Mấy chuyện trên kể về các sự việc xảy ra ở nước Ngô và nước Việt ở phương Nam. Bây giờ lại kể một vài câu chuyện về Tử Sản ở nước Trịnh, thuộc phương Bắc.
Tử Sản, tên gọi là Kiều, là cháu của Trịnh Mục Công, cho nên gọi là Công Tôn Kiều, nguyên là nhà chính trị nổi tiếng của nước Trịnh ở cuối thời Xuân Thu. Cha của ông là Tử Quốc làm qua chức Tư Mã; các anh em của cha Tử Sản có bảy người, trước sau đều chịu ảnh hưởng của gia đình, từ lúc còn trai trẻ đã có những kiến giải chính trị rõ ràng, Trịnh Giản Công nguyên niên (565, trước Công Nguyên), Tử Quốc, Tử Nhĩ dẫn quân đi đánh nước Thái, đã thu được thắng lợi một cách dễ dàng. Người nước Trịnh đều rất vui, khen ngợi Tử Quốc có bản lĩnh. Chỉ có Tử Sản không cho là như vậy, Tử Sản nói với cha rằng:
- Trịnh là một nước nhỏ. Một nước nhỏ không dốc sức vào việc cai trị tốt nội chính, mà cứ ham hố đi đánh trận ở bên ngoài thì đó là điều nguy hiểm bậc nhất. Nước Thái là thuộc quốc của Sở, nếu nước Sở tới báo thù thay nước Thái, liệu chúng ta có thể đánh nổi họ không? Đánh không nổi thì phải đầu hàng. Như vậy thì nước Tần ở phương Bắc lại sẽ kéo quân tới hỏi tội. Nước Tấn, nước Sở đánh qua đánh lại, con cho rằng trong vòng bốn năm năm, nước Trịnh ta không thể yên ổn được.
Tử Quốc nghe xong bực tức, chửi:
- Con thì hiểu được cái gì? Việc quốc gia đại sự có quan chính khanh (chức quan tương đương với Tề Tướng) làm chủ. Trẻ con mà nghị luận tùy tiện sẽ bị chặt đầu đó!
Chính vào mùa đông năm ấy, nước Sở lấy cớ nước Trịnh xâm lược nước Thái, đã cất quân đánh vào nước Trịnh. Nước Trịnh không đủ sức chống cự, đã bị khuất phục. Trịnh Giản Công lại sợ nước Tấn tới hỏi tội, vội vàng cử người tới nước Tấn để giải thích. Tấn Điệu Công bực tức nói:
- Nước Sở tới đánh các người, các người cũng chẳng thèm sai lính tới báo cho ta biết. Các người đã đầu hàng nước Sở rồi, ta cũng chẳng quản được công việc của các người, ta sẽ đem các nước chư hầu tới gặp vua các người ngay dưới chân Đô Thành đó!
Mùa đông năm sau, nước Tấn tới đánh nước Trịnh, nước Trịnh lại phải cầu hòa. Nước Tấn vừa rút quân, nước Sở tới hỏi tội. Kẻ đi, người tới, nước Trịnh mấy năm liền không được yên ổn, thật đúng như Tử Sản đã dự đoán.
Năm thứ hai Chu Cảnh Vương (năm 543, trước Công Nguyên), Tử Sản làm quan chính khanh của nước Trịnh. Nước Trịnh lúc đó là một quốc gia có nền thương nghiệp tương đối phát đạt, thế nhưng thế lực của các quý tộc cũ còn rất mạnh, có thực quyền, tùy tiện dùng tội hình để áp bức thương nhân và những người chống đối. Viên quan tiền nhiệm là Tử Tứ, vì chỉnh đốn địa giới đất đai, đã chiếm dụng một số ruộng đất của quý tộc. Số quý tộc này liền nổi loạn, giết chết Tử Tứ, Tử Quốc và Tử Nhĩ. Tử Sản không hề khiếp sợ, vì mục đích làm cho nước giàu, binh mạnh, ông đã mạnh dạn thực hành một số cải cách xã hội. Ông hạ lệnh đem ruộng đất phân vạch rõ địa giới, đào mương ngòi, công nhận quyền tư hữu ruộng đất. Ruộng tư thì thu thuế theo mẫu, nông dân được biên chế theo quy định. Điều này đã hạn chế hành vi tùy tiện cướp đoạt, thôn tính của giới quý tộc cũ, Tử Sản còn quy định: những người nông dân có chiến công, có thể được làm giáp sĩ, tức là nhân viên quân sự chủ yếu ở trên chiến xa khi tác chiến. Thời bình, giáp sĩ đảm nhiệm chức quan nhỏ của nước chư hầu. Cho nên giáp sĩ thuộc hàng ngũ giai cấp thống trị. Việc những người nông dân có chiến công có thể được làm giáp sĩ đã phá vỡ sự hạn chế về thân phận đối với giáp sĩ từ trước, thúc đẩy sự biến hóa của quan hệ giai cấp. Đối với một số quý tộc trung thành, sống giản dị, chất phác sẽ được khen thưởng. Đối với những người coi thường pháp luật, sống xa xỉ, lãng phí thì sẽ bị trừng phạt. Số quý tộc cũ không dám làm mưa làm gió như trước nữa. Tử Sản, một mặt cho phép dân chúng được nghị luận chính trị, mặt khác ông rất lắng nghe và tiếp thu những ý kiến của mọi người.
Để bảo đảm cho việc tiến hành cải cách xã hội, Tử Sản đã tăng cường pháp chế. Để khiến cho đất nước có pháp luật làm căn cứ, ông đã chủ trì đặt ra một hệ thống pháp luật nhà nước - đó là hình thư, ghi chép các điều luật hình sự. Bộ hình thư này thoạt đầu được viết trên những thanh trúc mộc, do quan chức nhà nước thi hành. Năm thứ 9 Chu Cảnh Vương (năm 536, trước Công Nguyên), Tử Sản hạ lệnh đem hình thư đúc lên trên đỉnh, đặt ở trước cửa cung vua, sao cho dân chúng cả nước đều có thể thực mục sở thị. Đây chính là đỉnh hình nổi tiếng. Pháp luật vừa được công bố, dân chúng đã tranh nhau tới xem đỉnh hình đặt ở trước cung vua, nhờ vậy mà họ hiểu rõ hơn việc quốc sự. Các quý tộc cũ càng không dám tùy tiện giải thích pháp luật theo ý mình, càng không thể tùy tiện xử phạt người như trước.
Tử Sản tiến hành cải cách chính trị được đúng một năm, thì vấp phải sự phản đối của các quý tộc cũ, trước hết là một bài ca dao nguyền rủa. Bài ca dao có đoạn:
Bắt ta cởi áo mũ
Thu cất ở trong nhà,
Rồi đo lại điền sản
Tính toán và khảo ra.
Ai đi giết Tử Sản?
Ta nhất định tham gia!
Tử Sản nghe hát mà không hề nao núng. Ông nói:
- Chỉ cần có lợi cho đất nước, dẫu chết ta cũng chẳng từ nan. Việc thi hành thiện chính không thể thay đổi giữa chừng được. Ta sẽ kiên trì tới cùng.
Đối với những lời phê phán thiện ý, Tử Sản đều khiêm tốn lắng nghe. Sau khi ông chấp chính không lâu, có một số người thường xuyên tụ tập ở hương hiệu (trụ sở của làng) để phê phán chế độ chính trị của nhà nước đương thời. Có một người tên gọi Nhiên Minh, không chấp nhận hiện tượng này, đã kiến nghị với Tử Sản:
- Hãy cho đóng chặt cửa các hương hiệu lại, đừng để họ làm rối lòng dân.
Tử Sản trả lời, nói:
- Tại sao lại phải đóng cửa hương hiệu? Khi mọi người nhàn rỗi tới đây vui chơi, bàn bạc về sự được mất của các nhà chấp chính, có gì là không tốt? Điều họ cho là tốt thì ta phải làm theo. Điều họ cho là không tốt, thì ta phải sửa chữa. Họ chính là thầy của ta đó.
Tử Sản lại nói:
- Bịt chặt miệng người đời, không cho nói, khác nào chặn đứng dòng nước, một khi vỡ đê, nước ào tới thì mối nguy càng lớn, chi bằng cứ để lại một lỗ cửa nhỏ, cho nước từ từ chảy qua; nói trắng ra là, ta cứ coi những lời phê bình lọt tai như thang thuốc thần trị bệnh!
Nhiên Minh nghe xong rất bái phục.
Năm thứ ba, kể từ khi Tử Sản nắm chính quyền, nước Trịnh lại lưu truyền một câu ca dao. Ca dao hát rằng:
Chúng ta có con em
Được Tử Sản dạy dỗ,
Chúng ta có ruộng vườn
Được Tử Sản giúp đỡ
Sản lượng thóc nâng cao
Sống no đủ dồi dào
Trên đời có người nào
Tốt bằng Tử Sản được?
Lúc này, một loạt biện pháp cải cách của Tử Sản đã thu được hiệu quả tốt đẹp, được mọi người ủng hộ.
Về mặt ngoại giao, Tử Sản tiến hành đấu tranh thuyết lý với các nước lớn và đã giành được thành công rất to lớn, mang lại sự tôn nghiêm cho nước Trịnh. Có một lần, Tử Sản tháp tùng Trịnh Giản Công tới nước Tấn, Tấn Bình Công vốn coi khinh nước Trịnh, cố ý không hội kiến, cũng không cử quan đại thần chiêu đãi, cứ để mặc họ ở trong quán khách. Cánh cửa quán khách rất nhỏ, xe ngựa không vào được, đành phải cho xe đỗ ở bên ngoài. Tử Sản dặn dò các nhân viên uy tùy tùng phá vỡ một đoạn tường vây của quán khách nước Tấn, để cho toàn bộ xe ngựa của mình vào được phía trong. Quan đại phu nước Tấn là Sĩ Văn Bá trách móc Tử Sản không được phá đổ tường vây. Tử Sản trả lời:
- Nước Trịnh là một nước nhỏ, nhất nhất phải theo sự chỉ bảo của đại quốc, không dám chểnh mảng. Lần này, vua chúng tôi đích thân đem lễ vật tới thăm viếng quý quốc. Không ngờ, các ông vẫn không hội kiến và cũng không biết bao giờ mới có thể hội kiến được. Chúng tôi cũng chẳng dám mạo muội đưa lễ vật tới, sợ cứ để mãi bên ngoài, dãi giàu mưa gió, sẽ bị hư hỏng hết. Còn quán xá đón khách thì sơ sài, hệt như phòng ở của kẻ nô bộc; cửa vào thì thấp bé, ngay đến xe cũng chẳng qua được. Nếu chúng tôi không phá tường vây cho xe ngựa vào trong sân quán khách, vạn nhất có thể xảy ra sự cố gì, hẳn là các ông sẽ buộc tội cho chúng tôi?
Lời của Tử Sản đã buộc Sĩ Văn Bá câm miệng. Sĩ Văn Bá đem những lời nói của Tử Sản báo cáo lại cho quan đại thần chấp chính nước Tấn là Triệu Văn Tử biết. Triệu Văn Tử nghe xong, vội vàng bắt Sĩ Văn Bá thay mình đón tiếp và xin lỗi Tử Sản. Sau đó, Tấn Bình Công đã hội kiến với Trịnh Giản Công và Tử Sản rất long trọng; lại còn cử hành yến tiệc rất thịnh soạn tiễn họ trở về nước.
Từ năm thứ 2 đến thứ 23 Chu Cảnh Vương (năm 522 trước Công Nguyên), Tử Sản đã chấp chính được trên 20 năm. Trong thời gian này, về đối nội, ông đã tăng cường được khối đoàn kết, xúc tiến phát triển kinh tế; về đối ngoại, ông đã duy trì được sự tôn nghiêm của quốc gia, khiến các nước lớn không dám khinh thường nước nhỏ. Tử Sản quả đã giành được những thành tựu to lớn: quốc gia ổn định, sản xuất phát triển, dân chúng thu được rất nhiều lợi ích. Truyền thuyết kể rằng, khi Tử Sản qua đời, người nước Trịnh đau buồn giống như mất một người thân.
Thời kỳ Xuân Thu (từ năm 770 đến năm 476, trước Công Nguyên) là thời kỳ có nhiều biến động xã hội lớn. Một số người yêu cầu tiến hành cải cách. Tử Sản cai trị nước Trịnh và Quản Trọng cai trị nước Tề đã kể ở trên, Yến Anh cai trị nước Tề sẽ kể ở chương dưới, tất cả đều là những cải cách có cùng một nội dung, nghĩa là có lợi cho sản xuất và và đời sống của nhân dân. Đến cuối thời kỳ Xuân Thu, loại cải cách này là manh nha cuộc cải cách chế độ xã hội - từ chiếm hữu nô lệ sang phong kiến. Công cuộc cải cách kéo dài hơn 200 năm, ở một quốc gia cá biệt vào cuối thời kỳ Xuân Thu (ví dụ như nước Trịnh) đến cuối thời kỳ Chiến Quốc mới hoàn thành được ở một khu vực rộng lớn trên đất Trung Quốc lúc đó.
