng lòng với sự hùng biện của thời đại chúng ta." Tôi đáp rằng giờ đây, qua chính lời thú nhận của y, tôi mới nhận ra dụng ý cay độc của câu nói ấy; chứ nếu không, nó đã có thể được xem như một lời khen ngợi. "Bởi vì tôi sẵn sàng nhận," tôi nói, "rằng tôi thực sự cố gắng đua tranh với Cicero, và không hề bằng lòng với sự hùng biện của thời đại chúng ta. Vì tôi cho rằng thật là đỉnh cao của sự dại dột khi không noi theo những khuôn mẫu xuất sắc nhất ở mọi khía cạnh. Nhưng sao anh, một kẻ có trí nhớ tốt như vậy đối với những gì đã diễn ra trong dịp đó, lại quên mất sự việc kia, khi anh gặng hỏi tôi về lòng trung thành của Modestus?" Vốn đã xanh xao, y càng trở nên nhợt nhạt hơn nữa trước câu nói này, và lắp bắp đáp: "Tôi đâu có ý định làm tổn thương anh khi hỏi câu đó, mà là ám chỉ Modestus." Hãy nhìn xem sự tàn độc đầy thù hằn của kẻ đó, khi y chẳng màng che đậy sự sẵn sàng làm tổn thương một kẻ đang bị lưu đày. Thế nhưng lý do y đưa ra để biện minh cho hành vi của mình thì thật buồn cười. Y giải thích rằng Modestus, trong một bức thư gửi cho Domitian từng được đọc lên, đã dùng cụm từ này: "Regulus, tên khốn nạn nhất đi trên hai cẳng chân"; và những gì Modestus viết hoàn toàn là sự thật hiển nhiên, không có gì phải bàn cãi.

Đến đây thì cuộc trò chuyện của chúng tôi chấm dứt, bởi tôi không muốn đi quá xa, trong khi vẫn muốn để ngỏ mọi chuyện cho đến khi Mauricus trở về. Tôi thừa hiểu rằng việc hạ bệ Regulus không phải là chuyện dễ dàng; y giàu có, đứng đầu một phe phái, được nhiều kẻ nịnh bợ và còn bị nhiều kẻ khiếp sợ hơn — một thứ quyền lực đôi khi còn lấn át cả tình bạn bè. Dù vậy, suy cho cùng, những mối quan hệ kiểu này vốn chẳng bền chặt gì cho cam và hoàn toàn có thể lung lay; bởi vì sự tín nhiệm của kẻ tiểu nhân cũng tráo trở y như bản chất của hắn. Tuy nhiên (tôi xin nhắc lại), tôi vẫn đang đợi Mauricus quay về. Ông là một người có phán quyết vững vàng, trí tuệ uyên bác được tôi luyện qua bao năm tháng trải nghiệm, và từ những quan sát trong quá khứ, ông thừa sức thấu hiểu để phán đoán tương lai. Tôi sẽ bàn bạc kỹ lưỡng với ông, và chỉ tự cho phép mình tiếp tục hay gác lại vụ việc này tùy theo lời khuyên của ông. Trong lúc này, tôi cho rằng mình phải có trách nhiệm tường thuật lại mọi chuyện cho tình bạn gắn bó giữa đôi ta, bởi nó trao cho anh quyền lợi đương nhiên được biết không chỉ mọi hành động mà cả những dự định của tôi nữa. Chúc anh mạnh khỏe.