Danh tiếng lẫy lừng của Isaeus vốn đã vang đến đây từ trước; thế nhưng, khi tận mắt chứng kiến, chúng tôi lại thấy ông còn tuyệt vời hơn nhiều so với những gì từng nghe kể. Ông sở hữu sự lưu loát, phong phú và dồi dào bậc nhất về ngôn từ: ông luôn ứng khẩu thành thơ, và các bài giảng của ông được trau chuốt chẳng khác nào đã phải mất rất nhiều thời gian để viết ra thành văn. Văn phong của ông mang đậm chất Hy Lạp, hay đúng hơn là phong cách Attica thuần khiết. Những phần mở đầu của ông ngắn gọn, tao nhã, lôi cuốn, đôi khi vô cùng ấn tượng và trang nghiêm. Ông gợi ý vài chủ đề để thảo luận, để khán thính giả tùy ý lựa chọn, thỉnh thoảng thậm chí còn nhường họ quyết định xem ông sẽ đứng về phe nào, rồi ông đứng dậy, chỉnh đốn lại y phục và bắt đầu. Ngay lập tức, mọi thứ dường như đều nằm gọn trong tầm tay ông. Những tầng ý nghĩa sâu xa được gợi mở cho bạn, và từ ngữ—ôi những từ ngữ mới tinh tế làm sao!—được chọn lọc và mài giũa vô cùng công phu. Những bài ứng khẩu này cho thấy sự uyên bác trong việc đọc sách rộng rãi của ông, cũng như bề dày rèn luyện trong nghệ thuật bút trận. Phần mở đầu của ông đi thẳng vào trọng tâm, khúc chiết trong việc tường thuật, mạnh mẽ trong khúc vĩ thanh, và vô cùng hoành tráng về mặt tu từ. Nói một cách ngắn gọn, ông vừa dạy bảo, vừa giải trí, lại vừa làm rung động lòng người; khiến bạn khó lòng phân định được ông làm tốt nhất ở phần nào. Những suy ngẫm của ông xuất hiện với tần suất dày đặc, các phép tam đoạn luận của ông cũng vô cùng phong phú, súc tích và được hoàn thiện tỉ mỉ—một kết quả vốn chẳng dễ gì đạt được ngay cả khi cầm bút viết. Còn về trí nhớ của ông thì bạn khó lòng mà tin nổi. Ông có thể nhắc lại từ tận đầu nguồn những gì mình từng ứng khẩu trước đó mà không sót dù chỉ một từ. Khả năng kỳ diệu này có được là nhờ sự chuyên tâm và luyện tập miệt mài, bởi ngày đêm ông chẳng làm gì khác, chẳng nghe gì khác và cũng chẳng nói gì khác ngoài việc đó. Ông đã bước qua tuổi sáu mươi mà vẫn chỉ là một nhà hùng biện, và tôi chẳng biết có hạng người nào lại thuần phu, chân chất và ưu tú hơn hạng người này. Bản thân chúng tôi, những kẻ phải lăn lộn chốn pháp đình đầy chông gai và trong những tranh chấp thực tế, không tài nào tránh khỏi việc nhiễm lấy một vài ngón nghề lọc lọi, bất chính. Ngược lại, chốn học đường, phòng giảng thuyết, hay những vụ án giả định hoàn toàn trong sáng, vô hại và mang lại niềm vui khôn tả, đặc biệt là đối với người cao tuổi; bởi còn gì hạnh phúc hơn vào quãng đời ấy là được tận hưởng những gì từng mang lại niềm vui lớn nhất trong những năm tháng tuổi trẻ? Do đó, tôi cho rằng Isaeus không chỉ là người hùng biện nhất, mà còn là người hạnh phúc nhất trên đời, và nếu bạn không khao khát được làm quen với ông, hẳn trái tim bạn làm bằng đá và sắt. Thế nên, dẫu không vì tôi, hay vì bất kỳ lý do gì khác, hãy đến đây, ít nhất là để được lắng nghe con người này. Bạn chưa từng nghe kể về một cư dân ở Cadiz nọ từng kinh ngạc trước danh tiếng của Livy đến mức lặn lội từ góc tận cùng thế giới đến đây chỉ để diện kiến ông, rồi sau khi thỏa mãn sự tò mò liền quay gót trở về nhà đó sao? Thật là sự thiếu thốn khiếu thẩm mỹ trầm trọng, biểu hiện của sự dốt nát thuần túy, và suýt chút nữa là nỗi nhục nhã cho một con người khi không biết trân trọng đúng mức sự tinh thông trong một bộ môn khoa học vừa du dương, cao quý lại vừa tao nhã đến vậy.

Bạn sẽ đáp lại rằng: "Tôi có sẵn những tác giả uyên bác nhường ấy ngay trong thư phòng của mình cơ mà." Điều đó đúng: nhưng ngặt nỗi các tác giả ấy thì bạn có thể đọc bất cứ lúc nào, trong khi cơ hội được lắng nghe hùng biện trực tiếp thì không phải lúc nào cũng có được. Hơn thế nữa, như người xưa vẫn nói: "Giọng nói sống động mới chính là thứ lay động tâm can"; vả lại, còn hơn thế nữa rất nhiều. Bởi dẫu cho những gì ta đọc được hiểu rõ ràng hơn những gì ta nghe được, thì cách phát âm, nét mặt, y phục, và thậm chí cả từng cử chỉ của người diễn thuyết vẫn luôn kết hợp chặt chẽ với nhau để khắc sâu ấn tượng vào tâm trí người nghe; đó là nếu chúng ta không hoài nghi tính chân thực trong lời kể của Aeschines. Chuyện kể rằng sau khi đọc cho người Rhodos nghe bài diễn văn nổi tiếng ấy của Demosthenes, trước sự thán phục tột cùng của họ, Aeschines đã thốt lên rằng: "À! Các vị sẽ còn kinh ngạc thế nào nữa nếu được tận tai nghe chính con mãnh thú ấy gầm thét!" Và Aeschines, nếu ta tin lời Demosthenes, vốn không phải là một người kém cỏi về nghệ thuật diễn ngâm; thế nhưng, ông vẫn phải thừa nhận rằng bài diễn văn ấy chắc chắn sẽ vang dội và hay hơn biết bao nếu được thốt ra từ chính đôi môi của tác giả. Tôi nói tất cả những điều này với mong muốn thuyết phục bạn hãy đến nghe Isaeus, dẫu chỉ để có thể khoác lác rằng mình từng được nghe ông ấy nói. Chúc bạn mạnh khỏe.