Sau khi Tấn Hiến Công diệt xong nước Ngu, nghe nói Bách Lý Hề rất có bản lĩnh, lại muốn trọng dụng ông ta, đã mấy lần cử người đến khuyên nhủ, nhưng nói thế nào Bách Lý Hề cũng không bằng lòng làm quan ở nước Tấn.

Cuối cùng thì Bách Lý Hề là một nhân vật như thế nào?

Bách Lý Hề là người nước Ngu, nhà từ trước rất nghèo túng, hơn 30 tuổi mới lấy được vợ. Không lâu người vợ họ Đỗ sinh được một con trai đặt tên là Mạnh Minh Thị (tên là Thị, tự là Mạnh Minh). Có con rồi, cuộc sống trong nhà càng thêm khó khăn. Bách Lý Hề lúc nào cũng muốn ra ngoài tìm việc làm, song lại lo vợ con ở nhà không có người chăm sóc, cho nên vẫn còn do dự chưa quyết. Họ Đỗ biết được tâm sự của Bách Lý Hề bèn nói:

- Đại trượng phu chí ở bốn phương, đương khi sức lực còn cường tráng không đi ra ngoài tìm việc làm, suốt ngày quẩn chân vợ con thì triển vọng gì? Thiếp có thể nuôi dạy con được, chàng cứ yên tâm mà ra đi.

Lời của họ Đỗ nói trúng tim của Bách Lý Hề. Bách Lý Hề được vợ ủng hộ liền hạ quyết tâm ngày hôm sau thì ra đi. Trước khi đi, Đỗ Thị tự biết dù nhà còn nghèo, vẫn phải sửa lễ tiễn biệt Bách Lý Hề. Trong nhà chỉ còn một con gà mái nàng cũng đem làm thịt, củi không đủ nấu nàng đã chẻ cả tấm then cửa, nấu một nồi cơm nhỏ, một nồi canh suông, cho Bách Lý Hề ăn một bữa thật no. Lúc chia tay Đỗ Thị ôm con, kéo vạt áo chồng khóc lóc nói:

- Nếu chàng được giàu sang phú quý, xin chớ quên hai mẹ con thiếp!

Bách Lý Hề gạt nước mắt lên đường.

Trước hết, Bách Lý Hề tới nước Tề, muốn vào gặp Tề Tương Công. Vì không có người tiến cử, nên không được gặp, đành phải lang thang đầu phố, xin ăn qua ngày. Về sau lại lưu lạc tới nước Tống. Một hôm, Bách Lý Hề đang đi xin ăn, có người tên gọi Kiển Thúc, sau khi nhìn ngắm Bách Lý Hề một cách tường tận, mới nói:

- Ngài không giống như người ăn xin nhỉ?

Bách Lý Hề liền kể hết đầu đuôi cảnh ngộ của mình cho Kiển Thúc biết. Kiển Thúc rất thông cảm với Bách Lý Hề, đã mời Bách Lý Hề tới nhà làm khách. Hai người cùng bàn luận việc thiên hạ đại sự, càng bàn càng ăn ý với nhau, càng bái phục nhau hết mức, bèn làm lễ kết thành anh em. Bách Lý Hề tạm thời sống trong nhà Kiển Thúc. Thế nhưng gia đình Kiển Thúc cũng chẳng mấy giàu có, Bách Lý Hề đành phải vừa đi chăn bò cho nhà người, vừa chờ đợi cơ hội ra ngoài làm việc.

Về sau Kiển Thúc và Bách Lý Hề đã kinh qua mấy quốc gia, mong tìm một ông vua hiền minh, mưu sự nghiệp, thế nhưng không làm sao tìm được. Trước mắt, Bách Lý Hề tuổi tác đã ngày một cao, trong lòng rất lo lắng. Kiển Thúc an ủi ông nói:

- Đại trượng phu không thể tùy tiện đi theo người ta được. Nếu tìm sai người, nửa đường rời bỏ, người ta sẽ nói mình bất trung. Nếu không rời bỏ, người ta lại nói mình ngu muội. Như vậy thì sự nghiệp lớn đã chẳng lành, lại mang tiếng là bất trung bất trí, thật chẳng đáng giá gì. Cho nên đi theo người nào nhất định phải hết sức thận trọng.

Bách Lý Hề cho rằng Kiển Thúc nói rất đúng, liền không muốn tiếp tục bôn ba nữa. Lại nói, bản thân mình xa nhà đã mấy năm rồi, rất nhớ vợ nhớ con, nên đã quyết định trở về nước Ngu. Kiển Thúc nói:

- Nước Ngu có một vị hiền thần tên gọi là Cung Chi Kỳ, là bạn cũ của tôi đã nhiều năm không gặp, tôi cũng muốn tới thăm ông ta, vậy chúng ta cùng đi nhé!

Tới nước Ngu, Kiển Thúc tới thăm Cung Chi Kỳ, Bách Lý Hề vội vàng trở về nhà. Tới trước cửa nhà, gian nhà rách nát vẫn còn đó, thế nhưng vợ và con không biết đã bỏ đi đâu. Những người hàng xóm nói cho Bách Lý Hề biết, sau khi ông đi khỏi, Đỗ Thị nghèo đến nỗi hết cách sống nổi, lại gặp phải năm mất mùa nên phải đem con đi tránh nạn đói, tới nay còn sống hay đã chết không ai còn biết rõ cả. Bách Lý Hề ngắm nhìn gian nhà rách nát, nghĩ tới lúc sắp sửa ra đi, người vợ đốt then cửa, luộc gà mái mà không cầm nổi nước mắt. Trước mắt ông không còn ai thân thiết, đành lại phải đi tìm Kiển Thúc. Kiển Thúc giới thiệu Bách Lý Hề với Cung Chi Kỳ. Cung Chi Kỳ rất vui mừng, muốn lập tức tiến cử họ với vua Ngu. Kiển Thúc đầu nói:

- Tôi thấy Ngu Công chỉ tham lợi nhỏ, không có mẽ làm việc lớn, không nhất thiết phải lưu lại đây.

Bách Lý Hề nói:

- Mấy năm nay tôi đã từng bôn ba khắp nơi, chẳng tìm được nơi nào đáng để trú chân, lần này cứ ở lại nước Ngu cho xong chuyện.

Kiển Thúc rất thông cảm với Bách Lý Hề liền thở dài, nói:

- Thế thì ông cứ lưu lại ở đây. Nếu sau này ông muốn tìm tôi thì cứ đến làng Minh Lộc ở nước Tống.

Về sau Bách Lý Hề đã làm quan đại phu ở nước Ngu. Quả nhiên không vượt ra ngoài dự kiến của Kiển Thúc, vua Ngu vì tham lợi nhỏ, đất nước đã bị tiêu diệt. Bách Lý Hề và vua Ngu đều bị bắt làm tù binh của nước Tấn. Ngày nay Tấn Hiến Công lại muốn trọng dụng ông, thế nhưng ông lại không muốn làm quan ở nước Tấn.

Năm 22 Chu Huệ Vương (năm 655 trước Công Nguyên) Tần Mục Công cử công tử Chấp tới nước Tấn cầu hôn. Tấn Hiến Công bằng lòng đem con gái lớn gả cho Tần Mục Công, khi đưa lễ cầu hôn đòi hỏi phải có một số nô bộc tới làm của hồi môn. Tấn Hiến Công nghĩa, Bách Lý Hề đã không chịu đầu hàng, giữ lại ở bên cạnh biết đâu lại là mầm móng tai họa, chi bằng để cho Bách Lý Hề bị sung vào đội nô bộc làm của hồi môn đưa sang nước Tần. Bách Lý Hề vô cùng tức giận, đi được nửa đường, thừa lúc mọi người mất cảnh giác đã chạy trốn. Đâu có ngờ được Bách Lý Hề chạy sang nước Sở, người Sở lại cho ông là gian tế, bắt giữ ông, cuối cùng đã đưa tới chăn ngựa ở Nam Hải.

Lại nói Tần Mục Công làm xong lễ cưới thì phát hiện thấy trong danh sách nô bộc hồi môn có một người tên Bách Lý Hề có điều là không thấy mặt, vội tra hỏi mới biết ông ta đã trốn rồi. Tấn Mục Công bèn hỏi Công Tôn Chi từ nước Tấn tới:

- Thời gian khanh ở nước Tấn có nghe nói tới con người Bách Lý Hề này không?

Công Tôn Chi nói:

- Bách Lý Hề vốn là quan đại phu của nước Ngu, rất có tài năng. Nước Tấn diệt nước Ngu, ông ta và vua Ngu cùng bị bắt làm tù binh. Vua Tấn muốn trọng dụng ông ta, thế nhưng ông ta đã thề không làm quan cho nước Tấn. Đúng là một nhân tài hiếm có! Đáng tiếc là chưa gặp được minh chủ.

Tần Mục Công một lòng muốn xưng bá ở Trung Nguyên, đang đi thu thập nhân tài khắp bốn phương. Nghe thấy Công Tôn Chi nói vậy bèn động tâm lập tức sai người đi tìm kiếm Bách Lý Hề. Người được sai đi trở về nói:

- Bách Lý Hề đang chăn ngựa cho nước Sở ở Nam Hải.

Tần Mục Công liền sai sứ giả đem lễ hậu tới Sở Thành Vương xin chuộc Bách Lý Hề. Công Tôn Chi nóng lòng ngăn lại:

- Nếu Chúa công mang lễ vật tới biếu, dù lễ vật hậu hĩnh đến thế nào thì Bách Lý Hề cũng không thể trở về được.

Tần Mục Công lấy làm lạ hỏi tại sao. Công Tôn Chi nói:

- Nước Sở cho Bách Lý Hề đi chăn ngựa, chứng tỏ họ vẫn không biết tí gì về tài năng của Bách Lý Hề. Nếu Chúa công mang lễ vật hậu hĩ như thế này tới đổi ông ta về, thì có nghĩa là đã bảo cho Sở Vương biết Bách Lý Hề là một người tài ba. Chúa công nghĩ xem, liệu vua Sở có thả cho ông ta về không?

Tần Mục Công bỗng nhiên tỉnh ngộ, bèn dựa theo giá cả mua bán nô lệ ở trên trường lúc đó, sai người đem 5 tấm da dê tới chuộc Bách Lý Hề trở về.

Sứ giả nước Tần gặp Sở Thành Vương nói:

- Chúng tôi có một tên nô lệ tên gọi Bách Lý Hề chạy trốn sang quý quốc; nhà vua của chúng tôi muốn chuộc hắn về trị tội nghiêm khắc để làm răn co những tên nô lệ khác.

Nói xong liền đem 5 tấm da dê dâng lên. Sở Thành Vương sợ đắc tội với nước Tần, liền sai người đem Bách Lý Hề từ Nam Hải trở về giao cho sứ giả của nước Tần.

Bách Lý Hề được dẫn đến biên cương nước Tần. Công Tôn Chi đã chờ sẵn ở đó để nghênh tiếp. Hôm sau, Công Tôn Chi tháp tùng Bách Lý Hề vào bái kiến Tần Mục Công. Tần Mục Công thấy Bách Lý Hề đầu tóc bạc phơ thì hơi bị thất vọng, liền hỏi:

- Khanh bao nhiêu tuổi rồi?

Bách Lý Hề trả lời, nói:

- Thần đã 70 rồi.

Tần Mục Công thở dài nói:

- Đáng tiếc là đã quá già rồi.

Bách Lý Hề nói:

- Nếu Chúa công bắt thần đuổi theo chim bay, cho thần vật nhau với mãnh thú, đích thị là thần đã già. Nếu cho thần xuất mưu, vạch kế xây dựng đất nước thì thần còn trẻ chán. Năm xưa Khương Thái Công đã 80 tuổi mà vẫn còn giúp đỡ Chu Vũ Vương giành lại được thiên hạ, so với Khương Thái Công chẳng phải là thần trẻ hơn 10 tuổi đó sao?

Tần Mục Công nghe Bách Lý Hề nói vậy thì rất đỗi sung sướng, liền thỉnh giáo Bách Lý Hề về đạo lý làm cho dân giàu, binh mạnh. Bách Lý Hề trình bày có tình có lý, câu nào câu nấy đều như khắc vào tâm khảm của Tần Mục Công. Tần Mục Công càng nghe càng phấn chấn, đến một đoạn ý tứ sâu sắc, bất giác đứng dậy, cảm kích nói:

- Tốt lắm! Ta có được tiên sinh thì khác gì Tề Hoàn Công có Quản Trọng?

Nói rồi liền bổ nhiệm Bách Lý Hề làm tướng. Thuyết phục cách nào Bách Lý Hề cũng không tiếp nhận. Ông thưa:

- Tài năng của thần còn kém xa bạn của thần là Kiển Thúc. Nếu Chúa công muốn làm cho nước giàu, binh mạnh, xưng bá Trung Nguyên thì cần phải vời tới Kiển Thúc!

Tần Mục Công nghe nói Kiển Thúc còn tài giỏi hơn Bách Lý Hề, đâu chịu bỏ qua, sai ngay Công tử Chấp tới nơi Kiển Thúc cư trú - làng Minh Lộc nước Tống - để đón Kiển Thúc.

Công tử Chấp tới làng Minh Lộc, nói hết điều hơn lẽ thiệt mới mời được Kiển Thúc ra. Hai người cùng trở về nước Tần. Tần Mục Công lập tức tiếp kiến Kiển Thúc, thỉnh giáo ông biện pháp làm cho nước giàu, binh mạnh. Kiển Thúc đối đáp trôi chảy. Tần Mục Công sung sướng, ngay ngày hôm sau đã bổ nhiệm Kiển Thúc làm hữu tướng, Bách Lý Hề làm tả tướng, còn bổ nhiệm con trai Kiển Thúc là Tây Khuất Thuật, Bạch ất Bính làm quan đại phu. Từ đây về sau, với sự phò tá của Kiển Thúc và Bách Lý Hề, Tần Mục Công tích cực thực hành các loại cải cách khiến cho nước Tần ngày càng lớn mạnh lên.

Một hôm, Bách Lý Hề mở yến tiệc trong tướng phủ, đội nhạc công tấu diễn ở dưới thềm, thì một bà cụ già vẫn giặt quần áo ở trong tướng phủ bước tới. Sau một lát bà cụ nói sư phụ gẩy đàn.

- Thuở thiếu thời tôi đã được học đàn, lại còn biết hát, tôi có thể thử được không?

Sư phụ nhạc công nghe nói bà cụ già giặt quần áo còn biết gẩy đàn thì lấy làm lạ, liền trao đàn cho bà cụ. Bà cụ gảy một bản đàn rất thuần thục, âm thanh thê lương, não nề. Sư phụ nhạc công rất kinh ngạc liền mời bà cụ hát. Bà cụ nói:

- Đã lâu tôi không hát, sợ rằng hát không hay, tướng quốc sẽ trách tội, nên chăng xin các vị nói trước với tướng quốc một tiếng.

Bách Lý Hề bằng lòng. Bà cụ cung kính bước lên đại sảnh hát rằng:

Bách Lý Hề ơi, Bách Lý Hề

Tấm thân chỉ đáng năm tấm da dê

Nay, trên cao đường say mỹ tửu...

Hát khúc ca nhớ lại thuở biệt ly.

Nghìn năm xưa nấu canh xuông với nồi cơm nhỏ

Đốt then cửa luộc gà...

Lúc ra đi áo ướt lệ nhạt nhòa

Trời ơi ngày nay phú quý vinh hoa

Bỏ con thơ và quên cả vợ à?...

Bách Lý Hề bỗng lặng người đi, vội gọi người đó lại hỏi thì đúng là vợ Đỗ Thị. Hai người cứ ôm nhau mà khóc.

Bách Lý Hề hỏi:

- Con trai chúng ta đâu?

Đỗ Thị nói:

- Đang săn bắn ở trên núi.

Bách Lý Hề liền sai người đi tìm Mạnh Minh Thị.

Thì ra, sau khi chồng đi rồi, Đỗ Thị đã phải bện đay, dệt vải sống qua ngày. Gặp phải năm sau mất mùa, trời làm đói kém, hết kế sinh nhai, bà đành phải đem con trai đi lánh nạn, chịu trăm cay ngàn đắng, tới được nước Tần. Được tin nhà vua đã bổ nhiệm hai ông già làm tướng, trong đó có một người tên là Bách Lý Hề, nhưng không chắc là chồng mình. Bà cầu người nói giùm được vào phủ tướng làm nô bộc giặt quần áo, hy vọng gặp Tướng quốc, để nhận mặt thử xem. Vận may đã đến.

Tần Mục Công nghe nói vợ chồng Bách Lý Hề được đoàn viên liền thưởng cho họ rất nhiều của cải, lại nghe nói con trai của Bách Lý Hề là Mạnh Minh Thị võ nghệ cao cường, liền bổ nhiệm Mạnh Minh Thị làm quan đại phu, cùng quản lý việc quân sự với Tây Khất Thuật và Bạch Khất Bính.