Sau khi Thương Ưởng thay đổi pháp chế, nước Tần đã xây dựng được chính quyền của giai cấp địa chủ mới nổi dậy, thực lực về chính trị, kinh tế và quân sự đều mạnh hơn các quốc gia khác. Từ Tần Hiếu Công trở đi, các đời vua của nước Tần đều có hùng tâm tráng khí muốn thống nhất thiên hạ, không ngừng xuất binh tấn công nước Ngụy và Hàn ở bên cạnh, liên tiếp đánh thắng rất nhiều trận, cướp đoạt được không ít đất đai.

Sáu nước Tề, Sở, Triệu, Yên, Hàn, Ngụy nhìn thấy nước Tần lợi hại như vậy, đều rất hoảng sợ, muốn tìm phương nhĩ kế để đối phó với nó. Tức thì họ liền đề xuất chủ trương “Hợp tung” chống Tần, ý nghĩa là sáu quốc gia liên hợp lại, cùng đánh lại nước Tần. Bởi vì sáu quốc gia này đều ở phía Đông nước Tần, vị trí dọc qua Nam Bắc, cho nên người ta gọi loại liên hiệp là “Hợp tung”. Nhân vật đại biểu đầu tiên đề xướng ra “Hợp tung” là Công Tôn Diễn. Công Tôn Diễn là người nước Ngụy, từng đã làm tướng nước Ngụy. Có một năm Công Tôn Diễn tổ chức năm nước Ngụy, Triệu, Hàn, Yên, Sở “Hợp tung” đánh Tần, thế nhưng chỉ có ba nước Ngụy, Triệu, Hàn xuất binh. Họ đánh vào Hàm Cốc Quan, bị thất bại, đành phải thu quân về nước. Lần hợp tung này không giành được hiệu quả thành công nào.

Đi ngược lại “Hợp tung” chống Tần là những người có chủ trương “Liên hoành” thân Tần. Họ nói, nước Tần quá lớn mạnh, bất luận là quốc gia nào trong sáu nước Tề, Sở, Yên, Triệu, Ngụy, Hàn chỉ có dựa vào các nước Tần, liên minh với nước Tần để đối phó với các nước khác thì hy vọng giành được thắng lợi. Bởi vì nước Tần ở chếch về phía Tây, sáu nước kia ở phía Đông, từ Đông sang Tây gọi là “Hoành” (ngang), cho nên người đợi gọi chủ trương này là “Liên hoành”. Người đề xướng “Liên hoành” nổi tiếng nhất lúc đó là Trương Nghi. Những người đề xướng tiến hành “Hợp tung” và “Liên hoành” được gọi là “Tung hoành gia”.

Trương Nghị cũng là người nước Ngụy, từ nhỏ ông đã đọc nhiều sách, chú ý nghiên cứu những hình thế của thiên hạ. Sau khi tiếp thu được bản lĩnh trên mặt chính trị và ngoại giao, ông đã đi tới các nước du thuyết, thế nhưng cái dáng vẻ sa cơ thất thế của ông lúc đầu đã luôn luôn bị thiên hạ khinh thường.

Một lần, Trương Nghị tới nước Sở, xin gặp Sở Uy Vương nhưng ông không cho gặp. Không còn cách nào ông đành phải tới làm môn khách dưới của nhà quan lệnh doãn (chức quan lớn nhất của nước Sở) Chiêu Dương. Một hôm, Chiêu Dương mời một số khách tới uống rượu. Sau khi khách ra về rồi, Chiêu Dương bỗng phát hiện ra viên ngọc bích quý giá nhất đã không cánh mà bay. Ông vô cùng hoảng hốt, lục tìm khắp nơi mà vẫn không thấy. Có người bí mật chỉ vào Trương Nghi, khẽ nói với Chiêu Dương:

- Nhất định là tên Tiểu Tử nghèo hèn này lấy cắp rồi, vừa nãy hắn có qua đây.

Chiêu Dương nhìn dáng vẻ nghèo túng của Trương Nghi, cũng đem lòng nghi ngờ. Thế rồi, bất kể như thế nào, Chiêu Dương sai người trói chặt Trương Nghi lại, vừa đánh vừa ép buộc Trương Nghi phải nhận là đã lấy cắp ngọc. Roi vọt đánh mấy trăm lần, Trương Nghi da thịt rách, máu tươi cháy ròng ròng, thế nhưng vẫn cắn răng không nhận. Chiêu Dương thấy Trương Nghi bị đánh sắp chết, liền bảo dừng tay, có người thương hại khiêng Trương Nghi trả về nhà. Vợ Trương Nghi nhìn chồng bị đánh toàn thân không còn chỗ nào lành lặn, liền khóc lóc nói:

- Trời ơi, nếu chàng sớm nghe lời thiếp không đi ra ngoài bôn tẩu cầu chức quan thì đâu đến nỗi vấp phải tội này!

Trương Nghi rên rỉ, vừa lắp bắp hỏi:

- Nàng... nàng... hãy nhìn thử xem lưỡi ta có còn không?

Vợ Trương Nghi vừa bực tức vừa nực cười, chửi rủa:

- Chàng là con vật đáng chết, đánh đau như thế này mà còn pha trò được! Lưỡi mà có thể đánh rụng đi được à?

Trương Nghi nói:

- Tốt, chỉ cần lưỡi của ta còn, thì ta không sợ nữa. Ta còn có ngày mở mày mở mặt được!

Trương Nghi đã “mê chức quan” như vậy đó.

Trương Nghi không hòa nhập được ở nước Sở, tới nước khác cũng không được trọng dụng, liền chạy sang nước Tần. Tần Huệ Vương đang buồn rầu vì sự việc “Hợp tung” của sáu nước. Trương Nghi liền trình bày một hệ thống sách lược “Liên hoành” thân Tần khiến Huệ Vương vui sướng gật đầu, cho Trương Nghi làm khách Khanh(1). Trương Nghi đã đề xuất rất nhiều mưu lược cho Tần Huệ Vương, lôi kéo nước Ngụy và nước Yên, đã phá hoại được hiệp ước liên minh “Hợp tung. Tần Huệ Vương trọng dụng Trương Nghi, đã để ông làm tướng quốc, nắm giữ đại quyền quân chính.

Chu Nản Vương nguyên niên (năm 314 trước Công Nguyên), nước Yên đã phát sinh nổi loạn. Tề Tuyên Vương thừa cơ phái quân đội tấn công nước Yên, giết chết vua Yên, về cơ bản đã diệt vong nước Yên. Như vậy là uy danh của nước Tề càng cao, ngay cả đến Sở Hoài Vương là “Tung Ước trưởng” lúc đó cũng tới xây dựng liên minh với Tề. Tề và Sở đều là nước lớn, hễ họ liên minh với nhau sẽ uy hiếp nghiêm trọng nước Tần đồng thời cũng là một trở ngại lớn nhất trong việc thống nhất thiên hạ của nước Tần. Tần Huệ Vương nghe được tin này, vội vàng tìm Trương Nghi dễ thương lượng đối sách. Trương Nghi nói:

- Để thần tới nước Sở một chuyến, đảm bảo rằng Sở sẽ rã đám với nước Tề!

Huệ Vương liền cử Trương Nghi đi sang nước Sở.

Sở Hoài Vương là một ông vua đầu óc u mê ngu tối, nghe nói có Trương Nghi tới tỏ ra rất vui vẻ, dự định sẽ chiêu đãi Trương Nghi thật hậu. Trương Nghi tới nước Sở, trước hết dùng một khoản lớn vàng bạc châu báu biếu viên quan đại thần được Sở Hoài Vương sủng tín nhất tên gọi là Cận Thượng, sau đó tới yết kiến Sở Hoài Vương. Vừa gặp mặt, Trương Nghi liền nói thẳng, không úp mở:

- Thưa đại vương, hiện tại các nước thực sự được xem là lớn mạnh trong thiên hạ phải kể tới ba quốc gia là Sở, Tề, và Tần. Nếu nước Tần và nước Tề liên hiệp lại thì nước Tề sẽ mạnh. Nếu nước Tần và nước Sở liên hiệp lại thì nước Sở sẽ mạnh. Nước mà Tần hận nhất đó là nước Tề. Vua Tần đã nói, chỉ cần đại vương tuyệt giao với nước Tề, vua Tần sẽ tình nguyện đem 600 dặm đất đai của nước Thương và nước Vu trước đây đã chiếm lĩnh của quý quốc hoàn trả lại cho Đại vương để cho hai nước chúng ta đời đời kiếp kiếp mãi mãi giao hảo với nhau.

Sở Hoài Vương vừa nghe, vội nói:

- Được như vậy thì tốt quá! Nước Tần thực lòng đem đất đai đã chiếm trước đây trả lại cho ta, thì ta làm gì phải kết liên với nước Tề nữa!

Các quan đại thần đều rất tán thành với khoản giao dịch này, họ tấp nập tới chúc mừng Sở Hoài Vương. Bỗng nhiên, khách Khanh Trần Chẩn đứng dậy, nói:

- Các ông còn sung sướng nỗi gì? Sắp sửa chết cả lũ mà không có chỗ chôn đó.

Hoài Vương bực tức nói:

- Lời khanh nói là có ý gì?

Trần Chẩn bình tĩnh đáp:

- Tâu đại vương, xin đại vương hãy nghĩ xem, tại sao nước Tần lại coi trọng nước Sở đến vậy? Chẳng phải vì chúng ta kết thành liên minh với nước Tề hay sao? Nếu chúng ta tuyệt giao, cô lập nước Tề, không cho cứu viện, liệu nước Tần còn coi trọng chúng ta, trả lại đất cho chúng ta không? Giả dụ Trương Nghi bội tín, bội nghĩa, không trả lại đất thì chúng ta làm gì được ông ta? Nước Tề dựa vào nước Tần, hai nước cùng đến đánh Sở, liệu có thể đối phó nổi không? Thần nghĩ rằng, chi bằng trước hết hết ta cử người theo Trương Nghi tới nước Tần, để nước Tần cắt đất giao cho chúng ta, chờ khi nắm chắc trong tay rồi, ta sẽ tuyệt giao với nước Tề cũng không muộn.

Lúc này, viên quan đại thần Cận Thượng đã được Trương Nghi hối lộ vội đi ra ngoài nói mát:

- Hì hì, ông nói thật là dễ dàng. Không tuyệt giao với nước Tề, nước Tần há có thể đem sáu trăm dặm đất trả không cho chúng ta ư? Trên đời này làm gì có chuyện dễ dàng như vậy?

Sở Hoài Vương gật đầu, nói:

- Trương Nghi tuyệt đối không thể lừa dối chúng ta được, các người không được nói lại nữa!

Tức thì một mặt sai người tới tuyệt giao với nước Tề, một mặt sai sứ thần theo Trương Nghi tới nước Tần làm thủ tục chuyển giao đất đai.

Tới nước Tần, Trương Nghi giả vờ ngã gãy chân, đi trốn. Sứ thần nước Sở chờ suốt ba tháng cũng không được gặp Trương Nghi, quả thực không thể đợi được nữa, liền trực tiếp viết thư cho Tần Huệ Vương, nói rõ sự việc Trương Nghi bằng lòng cắt đất trả cho nước Sở. Tần Huệ Vương trả lời nói:

- Hiệp định mà Trương Nghi định ra, trẫm nhất định thực hành. Thế nhưng nghe nói nước Sở và nước Tề còn chưa hoàn toàn tuyệt giao, trẫm làm sao có thể trả lại đất cho các ngươi được! Cứ đợi tướng quốc khỏi chân rồi sẽ bàn.

Sứ thần đem ý kiến này tâu với Sở Hoài Vương biết. Sở Hoài Vương nói:

- Tại vì trẫm và nước Tề tuyệt giao chưa kiên quyết đó!

Sau đó liền sai người tới nước Tề, chửi rủa Tề Vương. vua Tề bực bội, lập tức cử sứ thần tới nước Tần, ước hẹn cũng đánh Sở. Trương Nghi vừa nghe thấy, kế sách “Liên hoàn” coi như đã thành công, vội vàng bước lên triều. Tới cửa cng vua vừa hay gặp mặt sứ thần nước Sở, Trương Nghi cố ý làm ra vẻ kinh sợ, hỏi:

- Tại sao ngài lại không đi tiếp nhận đất còn ở đây để lỡ việc lớn?

Sứ thần nói:

- Vua Tần bảo tôi chờ ngài khỏi vết thương đã rồi sẽ làm thủ tục giao đất, bây giờ xin ngài nói cho vua Tần rõ.

Trương Nghị nói:

- Chẳng phải là sáu dặm đất phong của tôi đó hay sao, một việc cỏn con thế này há để vua Tần phải bận tâm?

Sứ thần nước Sở giật mình kinh ngạc:

- Cái gì? Sáu dặm à? Đại vương của chúng tôi nói cho tôi biết đó là sáu trăm dặm đất của Thương và Vu kia mà!

Trương Nghi nói như không hề có chuyện xảy ra:

- Có lẽ là Đại vương của các ngài nghe lầm đó. Tôi nói là sáu dặm đất phong của tôi đó! Đất đai của nước Tần phải đánh đổi bằng máu, nên một tấc cũng quyết không cho người khác, huống hồ những sáu trăm dặm.

Sứ thần vội trở về tâu với Sở Hoài Vương lúc này Sở Hoài Vương mới biết rõ Trương Nghi vốn là một tên lừa đảo, đã bị hắn lừa và hận hắn tới mức phải nghiến răng nghiến lợi. Năm thứ ba Chu Nản Vương (năm 312 trước Công Nguyên) Sở Hoài Vương cử Khuất Cái làm đại tướng, dẫn 10 vạn đại quân tới đánh nước Tần. Tần Huệ Vương cử Ngụy Chương làm đại tướng, dẫn 10 vạn quân ra nghênh chiến, đồng thời lại ước hẹn với nước Tề cùng đánh khép gọng kìm vào nước Sở. Quân đội nước Sở đại bại, đại tướng Khuất Cái bị bắt, 10 vạn binh mã chỉ còn lại hai, ba vạn, ngay cả đến hơn sáu trăm dạm đất vuông ở Hán trung cũng bị nước Tần chiếm lĩnh. Lúc này, hai nước Hàn, Ngụy nghe nói nước Sở bị bại trận, cũng thừa cơ tới xâm phạm biên giới nước Sở, muốn đục nước béo cò. Sở Hoài Vương hoảng sợ quá vội vàng cử quan đại thần là Khuất Nguyên đi sang nước Tề tạ tội, lại sai Trần Chẩn tới doanh trại quân đội nước Tần để cầu hòa, bằng lòng lại biếu cho nước Tần hai toà thành trì. Đại tướng nước Tần là Ngụy Chương bẩm báo với Tần Huệ Vương, Tần Huệ Vương nói:

- Hai tòa thành trì này trẫm không cần, mà chỉ muốn dùng đất Thương vu đổi lấy đất Kiềm Trung của nước Sở, nếu vua Sở bằng lòng thì trẫm sẽ rút quân.

Sở Hoài Vương hận Trương Nghi muốn chết, đất đai thì ông chẳng cần gì, trả lời:

- Không cần phải đổi đất. Chỉ cần Tần Vương giao nộp Trương Nghi cho trẫm, trẫm tình nguyện đem đất Kiềm Trung biếu cho Tần Vương.

Số quan đại thần thường ngày vẫn căm hận Trương Nghi ở nước Tần nghe Sở Hoài Vương trả lời như vậy, bèn nói:

- Đem một người đổi lấy mấy trăm dặm đất thì hời quá rồi còn gì nữa!

Tần Huệ Vương nói:

- Trương Nghi là người giúp việc đắc lực của trẫm, trẫm làm sao có thể đẩy Trương Nghi vào chỗ chết được.

Trương Nghi nói:

- Tâu đại vương, thần xin đi, một mình thần chết để nước Tần được cả một vùng đất rộng lớn Kiếm Trung, cũng đáng lắm! Hơn nữa, cũng chưa chắc thần đã chết đâu.

Huệ Vương hỏi:

- Tại sao?

Trương Nghi trả lời:

- Thần rất thân thiết với Cận Thượng, một đại thần được Sở Hoài Vương yêu mến và tín nhiệm. Cận Thương lại được mỹ nhân mà Sở Hoài Vương sủng ái nhất tên gọi là Trịnh Tú rất tín nhiệm. Thần có thể mua chuộc họ để họ nói tốt cho thần trước mặt Sở Hoài Vương. Huống hồ, nước Tần mạnh, nước Sở yếu, thần là sứ thần được nước Tần cử tới, sao Sở Vương lại có thể tùy tiện giết hại thần được?

Tới lúc này Huệ Vương nói để cho Trương Nghi đi.

Trương Nghi tới nước Sở. Sở Hoài Vương nhốt Trương Nghi lại, chuẩn bị chọn ngày lành, tháng tốt đem ra giết. Trương Nghi đã mua chuộc được Cận Thượng và Trịnh Tú từ lâu rồi. Hai người này đã nói tốt cho Trương Nghi trước mặt vua Sở hết lần này đến lần khác, Trịnh Tú còn quấn quýt bên cạnh Hoài Vương suốt ngày rồi lại suốt đêm, vừa khóc vừa hờn nói:

- Nếu bệ hạ giết chết Trương Nghi, vua Tần nhất định sẽ giận dữ, cử đại quân đến đánh, liệu hai mẹ con thiếp còn sống được không?

Sở Hoài Vương đã xúc động bởi những lời nói đó, Sở Hoài Vương luyến tiếc Trịnh Tụ và con trai, lại luyến tiếc mảnh đất Kiềm Trung kia, nên đã không giết chết Trương Nghi, trái lại, đã tin theo Trương Nghi, bằng lòng cùng nước Tần vĩnh viễn giao hảo, sau đó đã rất khách khí đưa trả Trương Nghi về nước Tần.

Về tới nước Tần, Trương Nghi nói với Tần Huệ Vương.

- Vua Sở vô cùng sợ hãi đại vương, nếu đại vương có thể đem một nửa đất Hán Trung trả về cho nước Sở, rồi đem con gái gả cho Thái tử nước Sở, thì vua Sở càng cảm kích trước ân đức của đại vương. Thần sẽ dùng ví dụ này đi du thuyết các quốc gia khác, thì người ta mới vui lòng “Liên hoành” với nước Tần.

Tần vương rất tán thành chủ ý này, liền trao vàng bạc, xe ngựa cho Trương Nghi, rồi cử Trương Nghi tới các nước du thuyết việc “Liên hoành”, còn tặng cho Trương Nghi năm tòa thành rồi phong cho làm Vũ Tín Quân.

Trương Nghi đã lên đường, trạm đầu tiên tới nước Tề, yết kiến Tề Tuyên Vương; Trương Nghi nói với Tề Tuyên Vương:

- Đại vương còn chưa biết hay sao, nước Tần và nước Sở đã kết thành thông gia rồi. Thần mới từ nước Triệu đến, nước Triệu rồi nước Hàn, nước Ngụy nghe thấy Tần Sở Vương kết liên minh, không nước nào không sợ hãi, đều tranh nhau tặng cho đất nước Tần để kết thành hòa hảo. Tại sao đại vương lại không giao hảo với nước Tần? Nếu nước Tần để cho Tam Tấn đánh đại vương, tới lúc đó có muốn giao hảo với nước Tần thì cũng đã muộn. Tình thế hiện nay chính là như vậy, ai giao hảo với nước Tần thì người ấy được an toàn, ai phản đối Tần thì người đó sẽ gặp xúi quẩy.

Tề Tuyên Vương đã thực sự bị Trương Nghi dọa cho hoảng sợ, phải nhờ Trương Nghi nói giùm việc muốn hòa hảo trước mặt vua Tần.

Sau đó, Trương Nghi lại chạy liền một mạch đến du thuyết ở nước Triệu và nước Yên; biện pháp mà Trương Nghi sử dụng cũng vẫn là kết hợp lừa bịp với dọa nạt. Khi ở nước Triệu, Trương Nghi đã lừa Triệu Vũ Vương, nói rằng nước Tề đã đem một dải đất rộng lớn thuộc vùng ven biển biếu cho nước Tần rồi, Tới nước Yên lại lừa Yên Chiêu Vương, nói rằng nước Triệu cũng đã cắt đất dâng cho nước Tần. Trương Nghi lừa dối khiến vua các nước này đều biểu thị muốn giao hảo với nước Tần. Thậm chí, ngay trước mặt Yên Chiêu Vương cả gan cắt năm tòa thành trì phía Đông Hằng Sơn làm lễ vật dâng nước Tần. Và như vậy, sách lược “Liên hoành” thân Tần của Trương Nghi đã thu được thành công rất to lớn, Trương Nghi vênh vang tự đắc vội vàng trở về nước Tần báo công.

Chưa được bao lâu, Tề Hoàn Công phát hiện Trương Nghi không phải là từ nước Triệu tới nước Tề, mà là tới nước Tề trước, sau mới sang Triệu; rồi lại hỏi thăm mà biết, “Tam Tấn” đã hiến dâng đất cho vua Tề, khi biết chuyện đó không có, mới hay bị mắc lừa. Lúc ấy, vừa hay Tần Huệ Vương qua đời, nhân cơ hội này Tề Tuyên Vương đã gửi thông tri đi các nước muốn lập lại “Hợp tung”, tự nhận làm Tung Ước trưởng, tuyên bố ai bắt được Trương Nghi thì sẽ được thưởng 10 tòa thành.

Còn Trương Nghi thì sao? Còn chưa về tới đô thành nước Tần đã nghe nói Tần Huệ Vương qua đời. Thái tử Vũ Vương đã lên ngôi. Trương Nghi đã bị Vũ Vương ghét bỏ từ trước, sau khi về nước lại bị một số quan đại thần dèm pha, cảm thấy tình hình đã xấu đi, khó có thể tiếp tục trụ lại ở nước Tần được. Trương Nghi liền cầu kiến Tần Vũ Vương xin được tới nước Ngụy. Trương Nghi nói:

- Nghe nói vua Tề đặc biệt hận thần, thần tới đâu, ông ta phát binh truy đuổi đến đó. Sau khi thần tới nước Ngụy rồi, nước Tề nhất định sẽ tấn công đánh nước Ngụy, chờ tới khi họ đánh nhau không phân thắng bại, đại vương sẽ thừa cơ đánh vào nước Hàn, chiếm lấy đất Tam Xuyên của họ. Tam Xuyên dựa vào sát đất phụ thuộc của Thiên Vương, lúc đó Đại Vương sẽ có thể dọa Thiên tử, ra lệnh cho thiên hạ.

Tần Vũ Vương đang mong sao có được ngày như vậy, liền thưởng cho Trương Nghi ba chục xe ngựa, đưa Trương Nghi tới nước Ngụy. Ngụy Tương Vương thấy Trương Nghi tiếng tăm lẫy lừng tới, liền phong cho Trương Nghi làm tướng quốc.

Quả nhiên, Trương Nghi tới nước Ngụy chưa bao lâu, nước Tề đã tấn công nước Ngụy. Ngụy Tương Vương quá sợ hãi, vội vàng tìm Trương Nghi tới bàn bạc. Trương Nghi rành rọt nói.

- Thưa đại vương, xin đại vương đừng buồn. Thần đã có cách bắt nước Tề phải lui binh.

Trương Nghi sai tâm phúc của mình là Phùng Hỉ giả làm sứ thần nước Sở tới nước Tề. Gặp Tề Tuyên Vương, Phùng Hỉ liền nói:

- Nếu đại vương thực sự hận Trương Nghi thì không nên đánh nước Ngụy.

Tề Tuyên Vương nói:

- Trương Nghi là kẻ thù của trẫm, Ngụy vương phong cho hắn làm tướng quốc, rõ ràng là đối địch với trẫm, không đánh Ngụy, liệu trẫm có hả được không?

Phùng Hỉ nói:

- Thế thì đại vương đã bị mắc lừa. Thần vừa từ Hàn Dương tới, nghe nói Trương Nghi trước khi tới nước Ngụy đã tính xong mưu kế với vua Tần rồi. Chỉ cần đại vương đánh vào nước Ngụy, thì nước Tần sẽ thừa cơ đánh nước Hàn, sau đó tới tước đoạt quyền vị của Chu Thiên Vương, ban lệnh cho thiên hạ. Bây giờ đại vương đi đánh nước Ngụy chẳng phải là đã trúng kế của chúng rồi sao?

Tề Tuyên Vương cảm thấy rất có lý, liền lui hết quân về nước. Lẽ dĩ nhiên Ngụy Tuyên Vương rất cảm kích Trương Nghi. Năm sau, Trương Nghi lâm bệnh rồi qua đời.

Trương Nghi đi khắp nơi lòe bịp lừa đảo, trở thành một kiểu chính khách điển hình. “Liên hoành” mà Trương Nghi đề xướng, sở dĩ có thể thu được thành công, nguyên nhân chủ yếu là vì nước Tần đã thực hành biện pháp của Thương Ưởng, nước giàu dân mạnh, thực lực hùng hậu, các nước ở Trung Nguyên đều rất sợ Tần, luôn cho rằng có dựa vào nước Tần thì mới tồn tại được.

Sáu nước ở phương Đông tuy cũng đồng ý với chủ trương “Hợp tung” của Công Tôn Diễn, muốn liên hiệp chống Tần, thế nhưng lại quá toan tính từng bước, tới giờ khắc mấu chốt thì không đồng tâm lại chẳng hợp sức. Do vậy “Hợp tung” không những không thành, trái lại đã làm cho nước Tần có cơ hội thực hiện được “Liên hoành”. Sau đó tần đã dùng sách lược vừa đánh vừa lôi kéo, viễn giao cận công, rồi phá tan được cả sáu nước.