Sau khi Yên Chiêu Vương thu thập được nhân tài, đất nước dần dần được phục hưng. Ông ngày đêm đau đáu báo thù nước Tề, nhưng nước Tề lớn mạnh, nước Yên nhỏ bé, báo thù đâu có dễ dàng gì? Do vậy, Yên Chiêu Vương thường đem kiếm cầm kích trèo lên núi cao, nhìn về hướng nước Tần thở ngắn than dài. Những việc làm như thế này đều bị Tô Tần phát hiện và để ý.

Tô Tần là người Lạc Dương. Lạc Dương là đô thành của Chu Thiên Vương thời đó. Tô Tần là người chủ trương “Hợp tung”, trước hết ông tới cầu kiến Chu Thiên Vương, do vì không có người tiễn dẫn, đã bị đối xử nhạt nhẽo hơn một năm trời. Bực tức, ông đã bán hết gia sản để đi tới nước khác. Ông long đong lận đận hết Đông sang Tây suốt mấy năm cũng chẳng kiếm được một nửa chức quan. Về sau, tiền đã tiêu hết, quần áo đã rách hết, quả thật không thể sống nổi nữa, ông đành phải trở về nhà. Người trong nhà thấy ông lê đôi hài cỏ, gánh một gánh nhẹ, nét mặt ngượng ngùng, biết rằng ông ra ngoài cũng chẳng có tiếng tăm gì, nỗi ấm ức thì khỏi phải bàn. Vợ ông không thèm để ý đến ông, chỉ dâu không nấu cơm cho ông ăn, cha mẹ đều mắng chửi ông. Tô Tần đã chịu sự kích thích rất lớn phải quyết phấn đấu vượt lên. Từ đó về sau, Tô Tần phát phẫn quyết chí học hành, ngày nào cũng đọc sách tới đêm khuya. Nửa đêm thường ngủ gật, ông tìm một chiếc dùi, hễ bị ngủ gật thì lấy dùi dâm mạnh vào đùi cho đau đớn, tinh thần lại tỉnh táo, để tiếp tục học. Sau này mọi người đã gọi tinh thần khắc khổ học tập này là “Chùy thích cổ”(1). Như vậy, Tô Tần đã đọc được rất nhiều sách. Ông còn liên hệ với hình thái chính trị của các nước, phân tích nghiên cứu, suy nghĩ tìm biện pháp xử lý. Sau khi học thành rồi ông lại xông pha dặm đường gió bụi.

Trên đường đi Tô Tần nghe tin Yên Chiêu Vương dùng nhiều vàng để đón mời các bậc hiền tài, ông liền lao thẳng tới nước Yên. Ông gặp Yên Chiêu Vương một ông vua có công trạng, liền thường xuyên nghị luận tình hình thiên hạ với Chiêu Vương, rồi bày mưu tính kế cho Chiêu Vương. Mưu lược chủ yếu mà ông nêu ra, tóm tắt là đề xuất ba phương án Thượng, Trung, Hạ. Phương án Thượng đẳng không làm được thì sử dụng Trung đẳng; Trung đẳng vẫn không làm được thì dùng hạ đẳng. Gặp sự việc nào cũng đều đề xuất ra ba loại phương án để Chiêu Vương lựa chọn, cho nên rất nhanh chóng Tô Tần đã được Yên Chiêu Vương tín nhiệm. Chiêu Vương muốn trả thù nước Tề, đó là niềm tâm sự cực kỳ bí mật ông chưa thổ lộ ra với bất kỳ ai, thế nhưng đã bị Tô Tần thóp được.

Một hôm, Tô Tần tới gặp Chiêu Vương cố ý gợi chuyện đó ra, hỏi Chiêu Vương đối với nước Tề có dự định gì không? Thoạt đầu, Chiêu Vương giật mình kinh sợ, sau đó thấy không thể dấu được đành phải nói thực. Tức thì, Tô Tần hiến kế cho Chiêu Vương: Nếu có thể làm cho nước Tề chịu sự kiềm chế của nước Tống ở phía Tây và nước Sở ở phía Nam, lúc đó sẽ xuất quân đánh Tề, thì mới đảm bảo được thắng lợi, thừa thế giành lấy một vùng đất Hà Giang của nước Tề thì thù lớn của nước Yên mới mong trả được. Chiêu Vương gật đầu lia lịa. Thế nhưng làm cách nào khiến nước Tề rơi vào cái thòng lọng này được? Vua tôi hai người bí mật bàn mưu tính kế suốt buổi, rồi định ra được một kế phản gián, quyết định cử Tô Tần thực thi. Khi sắp đi, Tô Tần xin Chiêu Vương vô luận như thế nào cũng không được nghe theo sự xúi bẩy, khích bác của người khác để xử tội mình. Tại sao Tô Tần lại lo lắng như vậy? Bởi vì Tô Tần biết rằng việc thi hành kế phản gián rất lâu mới có thể thu được hiệu quả, nếu như trong thời gian này nghe lời sàm tấu thì kế phản gián sẽ thất bại. Chiêu Vương đã làm cho Tô Tần hết sức yên tâm trước khi đi, bản thân mình quyết không dao động sự tín nhiệm đối với Tô Tần.

Năm 15 Chu Nản Vương (năm 300 trước Công Nguyên) Tô Tần đã trải qua cuộc lặn lội đường dài tới nước Tề. Tình hình nước Tề lúc đó khác xa với dự đoán của Tô Tần. Tề Hoài Vương đã qua đời, Tề Mân Vương lên ngôi đã dùng Mạnh Thường Quân làm tướng, Nam phạt Sở, Tây đánh Tần, lại còn tích cực lôi kéo nước Triệu. Triệu Vũ Linh Vương thông qua việc “Hồ phục kỵ xạ”, thực sự cải cách, thế nước đã trở nên cường thịnh. Như vậy, là đã hình thành cục diện thế đứng của ba chân đỉnh là Tần, Tề, Triệu. Nước Yên nếu muốn đánh nước Tề thì cần phải phá được mối quan hệ giữa Tề và Triệu. Sau khi Tô Tần tới nước Tề, liền quyết định đi trước nước cờ này. Thế nhưng, Tô Tần đã ra sức hoạt động ở nước Tề suốt 5 năm mà cũng chưa đạt được mục đích, chỉ mới là tranh thủ được nước Tề không Bắc tiến chinh phạt nước Yên, khiến cho Yên Chiêu Vương có thời gian nuôi dưỡng tinh thần, tích trữ lực lượng đã đầy đủ, cộng thêm một số người như Điền Phạt... gây xích mích ở bên cạnh, cuối cùng đã làm thay đổi cả chủ ý ban đầu của Chiêu Vương. Chiêu Vương sai người đến thay đổi Tô Tần, sau đó hấp tấp phát động cuộc tấn công vào nước Tề. Tô Tần nghe được tin này, lập tức viết thư khuyên Chiêu Vương đình chỉ hoạt động. Không kịp nữa rồi, hai nước Tề và Yên đã đánh nhau ở đất Quyền (vùng Tây Bắc huyện Hoàn, tỉnh Hà Bắc ngày nay). Tô Tần đành phải chạy về nước Yên.

Kết quả cuộc giao chiến giữa hai bên là quân Yên đại bại. Yên Chiêu Vương đành phải nhận thua rồi cử người tới xin lỗi vua Tề, lại còn phải đưa em trai của mình là Tương An Quân tới nước Tề làm con tin. Sự kiện này phát sinh vào năm 19 Chu Nản Vương, lịch sử gọi là “Quyền Chi nạn”.

Trong thời gian 8 năm về sau, Yên Chiêu Vương vẫn khắc ghi bài họ này, không dám tùy tiện manh động nữa, mà bền bỉ nhẫn nại chờ đợi sự biến đổi của tình thế. Tô Tần cũng vẫn lưu lại ở nước Yên chờ đợi thời cơ.

Thời gian này, quả nhiên tình thế đã phát sinh biến hóa. Tề Mân Vương bãi miễn Mạnh Thường Quân, đích thân chủ trì việc chính sự. Mân Vương thay đổi chủ trương liên Triệu Tấn, đã qua lại giao hảo với nước Tần. Tần Chiêu Vương cũng nhân tình thế đó phái sứ giả tới nước Tề, hẹn với Mân Vương cùng xưng đế. Tần ở phía Tây, Tần Chiêu Vương xưng là Tây Đế; Tề ở phía Đông; Tề Mân Vương vô cùng sung sướng vì đã thực sự được xưng là Đế. Và như vậy, “Tam Tấn” (Hàn, Triệu, Ngụy) nằm ở giữa hai nước Tần, Tề đã chịu sự uy hiếp của họ, đặc biệt là mối quan hệ giữa Tề và Triệu càng biến hóa xấu thêm từng bước. Yên Chiêu Vương cho rằng đây chính là cơ hội tốt nhất, ông bắt Tô Tần gấp rút lại một lần nữa tới nước Tề, ngoài mặt là tăng cường sự bang giao giữa Yên và Tề, ngấm ngầm là tiếp tục tiến hành hoạt động phản gián.

Để giành lấy sự tín nhiệm của Tề Mân Vương, trước tiên Tô Tần viết một bức thư mật sai người đưa tới cho Tề Mân Vương. Đại ý nói rằng: “bởi vì thần luôn là thân tín của Chúa công, Yên Chiêu Vương đã giam lỏng thần, khiến gần một năm nay thần không thể dốc sức vì Chúa công được. Gần đây thần được biết “Tam Tấn” bí mật chuẩn bị liên lạc với nước Yên, chúng muốn liên hiệp lại để tấn công nước Tề. Tôi muốn khuyên Yên Chiêu Vương không được nghe theo lời của “Tam Tấn”, chính vì vậy mà đã đắc tội với Yên Chiêu Vương, thần cũng chẳng hề luyến tiếc nữa. Thần đã quyết định chủ ý sẽ tới nước Tề lại dốc lòng dốc sức vì Chúa công. Nếu Chúa công chịu dùng lễ tiết long trọng nghênh đón thần, thần sẽ dẫn 150 chiếc xe tới”. Tề Mân Vương xem xong thư sai người chuyển lời cho Tô Tần, bằng lòng với yêu cầu đó. Tức thì Tô Tần soái lãnh 150 chiếc xe mà Yên Chiêu Vương đã chuẩn bị sẵn, rầm rầm rộ rộ kéo tới nước Tề; quả nhiên đã nhận được sự tiếp đãi long trọng.

Tề Mân Vương tuy đã xưng là Đông Đế, nhưng trong lòng vẫn cảm thấy không chắc chắn lắm, gặp được Tô Tần, việc đầu tiên là thỉnh giáo ông ta xem nên hay không nên tiếp nhận Đế hiệu. Tô Tần giả vờ như giật mình kinh sợ nói:

- Đây chính là cái thòng lọng mà vua Tần bày ra! Nếu Chúa công tự xưng là Đông Đế, chỉ có thể dẫn tới sự bất mãn của các nước khác đối với Chúa công. Theo ý của thần, Chúa công nên nghĩ cách mở rộng đất đai của nước Tề, nâng cao uy tín của nước Tề, tới lúc đó thì các nước ở xung quanh còn ai dám không phục nào?

Tề Mân Vương là người ham làm to, thắng lớn, cho rằng lời Tô Tần nói rất đúng, liền hỏi:

- Vậy thì trẫn nên bắt đầu từ đâu?

Tô Tần như đã chuẩn bị sẵn sàng, nói:

- Đánh Tống. Nước Tống đất nhỏ, thế yếu, dễ dàng đánh chiếm. Đánh chiếm được Tống rồi ngay cả đến nước Tần cũng phải sợ Chúa công nhiều bề.

Tề Mân Vương nghe nói gật đầu liên tục, lập tức quyết định đánh Tống.

Kỳ thực, chủ trương này của Tô Tần, chính là sách lược khiến cho nước Tề chịu sự kiềm chế của nước Tống mà ông đã nêu ra với Yên Chiêu Vương. Vốn dĩ, Tống là một nước nhỏ ở phía Tây Nam nước Tề, nếu nước Tề dụng binh đánh Tống, tất phải rút quân điều động từ phía Bắc, như vậy sẽ giảm nhỏ áp lực đối với nước Yên, Tống tiếp giáp đất với Sở và Ngụy, Tề đánh Tống tất sẽ khiến cho hai nước bị uy hiếp, như vậy thì sẽ tăng sâu thêm mâu thuẫn giữa Tề và Sở, Ngụy, điều càng quan trọng hơn là Tần là nước bảo hộ của Tống, Tề đánh Tống lại tất nhiên sẽ dẫn tới xung đột giữa Tề và Tần; như vậy là nước Tề sẽ gặp địch ở cả bốn phía, nước Yên có thể ngồi mà thu lợi của “Ngư ông”. Trước mắt, Tề Mân Vương chỉ cảm thấy nước Tống là một miếng thịt béo bở ở sát bên cạnh miệng mình, chỉ muốn nuốt chửng nó đâu có nghĩ tới nhiều điều này làm gì?

Không lâu, Tề Mân Vương đem theo Tô Tần hội thề liên minh với nước Triệu ở đất A (vùng đông bắc huyện Dương Cốc, tỉnh Sơn Đông ngày nay). Hai nước đã bàn bạc thỏa thuận: Tề không xưng Đế nữa, Triệu đồng ý cho Tề đánh Tống, Tề và Triệu liên hiệp chống lại Tần. Tô Tần thay mặt cho Yên Chiêu Vương biểu thị, khi nước Tề đánh nước Tống, nước Yên cũng cử quân đội tới giúp đỡ nước Tề. Chính vào năm thứ hai khi Tô Tần tới nước Tề lần thứ hai, nước Tề đã phát động đánh Tống lần thứ nhất; Triệu, Ngụy, Yên đều cử quân tới tham gia. Kết quả đã thắng lớn, nước Tống đành phải cắt đất để cầu hòa.

Tề Mân Vương đánh Tống giành được mối lợi lớn, thế nhưng mối quan hệ với nước Tần đã bị phá vỡ. Tề Mân Vương dứt khoát đã làm là làm tới cùng, quyết tâm tiến thêm một bước thôn tính nước Tống, đồng thời liên hiệp với “tam tấn” và nước Yên cùng đánh Tần. Lúc này Tề Mân Vương càng tín nhiệm Tô Tần, liền phái Tô Tần tới các nước để duy thuyết.

Trước hết, Tô Tần tới nước Yên, ngoài mặt Chiêu Vương quyết định ra sức ủng hộ, phái cử hai vạn quân đội quy thuộc về vua Tề chỉ huy, tê liệt nước Tề; bí mật cho Tô Tần liên lạc với “Tam Tấn” để chuẩn bị liên hiệp chống Tề. Sau khi vua tôi bàn định. Tô Tần tới nước Ngụy. Lúc này người đảm nhiệm tướng Ngụy là Mạnh Thường Quân từ nước Tề tới, lẽ dĩ nhiên ông ta là người ủng hộ việc trừng phạt nước Tề, có điều là nước Ngụy thế yếu, đành phải hành động theo nước Triệu. Trái lại, Lý Đoài nắm giữ đại quyền nước Triệu thì chủ trương thân Tề, cho nên việc liên hiệp chống Tề khó có thể thực hiện được ngay.

Để lôi kéo Lý Đoài của nước Triệu, Tề Mân Vương để cho ông ta đảm nhiệm chức chủ soái liên quân, còn bằng lòng phong đất cho ông ta. Lúc này mới miễn cưỡng tổ chức hành động liên hiệp chống Tần. Đây chính là “Tô Tần hợp tung” đã được lịch sử nhắc tới.

Nửa năm đầu năm 28 Chu Nản Vương (năm 287 trước Công Nguyên), liên quân năm nước Tề, Hàn, Triệu, Ngụy, Yên đã tụ tập ở Thành Cao nước Hàn (thị trấn Tị Thủy, huyện Hình Dương, tỉnh Hà Nam ngày nay). Do các nước đều có tính toán riêng của mình nên đã chậm chạp không phát động nổi cuộc chiến tranh đánh Tần. Lúc này, Tề Mân Vương ra lệnh cho quân nước Tề quay đầu trở lại đánh vào nước Tống lần thứ hai. “Tam Tấn” đều cảm thấy đã mắc lừa vua Tề. Yên Chiêu Vương nhân cơ hội, bí mật bàn mưu đánh Tề với Mạnh Thường Quân của nước Ngụy, Hà Từ Vi của nước Triệu (nhân vật nắm quyền chủ trương chống Tề). Chẳng ngờ, điều cơ mật bị tiết lộ, Tề Mân Vương đành kết thúc sớm việc đánh Tống lần thứ hai, tháng 8 năm đó cho thu quân về.

Lúc này Mạnh Thường Quân hy vọng nước Tề phản bội “Tam Tấn” trước, để tiện kích động sự bức tức của Tam Tấn cùng chống Tề. Để phối hợp hành động này, Tô Tần cố ý cử người báo cho Tề Mân Vương biết, nói rằng:

- “Tam Tấn” nhìn thấy việc đánh Tần không thành đang vạch kế hoạch chống lại nước Tề để đi giảng hòa với nước Tần.

Tề Mân Vương tin là thật, tranh đi trước “Tam Tấn” giảng hòa với nước Tần, tức thì Tề Tần lại tốt trở lại với nhau. Tô Tần lợi dụng cơ hội từ nước Ngụy tới nước Triệu, tranh thủ Lý Đoài cùng chống Tề. Chẳng ngờ, Lý Đoài tựa hồ như đã điều tra phát giác được những hoạt động phản gián của Tô Tần, liền cho giam lỏng Tô Tần.

Tô Tần vội vàng viết thư cho Yên Vương, cầu xin Yên Vương nghĩ cách cứu nạn. Sau khi Yên Chiêu Vương lên tiếp cử sứ thần tới nêu ra kháng nghị với nước Triệu, Tô Tần mới được thả ra, lập tức lại đi tới nước Tề.

Tô Tần vừa tới nước Tề, trước tiên là tìm cách gây xích mích giữa Tề Mân Vương với Lý Đoài. Tô Tần nói với Tề Mân Vương:

- Lý Đoài là tử thù của nước Tần, thế mà Chúa công một mặt giảng hòa với nước Tần, mặt khác lại phong đất cho Lý Đoài, đó chẳng phải là cố ý làm cho nước Tần giận dữ hay sao?

Tề Mân Vương vừa nghe thấy đã có lý, rút bỏ ngay việc phong đất cho Lý Đoài. Việc làm đó, thật sự đã kích động Lý Đoài giận dữ, mối quan hệ giữa hai nước Tề, Triệu hoàn toàn bị phá vỡ. Vừa hay lúc này, nước Tống phát sinh nội loạn, Tề Mân Vương chẳng chịu nghe ai, cứ khăng khăng làm theo ý mình, lại phát động cuộc đánh Tống lần thứ ba, đã diệt tan được nước Tống, cuối cùng thì thực hiện được dã tâm thôn tính nước Tống. Trong lúc Tề Mân Vương đang cho rằng mình đã thực hiện được mưu kế, đâu ngờ đã sa vào thế hoàn toàn bị cô lập.

Hành động này của nước Tề đã làm chấn động các nước khác. “Tam Tấn” càng cảm thấy sự uy hiếp của các nước Tề đối với mình đã quá lớn, cần phải cùng tính sổ nợ với Tề Vương. Yên Chiêu Vương cho rằng thời cơ đã tới liền đích thân đi gặp Triệu Huệ Văn Vương, đặt ra kế hoạch “Tam Tấn” liên hiệp với Yên, Sở, Tần cùng đánh Tề.

Tề Mân Vương vẫn bị bưng bít trong kế phản gián, tới lúc này vẫn còn tin tưởng sâu sắc vào những lời Tô Tần nói nước Yên quyết không thể tiến đánh nước Tề được, tất cả quân chủ lực đều đóng trên mặt trận phía Tây, một lòng đối phó với “Tam Tấn”. Đâu ngờ, chính trong lúc này (năm 31 Chu Nản Vương năm 284 trước Công Nguyên); đại tướng Nhạc Nghị của nước Yên đã soái lãnh liên quân 6 nước “Tam Tấn” đột ngột từ phía Bắc đánh vào. Quân Tề trở tay không kịp, không thể chống cự lại được? Kết quả là, liên quân 6 nước đã đánh cho quân Tề đại bại. Về sau, quân đội các nước Hàn, Triệu, Ngụy... đều rút đi, chỉ có Nhạc nghị soái lãnh quân Yên tiếp tục kéo thẳng vào, chỉ xuýt nữa đã diệt tan nước Tề. Như vậy là, Yên Chiêu Vương đã trả được mối hận lớn của cảnh nước mất, nhà tan. Câu chuyện này, sẽ được kể rõ ở phần sau.

Tô Tần thi hành kế phản gián, trước sau đã hoạt động suốt mười mấy năm ở nước Tề và Triệu, Ngụy, Hàn... thế mà Tề Mân Vương không hề hay biết. Mãi tới lúc quân đội 6 nước đánh Tề, từ phương Bắc xông vào, Mân Vương mới phát hiện Tô Tần vốn là tên đại gián tiếp, trong lúc bực tức, đã hạ lệnh đem Tô Tần xa liệt ở trên đường phố lớn (xa liệt là một hình phạt hết sức tàn khốc, dùng năm chiếc xe buộc chặt đầu và tứ chi, xé rách để xử tử, tục gọi là năm ngựa phân thây). Khi Tô Tần chết tuổi khoảng trên 50. Tề Vương tuy đã giết chết Tô Tần, giải được nỗi uất hận, song chẳng có cách nào trừ được tai họa lớn lao của cảnh nước mất, thân chết.

Hầu hết các sách sử trước đây đều nói hai Tung hoành gia Tô Tần và Trương Nghi là bạn học, thời gian hoạt động của Tô Tần so với Trương Nghi có sớm hơn một chút. Những sách này đều căn cứ vào ghi chép trong Sử Ký của Tư Mã Thiên. Có một số nhà lịch sử học đã hoài nghi đối với cách nói này, thế nhưng vẫn chưa tìm được chứng cứ. Mãi tới cuối năm 1973, trong sách lụa đào được trong Hán mộ số 3 Mã Vương Đôi tại Trường Sa (loại sách viết trên lụa thời cổ đại), mới phát hiện được tư liệu đáng tin cậy đối với lịch sử của Tô Tần. Trong sách lụa có ghi chép các loại hoạt động mà Tô Tần đã tiến hành kế phản gián cho Yên Chiêu Vương, đã chứng minh được tuổi tác và vai vế của Tô Tần muộn hơn Trương Nghi, hai người cũng không phải là bạn học. Tô Tần đại biểu cho Tung hoành gia, cuộc đời của Tô Tần chủ yếu là tiến hành hoạt động phản gián ở nước Tề giúp Yên Chiêu Vương hai lần hành động trọng đại là tổ chức năm nước “Hợp tung đánh Tần” và sáu nước “Hợp tung” đánh Tề. Só sử liệu này, lúc đó Tư Mã Thiên chưa phát hiện ra, do vậy việc ghi chép trong Sử ký của ông có không ít điều sai lệch so với tình hình thực tế. Việc khai quật được sách lụa trong Hán một Mã Vương Đôi (ở trong Hán mộ này còn khai quật được hàng loạt chế phẩm giấy lụa và nhiều đồ dụng cụ, văn hiến thời cổ đại, đều là những thứ cực kỳ có giá trị) đã khiến cho có thể có được một nhận thức mới đối với một nhân vật lịch sử là Tô Tần này.