Chức vụ chấp chính quan buộc tôi phải thay mặt nền cộng hòa chúc tụng hoàng đế; nhưng sau khi đã hoàn thành nghi thức đó trước viện nguyên lão theo đúng thông lệ, và trọn vẹn nhất có thể trong giới hạn về thời gian lẫn không gian, tôi thấy rằng, thể hiện tình cảm của một thần dân tận tụy đòi hỏi tôi phải mở rộng các đề tài chung ấy và phát triển chúng thành một bài diễn văn hoàn chỉnh. Mục đích chính của tôi khi làm như vậy là để củng cố những đức tính của hoàng đế bằng cách dành cho chúng sự tán dương xứng đáng, đồng thời chỉ dẫn cho các bậc quân vương tương lai—không phải bằng giọng điệu giáo điều của một bài giảng, mà qua tấm gương ngời sáng và hấp dẫn hơn của ông—về con đường họ buộc phải bước đi nếu muốn chạm tới những đỉnh cao vinh quang tương tự. Dạy bảo các vị vua cách điều hành hành vi là một sứ mệnh cao cả nhưng đầy gian khó, và có lẽ dễ bị xem là hành vi kiêu ngợi; thế nhưng, ca ngợi phẩm chất của một bậc minh quân và qua đó giương cao ngọn hải đăng cho các thế hệ quân vương mai sau noi theo lại là một phương thức vừa hữu ích tương đương lại vừa khiêm nhường hơn rất nhiều. Tôi vô cùng hoan hỉ khi biết rằng, lúc tôi ngỏ ý muốn ngâm đọc bản tụng ca này trong một buổi họp mặt thân mật, bạn bè tôi đã đến dự dù tôi không hề phát thiệp mời hay thông cáo theo lối thông thường, mà chỉ nhã ý mong họ tề tựu "nếu thực sự thuận tiện" và "giả như không vướng bận việc chi". Bạn hẳn rõ những cái cớ người ta hay viện ra ở Roma để chối từ các lời mời mộng kiểu này; họ thường nại ra những cuộc hẹn trước; thế mà, dẫu thời tiết có tồi tệ đến mấy đi nữa, họ vẫn tề tựu nghe đọc liền hai ngày trời; và khi tôi tưởng rằng việc giữ chân họ lâu hơn nữa là điều phi lý, họ lại khăng khăng đòi tôi phải đọc cho trọn vẹn vào ngày hôm sau.

Tôi nên xem đây là vinh dự dành cho cá nhân mình hay cho văn chương đây? Thôi thì cứ xin hãy cho là vinh dự dành cho vinh quang của văn chương, thứ nghệ thuật dẫu suýt lụi tàn nhưng giờ đây dường như đang hồi sinh giữa lòng chúng ta. Thế nhưng, điều gì đã khơi gợi sự chú ý phi thường đến vậy? Chẳng phải điều gì khác ngoài chính chủ đề mà trước kia, ngay cả trong viện nguyên lão—nơi chúng ta buộc phải tuân thủ—từng khiến chúng ta tiếc rẻ dẫu chỉ dăm ba phút chú ý. Nhưng giờ đây, bạn thấy đấy, chúng ta đã đủ kiên nhẫn để ngâm đọc và lắng nghe cùng một đề tài suốt ba ngày ròng rã; và nguyên do của sự đổi thay ấy không nằm ở chỗ văn phong của chúng ta ngày nay hùng biện hơn xưa, mà bởi chúng ta viết trong một bầu không khí tự do cá nhân trọn vẹn hơn, và vì thế, ngòi bút cũng phóng khoáng, chân thành hơn. Do đó, lại là một niềm vinh hạnh bổ sung cho vị hoàng đế đương triều của chúng ta khi mà thứ diễn ngôn vốn dĩ từng đáng ghét xiết bao vì giả dối, nay lại trở nên cuốn hút xiết bao nhờ sự chân thực. Dẫu vậy, không chỉ sự chú ý đắm đuối của thính giả mới đem lại cho tôi niềm vui; tôi còn vô cùng hoan hỉ trước khiếu thẩm mỹ tinh tế của họ: bởi tôi nhận ra rằng những phần gai góc, mạnh mẽ hơn trong bài diễn văn của mình đã mang lại cho họ sự thỏa mãn đặc biệt. Quả thật, tác phẩm này, vốn được viết ra cho đại chúng đọc, lúc ấy chỉ được đọc cho một nhóm nhỏ thưởng thức; dẫu thế, tôi vẫn sẵn lòng xem sự đánh giá riêng của họ như một bảo chứng cho thái độ của công chúng, và vui mừng trước gu thẩm mỹ đầy nam tính ấy như thể nó đã lan tỏa khắp chốn. Mọi chuyện trong văn chương cũng y hệt như trong âm nhạc vậy, khi đôi tai đã nhiễm độc của thính giả từng đẻ ra một lối nghệ thuật suy đồi; nhưng giờ đây, tôi có cơ sở để hy vọng rằng, khi một phán đoán tinh tế hơn ngự trị nơi công chúng, những sáng tác của chúng ta ở cả hai lĩnh vực cũng sẽ khởi sắc theo; bởi những tác giả có mục đích duy nhất là làm vừa lòng người xem ắt sẽ nhào nặn tác phẩm của mình theo thị hiếu số đông. Dù vậy, tôi tin chắc rằng với những đề tài mang tính chất này, văn phong rực rỡ, hoa mỹ mới là phù hợp nhất; và tôi chẳng những không lo sợ rằng thứ màu sắc sinh động mình đã dùng sẽ bị xem là lạc lõng hay khiên cưỡng, mà trái lại, tôi còn áy náy hơn cả về việc những đoạn văn có từ ngữ mộc mạc, giản dị nhất sẽ phải hứng chịu búa rìu dư luận. Dẫu thế đi nữa, tôi vẫn chân thành ước mong ngày ấy sẽ tới—và ước gì nó đến ngay lúc này—khi thứ văn phong mượt mà, ngọt ngào từng làm vấy bẩn ngòi bút của chúng ta phải nhường chỗ, như lẽ dĩ nhiên của nó, cho một lối viết trang nghiêm và thuần khiết. — Tôi tường thuật lại cho bạn những việc tôi đã làm trong ba ngày qua là để sự vắng mặt của bạn không tước đoạt hoàn toàn niềm vui mà tôi biết chắc rằng, với tình bạn bạn dành cho tôi cùng sự quan tâm sâu sắc đối với mọi vấn đề của văn chương, bạn lẽ ra đã nhận được nếu có mặt ở đó để lắng nghe. Chúc bạn mạnh khỏe.