Sau khi Tề Uy Vương lên làm bá chủ các nước Yên, Triệu, Hà, Ngụy... đều rất sợ ngài, liền tranh nhau tới triều kiến. Chỉ có nước Tấn ở phương Tây không tới vốn là lúc đó nước Tấn còn khá lạc hậu về các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, các nước ở Trung Nguyên đều gọi Tần là “Tây Nhung”, coi nó là một dân tộc dã man mông muội, không đi lại gì với nước Tần, hơn thế còn thỉnh thoảng cử binh lính tới xâm lấn chiếm đoạt đất đai của nước Tần.
Năm thứ tám Chu Hiển Vương (năm 361 trước Công Nguyên) Tần Hiếu Công tức vị. Ông ta cảm thấy nước Tần ngoài thì bị nước láng giềng lớn áp bức, trong thì có sự chuyên quyền ngang ngược của bọn quý tộc, cuộc sống ngày càng khó khăn, nên đã quyết phấn đấu quật cường, thay đổi bộ mặt lạc hậu của đất nước. Để tìm được người hiền tài biết cải cách, Tần Hiếu Công đã ra một mệnh lệnh: “Bất luận là người trong nước, hay là người nước ngoài, ai có biện pháp tốt khiến cho nước Tần giàu mạnh lên được thì sẽ phong cho làm đại quan, thưởng đất đai cho người đó!”. Không lâu, có một người trai trẻ tên gọi là Vệ Ưởng theo lời kêu gọi ấy đã từ nước Ngụy tới nước Tần.
Vệ Ưởng họ Công tôn, tên Ưởng; vốn là một quý tộc đã sa sút của nước Vệ, cho nên mọi người cứ gọi ông là Vệ Ưởng. Ông nhìn thấy nước Vệ nhỏ yếu không đủ để ông mở rộng thi thố tài năng, liền chạy sang nước Ngụy, làm môn khách một thời gian dài, cũng không được trọng dụng. Giữa khi Vệ Ưởng đang u uất bất đắc chí, thì tự nhiên nghe thấy Tần Hiếu Công chiêu mộ người tài, ông đã quyết tâm rời nước Ngụy để tới nước Tần.
Tới nước Tần, Vệ Ưởng nhờ người giới thiệu vào gặp Hiếu Công. Vệ Ưởng đã đem một đạo lý và biện pháp làm cho nước giàu, binh mạnh trình bày một lượt cho Hiếu Công nghe, ông nói:
- Một đất nước nếu muốn giàu mạnh lên thì cần thiết phải coi trọng sản xuất nông nghiệp, có như vậy thì bách tính mới có ăn, có mặc, quân đội mới có lương thảo dư dật; cần phải huấn luyện quân đội giỏi, làm cho binh mạnh, ngựa khỏe; còn cần phải thưởng phạt phân minh, những người nông dân cày cấy thu hoạch được nhiều, những tướng sĩ anh dũng chiến đấu đều phải khuyến khích và khen thưởng, đối với những người không chịu khó sản xuất, đánh trận thì sợ chết, rất cần phải trừng phạt. Nếu thực sự có thể làm được những điều này thì không có quốc gia nào không giàu mạnh.
Hiếu Công nghe sau sưa thú vị đến nỗi quên cả ăn cơm. Hai người đã nghị luận việc quốc gia đại sự, bàn bạc suốt mấy hôm liền, rất tâm đầu ý hợp. Cuối cùng Hiếu Công đã quyết định thay đổi pháp chế, cải cách chế độ cũ, thực hành pháp lệnh mới do Vệ Ưởng nêu ra.
Tin này vừa truyền đi, các quan đại thần quý tộc đều phản đối. Rất nhiều quan đại thần khuyên Hiếu Công cần phải thận trọng, chớ có tin theo luận điệu của Vệ Ưởng. Trong lòng Hiếu Công rất tán thành chủ trương của Vệ Ưởng, cảm thấy nếu không thay đổi pháp chế thì không thể khiến nước Tần giàu mạnh được. Thế nhưng khi biết có nhiều người phản đối như vậy, lại cảm thấy e ngại, liền triệu tập rất nhiều quan đại thần tới, để họ tranh luận với nhau. Một quan đại thần tên gọi là Cam Long phát biểu đầu tiên, ông nói:
- Chế độ hiện nay là chế độ do tổ tông truyền lại, các quan lại thi hành thoải mái như ý muốn, dân chúng cũng đều đã quen rồi. Không thể thay đổi được! Thay đổi nhất định sẽ loạn!
Một số quan đại thần khác cũng hùa theo:
- Pháp chế mới là bậy bạ! Là hoang đường! Pháp chế cổ, lễ, giáo xưa là không thể cải tổ được.
Với lý lẽ thẳng thắn đầy sức thuyết phục, Vệ Ưởng đã phản bác lại họ rằng:
- Từng lời từng tiếng các vị đều nói nào là pháp chế cổ, lễ giáo xưa, xin hỏi các vị liệu những thứ đó có thể khiến đất nước giàu mạnh được không? Từ xưa tới nay không có phép chế và lễ giáo nào nhất thành bất biến cả. Chỉ cần có lợi cho đất nước, việc thay đổi pháp chế cổ, lễ giáo xưa hỏi có gì không đúng? Cứ khư khư giữ khuôn phép cũ chỉ có thể đưa đất nước tới chỗ diệt vong mà thôi!
Vệ Ưởng đã viện dẫn ra hàng loạt sự thực từ cổ chí kim, nói rõ sự cần thiết phải thay đổi pháp chế, khiến cho các quan đại thần phải câm họng, tắc cổ, chẳng nói được lời nào. Hiếu Công nghe Vệ Ưởng nói lời đều có lý, đánh gục hết các quan đại thần nào phản đối việc thay đổi pháp chế, nên rất vui mừng sung sướng nói với Vệ Ưởng.
- Tiên sinh nói đúng lắm. Pháp chế mới không thực hành! - nói xong liền phong Vệ Ưởng làm chức Tả Thứ trưởng (một loại quan thời xưa), trao cho ông đại quyền xúc tiến việc thi hành lệnh thực hiện pháp chế mới, lại trao cho ông nắm vững việc đặt ra các phương án thay đổi pháp chế. Hơn thế, còn tuyên bố: “Nếu kẻ nào còn dám phản đối việc thay đổi pháp chế thì sẽ lập tức trị tội kẻ đó và như vậy nên số quan đại thần kia không còn dám lên tiếng nữa”.
Vệ Ưởng đã ra các phương án thay đổi pháp chế một cách rất nhanh chóng. Hiếu Công hoàn toàn đồng ý. Vệ Ưởng sợ rằng pháp lệnh mới chưa có uy tín, nhân dân chưa tin tưởng, không thi hành nổi liền sai người dựng một cây gỗ dài gần ba ngày trước. Sau khi thực hành phép chịu vạ lây, họ cũng không kể tự làm theo ý muốn được. Do đó, họ đều điên cuồng công kích pháp lệnh mới, khỏi phải nói tới đại biểu của thế lực bảo thủ như bọn Cam Long nữa. Với sự xúc xiểm của họ, ngay cả Thái tử cũng nhảy ra phản đối. Vệ Ưởng đã bãi bỏ chức quan của Cam Long, thế nhưng, Thái Tử là người kế vị ngôi vua, không tiện xét xử, Vệ Ưởng đã đi tìm Tần Hiếu Công, thưa rằng:
- Tâu bệ hạ, pháp lệnh mới sở dĩ thi hành không được suôn sẻ chủ yếu là trên thượng đỉnh có người phản đối.
Hiếu Công nói:
- Bất kể ai phản đối thì phải trừng phạt ngay!
Vệ Ưởng đem chuyện thái tử phản đối, cố ý phạm pháp nói ra, Hiếu Công vừa tức giận vừa xấu hổ, không nói năng gì.
Vệ Ưởng nói:
- Thái tử đương nhiên là không thể trị tội, thế nhưng pháp lệnh mới nếu như có thể tùy tiện vi phạm, thì từ nay về sau càng khó có thể thi hành được.
Hiếu Công nói:
- Vậy thì phải làm thế nào?
Vệ Ưởng nói:
- Thái tử sở dĩ phạm pháp đều là do những người thày của chàng xúi giục, cần phải trừng trị họ.
Hiếu Công tỏ ra ưng thuận. Và như vậy, thầy giáo của Thái tử là công tử Kiền đã bị cắt mũi, công tử Cổ bị thích mặt. Thấy Hiếu Công và Vệ Ưởng kiên quyết như vậy ai nấy đều không dám phản đối pháp lệnh mới nữa.
Sau mấy năm, nước Tần đã trở nên giàu mạnh. Do pháp luật mới quy định những người sản xuất nhiều sẽ được miễn trừ lao dịch của một nhà, cho nên nhân dân đều một lòng chăm lo nghề nông, tích cực cấy lúa dệt vải, nền sản xuất được phát triển rất mạnh, đời sống của nhân dân cũng được cải thiện. Do pháp luật mới quy định các tướng sĩ ai giết giặc, lập công thì có thể được thăng quan tấn cấp, cho nên ai nấy đều anh dũng chiến đấu. Bà con nhân dân cũng rất vui mừng. Hiếu Công thấy rõ pháp luật mới do Vệ Ưởng đề ra đã đem lại hiệu quả rõ rệt, liền thăng chức cho Vệ Ưởng lên làm Đại Lương Tạo (một chức đại quan hồi đó). Hơn nữa, lại còn cử Vệ Ưởng cầm quân đi đánh ngụy. Trước kia, nước Ngụy vốn rất giàu mạnh, tới lúc này đã suy yếu, về căn bản không phải là đối thủ của nước Tần nữa, ngay cả đến Đô Thành An cũng bị quân Tần đánh chiếm. Nước Ngụy đành phải cầu hòa nước Tần. Vệ Ưởng đã khải hoàn trở về. Tiếp đó, lại tiến hành thực hiện pháp lệnh mới thêm một bước ở trong nước. Nội dung chủ yếu có: rời quốc đô từ Thành Ung (nay là huyện Phượng Tường, tỉnh Thiểm Tây) tới phía đông Hàm Dương để tiện phát triển sang Trung Nguyên; toàn quốc phân chia thành 31 huyện do trung ương trực tiếp bổ nhiệm huyện lệnh, huyện thừa, các quan huyện không xứng đáng với chức vụ đều bị trị tội, phế bỏ chế độ “tỉnh điền”(1), khuyến khích khai hoang. Ai vỡ hoang được bao nhiêu thì thuộc về người ấy, cho phép tự do mua bán ruộng đất, thống nhất đo lường, cân đếm... tất cả những việc này đều là những biện pháp mạnh mẽ thúc đẩy sản xuất phát triển, có tác dụng rất to lớn đến việc củng cố và tăng cường thế lực của giai cấp địa chủ mới nổi lên. Sau 10 năm thực hiện pháp lệnh mới, nước Tần đã trở thành một quốc gia giàu mạnh nhất lúc ấy. Chu Thiên Vương đã cử người đem biếu lễ vật phong ông làm “Phương bá” (lãnh tụ một phương của chủ hầu), các nước ở Trung Nguyên đều nô nức tới chúc mừng, nhìn đất nước mới hưng thịnh này bằng con mắt khác.
Tần Hiếu Công vô cùng sung sướng. Về sau ngài đã đem đất Thương với một vùng 15 tòa Thành từ thị trấn phong cho Vệ Ưởng để biểu thị sự cảm tạ công lao. Từ đó về sau, mọi người gọi Vệ Ưởng là Thương Ưởng.
Mấy năm sau, Tần Hiếu Công bị bệnh chết, Thái tử lên ngôi, đó là Tần Huệ Văn Vương. Trước kia Huệ Văn Vương phản đối pháp lệnh mới của Thương Ưởng, đã bị Thương Ưởng định tội, cho nên ngài vẫn ngấm ngầm ôm hận. Lúc này, ngài vừa lên làm quốc vương thì những người trước đây phản đối Thương Ưởng có âm mưu tạo phản. Huệ Văn Vương đã cho bắt Thương Ưởng đem xử tử. Thương Ưởng tuy đã chết, thế nhưng pháp lệnh mới mà ông thực hành đã mọc rễ sâu ở nước Tần, không cách gì có thể thay đổi được. Sự thay đổi pháp chế của Thương Ưởng đã đặt cơ sở vững chắc cho việc nước Tần thống nhất được Trung Nguyên về sau này.
