Đi tìm thầy Vương Độ Lư (Thay lời tựa) - Từ Tư Niên

Chuyên ngành của tôi quyết định lập đề án nghiên cứu văn học thông tục, đề tài này còn được liệt vào danh mục hạng mục trọng điểm khoa học xã hội quốc gia thời kỳ "Kế hoạch 5 năm lần thứ 7". Không lâu sau, vài người bạn nghiên cứu văn học thông tục lần lượt gửi thư tới, nhắc đến chuyện trong "Bắc phái võ hiệp tứ đại gia", tiểu sử của ba người Bạch Vũ, Lý Thọ Dân, Trịnh Chứng Nhân đa phần người đời đều đã tường tận, duy chỉ có Vương Độ Lư đến nay vẫn chẳng rõ là ai, bèn hỏi tôi xem có manh mối nào về phương diện này chăng. Trải qua sự "kích thích mạnh mẽ" của họ, tôi bỗng sực nhớ tới thầy Vương Độ Lư ở trường cũ. Thầy là thân phụ của Vương Ưng, bạn học cùng lớp cấp ba của tôi, thầy chưa từng dạy lớp chúng tôi, cũng chưa từng nghe nói thầy từng viết tiểu thuyết võ hiệp, nhưng họ tên thì không sai một chữ, thôi thì cứ thử hỏi xem sao. Rất nhanh sau đó đã nhận được thư hồi âm từ trường cũ, mới hay thầy Vương đã qua đời, nhưng nhờ vậy mà tìm được phu nhân của thầy Vương, chính là cô Lý Đan Thuyên, giáo viên quản lý nội trú của chúng tôi năm xưa, đồng thời xác nhận vị "Đại sư tiểu thuyết hiệp tình" lừng danh cả nước vào thập niên bốn mươi quả thực chính là thân phụ của Vương Ưng. Thật đúng là: Đạp rách giày sắt tìm chẳng thấy, đến khi gặp được chẳng tốn công!

Thầy Vương tính tình hướng nội, trầm mặc ít lời, ngoại trừ một lần nghe thầy báo cáo ở tổ hoạt động ngoại khóa "Hội Nghiên cứu Văn học", và nghe nói thầy học vấn uyên bác, là "thầy của các thầy cô" ra, tôi hoàn toàn chẳng biết gì về thầy. Cho nên, quá trình nghiền ngẫm tác phẩm của thầy cũng chính là quá trình tôi từng bước thấu hiểu con người thầy.

Các học giả nghiên cứu văn học thông tục trong và ngoài nước đánh giá rất cao về thầy Vương, tôn vinh thầy trong lịch sử văn học Trung Quốc đã "sáng tạo nên hình thái hoàn chỉnh của tiểu thuyết võ hiệp diễm tình", "là bậc nhất đại tông sư khai sơn lập phái", nhưng khi ấy ngoài học giả Đài Loan Diệp Hồng Sinh có bài bình luận giới thiệu tương đối cặn kẽ về tiểu thuyết hiệp tình của thầy Vương ra, chưa thấy ai thực hiện nghiên cứu mang tính hệ thống hơn. Tác phẩm tiêu biểu cho tiểu thuyết võ hiệp diễm tình của thầy Vương là bộ ngũ tác "Hạc Thiết hệ liệt": "Hạc Kinh Côn Lôn", "Bảo Kiếm Kim Thoa", "Kiếm Khí Châu Quang", "Ngọa Hổ Tàng Long", "Thiết Kỵ Ngân Bình". Khi đó những tác phẩm này ở đại lục vẫn chưa được tái bản, bản in của Hồng Kông và Đài Loan lại khó lòng tìm kiếm, tôi đã phải lặn lội qua các thư viện của bốn thành phố Tô Châu, Thượng Hải, Thiên Tân, Bắc Kinh, cộng thêm bạn bè tương trợ, mới có thể đọc được trọn vẹn.

Năm bộ tác phẩm này viết về câu chuyện tình yêu của bốn thế hệ hiệp sĩ hiệp nữ. Hoàn toàn khác biệt với tiểu thuyết võ hiệp trước kia, những hiệp khách dưới ngòi bút thầy Vương vừa là anh hùng, lại vừa không giống anh hùng. Tôi cảm thấy thầy Vương cố ý không muốn ban cho họ bản lĩnh vô song gánh vác cả thiên hạ, cứu quốc gia khỏi cảnh dầu sôi lửa bỏng, cứu muôn dân khỏi bước lầm than. Hành động của họ tập trung vào một mục đích duy nhất: Đấu tranh để bảo vệ quyền được yêu của bản thân, mà trách nhiệm của tình yêu lại thường khiến họ khốn đốn, bởi tất cả những gì họ làm, thậm chí hy sinh vì người mình yêu, phần nhiều lại chẳng thể mang lại hạnh phúc cho đối phương. Bi kịch tình ái của họ dĩ nhiên do các nhân tố ngoại tại như thế lực phong kiến, lễ giáo phong kiến gây nên, nhưng lại không hoàn toàn như thế. Là những hiệp khách võ nghệ cao cường, túc trí đa mưu, cuộc đấu tranh của họ với thế lực bên ngoài thường có thể giành được thắng lợi, thế nhưng một khi đối mặt với những nhược điểm về tính cách, tâm lý của chính mình - bao gồm cả những quan niệm truyền thống bám rễ sâu xa - họ lại khó tránh khỏi "chuốc lấy thất bại". Theo nghĩa này, kẻ thù của họ chính là bản thân họ. Xét về chiều sâu tác phẩm, thầy Vương không chỉ khắc họa tính cách phức tạp của nhân vật, mà còn đưa cuộc đấu tranh ngoại tại vào sâu thẳm tâm linh của họ. Bi kịch này chính là "bi kịch tính cách" điển hình.

Thời trung cổ được gọi là "thời đại anh hùng", mà "phi anh hùng", "phản anh hùng" lại chính là đặc trưng rõ nét của ý thức hiện đại. Lấy cổ đại làm bối cảnh câu chuyện, viết lại là tiểu thuyết võ hiệp, thầy Vương đương nhiên không thể không viết về "anh hùng"; thế nhưng như đã nói ở trên, tiểu thuyết hiệp tình của thầy lại mang sắc thái "phi anh hùng" rõ rệt và khuynh hướng tư tưởng chủ nghĩa cá nhân - tương ứng với điều đó, xã hội giang hồ dưới ngòi bút của thầy mang tính bình dân sâu sắc. Mãi đến đầu thập niên bốn mươi, tuyệt đại đa số tiểu thuyết võ hiệp nước ta đều chưa bứt phá khỏi mô thức cấu tứ "lấy cốt truyện làm trung tâm", còn cấu tứ của thầy Vương lại nhắm thẳng vào xung đột nội tâm của con người và nội hàm phức tạp của nhân tính, điều này không chỉ khiến mô thức cấu tứ của tiểu thuyết võ hiệp chuyển dịch sang "lấy tính cách làm trung tâm", mà còn phá vỡ khuôn sáo truyền thống vốn chỉ câu nệ vào đấu tranh thiện ác, chính tà trên bề mặt. Do đó, tôi cảm thấy tác phẩm của thầy Vương vào thời điểm ấy mang đậm tính hiện đại.

Trong các tác phẩm bi kịch, tinh thần bi kịch luôn bộc phát ở "tình cảnh cực hạn"; còn trong tác phẩm của thầy Vương, tinh thần bi kịch lại thường lan tỏa bên ngoài "tình cảnh cực hạn": Những hiệp sĩ hiệp nữ kia khi chiến thắng ngoại địch, thường cầm ngang lưỡi đao nhìn bốn phía, ngơ ngác như mất mát điều chi; hoặc giả, khi họ thoái ẩn giang hồ, ẩn dưới vẻ ngoài bình lặng thực chất lại chôn giấu nỗi bi lương vô hạn. Điều này làm tôi nhớ tới một đoạn luận bàn của Freud về "kịch tâm lý", ông nói, trong kịch tâm lý, "cuộc đấu tranh gây nên đau khổ diễn ra trong tâm linh của nhân vật chính, đây là cuộc đấu tranh giữa những xung động khác biệt, sự kết thúc của cuộc đấu tranh này tuyệt đối không phải là sự biến mất của nhân vật chính, mà là sự biến mất của một xung động trong người ấy; điều này có nghĩa là, cuộc đấu tranh ắt phải kết thúc trong sự tự kiềm chế". Còn các hiệp sĩ hiệp nữ dưới ngòi bút thầy Vương, sau khi sự "tự kiềm chế" đã thành hiện thực, những đợt sóng ngầm nơi sâu thẳm tâm linh họ vẫn còn lâu mới dừng lại. Vì vậy, tác phẩm của thầy không chỉ là bi kịch tính cách, mà còn mang đậm đặc trưng mỹ học của bi kịch tâm lý kể trên - về sau cô Lý Đan Thuyên kể với tôi, thầy Vương vào thập niên ba mươi, bốn mươi quả thực từng đọc không ít tác phẩm của Freud và Kuriyagawa Hakuson - điều này lại khiến tôi cảm thấy, tuy thầy Vương viết tiểu thuyết võ hiệp mang hình thức truyền thống, nhưng thầy hoàn toàn khác với phần lớn các tác giả tiểu thuyết thông tục, tư tưởng chẳng hề cũ kỹ, thầy không chỉ tiếp nhận trào lưu văn hóa mới Ngũ Tứ, mà còn tiếp thu cả trào lưu văn hóa hiện đại phương Tây, lại dung hòa vào tác phẩm của mình một cách gần như không tì vết, điều này trong giới tác giả văn học thông tục hiện đại Trung Quốc quả là vô cùng hiếm có khó tìm.

Trong quá trình tra cứu "Hạc Thiết ngũ bộ tác" của thầy Vương, tôi không chỉ đọc các tiểu thuyết hiệp tình khác của thầy, mà còn biết thầy từng viết rất nhiều tiểu thuyết diễm tình xã hội. Tôi nghĩ, nghiền ngẫm những tiểu thuyết diễm tình xã hội này nhất định sẽ giúp thấu hiểu sâu hơn về tư tưởng và sáng tác của thầy. Cô Lý kể với tôi, các tác phẩm chủ yếu của thầy Vương hầu như đều được viết ở Thanh Đảo, cô đã nhiều năm chưa về lại Thanh Đảo, rất muốn đi một chuyến.

Thế là, tôi quyết định dẫn theo năm nghiên cứu sinh đến Thanh Đảo tra cứu tư liệu gốc, và gặp gỡ cô Lý ở nơi đó.

Tháng Năm ở Thanh Đảo khí hậu dễ chịu, phong cảnh thanh tú tuyệt vời. Chúng tôi chẳng còn bụng dạ nào thưởng ngoạn cảnh sắc ven biển, lao ngay vào Cục Lưu trữ thành phố, tra cứu các báo chí liên quan từ năm 1938 đến năm 1949 mà chủ yếu là tờ "Thanh Đảo Tân Dân Báo". Thời gian gấp gáp, báo cũ tuy tàn khuyết không nguyên vẹn nhưng số lượng vẫn vô cùng đồ sộ. Bèn quyết định mỗi người phụ trách một giai đoạn, rà soát nhật báo mỗi ngày, đọc trọng điểm các tiểu thuyết diễm tình xã hội của thầy Vương đăng tải trên đó; sau khi về trường sẽ dùng phương thức kể chuyện "nối đuôi" để thu vào băng cát-xét, rồi dựa theo băng ghi âm chỉnh lý ra nội dung tình tiết của từng bộ tiểu thuyết.

Những khi Cục Lưu trữ không làm việc đối ngoại, chúng tôi lại tới thăm hỏi cô Lý và những người biết chuyện khác. Cô Lý đã kể cho chúng tôi nghe về cuộc đời đơn độc mà trắc trở của thầy Vương - xin xem chi tiết tại trang 127 đến 130 trong cuốn sách mọn của tôi: "Hành tung của hiệp - Sử luận tiểu thuyết võ hiệp Trung Quốc". Khi cô nhắc tới chuyện thầy Vương rất thích tập "Ẩm Thủy Từ" của Nạp Lan Tính Đức, tôi dường như lại phát hiện ra một con đường tắt để tiếp cận thế giới tình cảm của thầy Vương. Nạp Lan Tính Đức tuy là bậc quyền quý người Mãn đầu đời Thanh - còn thầy Vương thì xuất thân từ gia đình người Bát Kỳ bần hàn - nhưng từ khúc của ông lại nổi danh với nét ai oán, bùi ngùi, những bài biên tái từ của ông giữa chốn đao kiếm ngựa xe lại ngập tràn phong vị thê lương, tĩnh lặng. Đây cũng chính là sắc thái tình cảm xuyên suốt tiểu thuyết hiệp tình của thầy Vương. Thập niên ba mươi, thầy Vương lưu lạc phong trần qua khắp các vùng Sơn Tây, Hà Nam, Thiểm Tây, Cam Túc, cuộc sống nghèo khó, tính cách cô ngạo, tâm thái hướng nội dung hòa cùng cảnh sắc cao nguyên Hoàng Thổ mênh mang, đã bồi đắp thêm phong vị thẩm mỹ kiểu Nạp Lan Tính Đức vốn hình thành từ thuở nhỏ của thầy. Phong vị thẩm mỹ này cùng với cấu tứ bi kịch tính cách - tâm lý trong sáng tác tiểu thuyết của thầy thẩm thấu, bổ trợ lẫn nhau, đã lan tỏa thành thứ phong vị thê lương mà cô tịch không ngừng trào dâng, không ngừng tầng tầng lớp lớp trong tác phẩm.

Chúng tôi thu thập được tư liệu về sáu bộ tiểu thuyết diễm tình xã hội của thầy Vương ở Thanh Đảo - về sau cô Lý còn gửi thêm vài bản sao chụp, tôi lại tìm thấy vài bộ nữa ở một thư viện cấp quận tại Thiên Tân, những tác phẩm này phần nhiều viết về bi kịch tình ái của thanh niên thời hiện đại. Trong lịch sử văn học thông tục, tiểu thuyết diễm tình thời kỳ đầu biểu hiện bi kịch luân lý tức bi kịch do xung đột "cha và con" tạo nên, còn trong tiểu thuyết diễm tình xã hội của thầy Vương, xung đột này đã lui xuống hàng thứ yếu, điều thầy dốc sức phơi bày là bi kịch do xung đột giữa "vật" và "người" gây ra, tức là sự tàn phá, xói mòn của kim tiền đối với nhân tính và tình yêu. Những tác phẩm này của thầy không chỉ đánh dấu một thời đại mới của tiểu thuyết diễm tình trong lịch sử văn học thông tục, mà còn hòa nhịp đồng điệu với nền văn học mới từ phong trào "Ngũ Tứ" trở lại đây. Trong các tác phẩm này thường xuất hiện những nhân vật mang khí chất hào hiệp, nhưng hành vi nghĩa hiệp của họ lại chịu sự trói buộc lớn hơn nhiều so với nhân vật chính trong tiểu thuyết hiệp tình của thầy Vương. Nơi đây phản ánh nhận thức tỉnh táo của tác giả đối với đời sống hiện đại.

Hegel từng nói, nếu như anh hùng cổ đại có thể "dựa vào tính độc lập tự chủ trong tính cách của mình" để "gánh vác và hoàn thành mọi sự vụ của bản thân", thì tính độc lập tự chủ ấy ở thời hiện đại đã bị phá hủy hoàn toàn, bởi vì "trật tự xã hội thị dân phía sau lưng" những con người hiện đại "có uy lực không thể lay chuyển, đối với uy lực này họ quả thực không cách nào kháng cự". Thầy Vương trong một bộ tiểu thuyết xã hội cũng từng mượn lời nhân vật chính đứng ra nghị luận: Hiệp khách rốt cuộc đã trở thành "nhân vật lịch sử đáng thương bị thời đại đào thải" rồi. Nói cách khác, là một nhà văn sống ở thời hiện đại, thầy không chỉ nhận thức sâu sắc về mặt lý tính rằng thời đại của hiệp khách đã một đi không trở lại, mà còn hiểu tường tận rằng hiệp khách ngay cả trong "thời đại anh hùng" cũng mang những giới hạn không thể vượt qua. Nhận thức tỉnh táo này chính là căn nguyên của khuynh hướng "phi anh hùng" trong tiểu thuyết hiệp tình của thầy, cũng là động lực thúc đẩy thầy dùng thái độ hiện thực chủ nghĩa mang tính phê phán để viết nên một loạt tiểu thuyết diễm tình xã hội. Thế nhưng, tiểu thuyết diễm tình xã hội lại chưa đủ để giãi bày trọn vẹn nỗi u uất đầy ắp trong lồng ngực vì "trải qua muôn vàn trắc trở, nếm đủ mùi vị nhân gian", cũng không đủ để ký thác sự theo đuổi chấp niệm đối với lý tưởng, vậy nên thầy đã trút tất cả những điều ấy vào tiểu thuyết hiệp tình của mình, bởi vì tiểu thuyết võ hiệp xét về bản chất vốn thuộc về chủ nghĩa lãng mạn. Do đó, khảo sát từ hệ thống cấu trúc tư duy sáng tác, tiểu thuyết diễm tình xã hội của thầy là nền tảng cho tiểu thuyết hiệp tình; khảo sát từ mối quan hệ giữa tác phẩm và hiện thực, tiểu thuyết diễm tình xã hội của thầy là ẩn dụ sáng tỏ về hiện thực, còn tiểu thuyết hiệp tình lại là ẩn dụ sâu xa về hiện thực - chữ "hiện thực" nói ở đây mang nghĩa rộng, bao gồm cả tư tưởng tình cảm của tác giả - sau khi có được nhận thức cơ bản kể trên, tôi cũng đã có nhận thức rõ ràng đối với địa vị của thầy Vương trong lịch sử văn học thông tục hiện đại Trung Quốc.

Tiểu thuyết thông tục hiện đại Trung Quốc có điểm khác biệt với văn học mới Ngũ Tứ, nó cơ bản tuân theo truyền thống nghệ thuật tiểu thuyết Trung Quốc bắt nguồn từ nghệ thuật "thuyết thoại" cổ đại - còn văn học mới Ngũ Tứ thì cơ bản tuân theo truyền thống nghệ thuật phương Tây. Sau khi phong trào văn học mới Ngũ Tứ nổ ra, từng chĩa mũi nhọn phê phán vào văn học thông tục mà đại diện là "phái Uyên Ương Hồ Điệp" - cần phải chỉ ra rằng, có tư liệu từng gọi thầy Vương thuộc phái Uyên Ương Hồ Điệp, điều này là thiếu tính khoa học, bởi thầy Vương không hề có mối liên hệ nào với phái này -, phong trào đó khi phê phán tư tưởng hủ bại của phái Uyên Hồ, đồng thời cũng phủ định luôn truyền thống tiểu thuyết Trung Quốc cùng sức sống hiện thực của nó, điều này phản ánh mặt cực đoan của phong trào Ngũ Tứ. Dẫu cho từ cuộc thảo luận về "đại chúng hóa" vào thập niên ba mươi, những người có tầm nhìn trong phe văn học mới đã dần thay đổi cách nhìn đối với truyền thống nghệ thuật nước nhà và văn học thông tục, nhưng sự phủ định toàn diện đối với phái Uyên Hồ vẫn kéo dài tới tận sau năm 1949. Mãi đến đầu thập niên tám mươi, trong sách giáo khoa văn học hiện đại ngoài việc phủ định phái Uyên Hồ ra, vẫn không hề có bất kỳ chỗ đứng nào cho văn học thông tục hiện đại. Quan điểm "tả khuynh" này ảnh hưởng sâu sắc đến mức sinh thời thầy Vương đối với quá trình sáng tác văn học thông tục của bản thân cũng luôn giữ thái độ tự phủ định mình.

Mặt khác cũng thấy được rằng, văn học thông tục hiện đại Trung Quốc quả thực tồn tại vấn đề làm sao để thích ứng với biến thiên thời đại. Lưu Hiệp nói "thông biến tất cửu", một dân tộc, một quốc gia không thể đánh mất truyền thống, không thể cắt đứt lịch sử, nhưng khư khư giữ lấy truyền thống thì lại chẳng có tiền đồ. Quá trình phát triển của tiểu thuyết thông tục hiện đại Trung Quốc cũng chính là quá trình thích ứng biến đổi của truyền thống tiểu thuyết Trung Quốc, giới lý luận văn học thông tục nhìn chung cho rằng động lực thúc đẩy sự biến đổi phát triển của nó chủ yếu có ba điều: Thứ nhất, sự biến đổi của các nhân tố bên ngoài như xã hội, độc giả, thị trường văn hóa, ngành báo chí xuất bản, thúc ép tiểu thuyết thông tục không thể không biến đổi; thứ hai, nhiều tác giả văn học thông tục tự thân đã có tố chất hiện đại, tố chất này phản ánh tự nhiên vào trong sáng tác, tạo nên sự biến đổi của truyền thống tiểu thuyết Trung Quốc; thứ ba, một số nhà văn văn học thông tục kiệt xuất đã tự giác tiếp thu dưỡng chất của văn học mới và văn học phương Tây, tự giác lấy đó làm động lực thúc đẩy sự biến đổi của truyền thống tiểu thuyết Trung Quốc. Động lực thứ ba hiển nhiên là ít mù quáng nhất, quan trọng nhất, trong lịch sử hiện đại Trung Quốc, những nhà văn văn học thông tục kiệt xuất như thế tổng cộng chẳng quá năm sáu người, thầy Vương chính là một trong số đó; đúng như một nhà phê bình vào thập niên bốn mươi từng chỉ ra, tác phẩm của họ "quả thực đã phá vỡ mặt bằng của tiểu thuyết thông tục để bước vào lĩnh vực sáng tác văn học", "văn tâm nội tại của họ hàm chứa sự 'mới mẻ' và 'nhiệt huyết' của sáng tác".

Đến đây, tôi cảm thấy mình bước đầu đã tìm thấy "văn tâm" của thầy Vương -

Lão tiêu đầu Nhiêm Thiết Tí ẩn cư chốn xuân tươi cảnh đẹp, tiểu hiệp nữ cứu cha. Tỉnh Hà Bắc - xưa gọi là Trực Lệ -, phía nam khống chế Hoàng Hà, phía bắc tựa vào dãy Yên Sơn; phía đông là biển Bột Hải mênh mông muôn trùng sóng nước, phía tây lại là rặng Thái Hành Sơn kéo dài hàng trăm dặm, trên núi có di tích lịch sử vĩ đại là Vạn Lý Trường Thành, ở giữa là một dải bình nguyên rộng lớn. Mấy con sông lớn như Sa Hà, Hô Đà Hà, Vĩnh Định Hà, ngày đêm cuộn chảy trên lồng ngực dải bình nguyên bao la ấy. Nhìn vào hình thế địa lý, đủ hiểu vì sao các nước Yên, Triệu thời cổ đại có thể xưng bá tranh hùng nơi đây, và vì sao Bắc Kinh lại có thể làm kinh đô suốt mấy trăm năm trường. Người dân chốn này tính tình chất phác, chuộng lòng trung hiếu, chuộng nghĩa hiệp, trọng lời hứa, giỏi võ nghệ, cho nên Hàn Văn Công đời Đường từng nói: "Đất cổ Yên Triệu lắm kẻ khẳng khái bi ca." Mà ngay giữa chốn thị tứ chợ búa, lò mổ quán rượu, cũng có biết bao giai thoại gan ruột tương chiếu lưu truyền, đó hoàn toàn là phong khí dân gian được tạo nên bởi truyền thống lịch sử cùng hoàn cảnh địa lý non sông.