Cả ba mẹ con đều lặng phắc, chú mục cả vào chàng hoàng thân, tuồng như không hiểu và không muốn hiểu chàng nói gì. Gania lặng người đi vì hoảng sợ.

Đối với cả ba mẹ con, sự xuất hiện của Nastasia Filippovna là quá lạ lùng và đột ngột đến trớ trêu, nhất là vào thời điểm hiện tại. Mà đây lại là lần đầu Nastasia Filippovna đến; từ trước đến nay nàng vẫn tỏ ra kênh kiệu đến nỗi dù đã nhiều lần trò chuyện với Gania nàng cũng không hề tỏ ra muốn làm quen với những người ruột thịt của gã, còn trong thời gian gần đây nàng còn không đả động gì đến họ, cứ như không hề có họ trên đời. Tuy cũng có hơi mừng vì được tạm gác lại cuộc đôi co đang khiến gã đau đầu nhức óc nhưng trong thâm tâm gã vẫn còn ôm hận với nàng vì cái thói kênh kiệu ấy. Dù sao gã vẫn chờ đợi ở nàng những lời nhạo báng, châm chọc xỏ xiên đối với gia đình gã hơn là một cuộc viếng thăm; gã biết chắc rằng nàng cũng đã thông tỏ hết mọi diễn biến trong gia đình gã xung quanh ý đồ đi đến hôn nhân của gã cũng như quan điểm của những người ruột thịt của gã đối với nàng. Cuộc thăm viếng này đây, một cuộc thăm viếng tiếp sau món quà chân dung ngay trong ngày sinh nhật, cái ngày mà nàng đã hứa là sẽ quyết định số phận của gã, - cuộc thăm viếng ấy hẳn là đồng nghĩa với cái quyết định kia rồi.

Ánh mắt băn khoăn của mọi người khi chú mục vào chàng hoàng thân đã nhanh chóng tiêu tan: Chính Nastasia Filippovna đã hiện ra trước cửa phòng và khi bước vào phòng lại phải hẩy chàng ra để đi.

– Cuối cùng cũng vào được đến đây… các vị đi buộc chuông cửa lại làm gì thế? - Nàng vừa cất tiếng ríu ran vừa chìa tay ra cho Gania lúc này đã đâm bổ đến bên nàng. - Ông làm sao mà cứ nghệt mặt ra như thế? Làm ơn giới thiệu tôi đi chứ…

Gania đã tỏ ra quá bối rối, trước hết gã giới thiệu nàng với Varvara, hai người đưa mắt nhìn nhau với vẻ lạ lẫm rồi chìa tay ra bắt tay nhau.

Nastasia Filippovna đóng kịch không tồi, chủ động cười nói rất vui vẻ; nhưng Varvara thì không quen giả tạo, cứ nhìn chăm chắm đi đâu với vẻ chán chường; ngay cả bóng dáng một nụ cười xã giao tối thiểu cũng không hề xuất hiện trên gương mặt. Gania lặng người đi; không còn thời gian đâu và cũng chẳng việc gì phải van xin nữa, gã ném vào mặt Varvara một cái nhìn hăm dọa dữ dẵn đến mức cô em đã nhận ngay ra được ý nghĩa của những phút giây này đối với anh trai mình. Nàng lập tức quyết định nhượng bộ anh mình và mỉm cười với Nastasia Filippovna (Tiếng thế chứ mọi người trong gia đình họ vẫn còn yêu nhau lắm). Tình hình đã có phần sáng sủa hơn nhờ có Nina Aleksandrovna: người được Gania (lúc này đã mụ hết cả người) giới thiệu tiếp với Nastasia Filippovna, thậm chí còn là người đầu tiên được gã dẫn đến bên nàng. Nhưng Nina Aleksandrovna vừa mới mở đầu bài “Tôi rất đỗi vui mừng…” thì Nastasia Filippovna đã không nghe nữa mà quay ngay sang với Gania và vừa ngồi xuống (dù vẫn chưa được mời) chiếc đi văng nhỏ trong góc phòng, bên cửa sổ, vừa hỏi loạn lên:

– Phòng làm việc của ông ở đâu? Và… và khách thuê nhà thì ở những đâu? Nhà mình cho thuê nhà cơ mà?

Gania đỏ bừng mặt lên và đã định trả lời qua quýt cho xong chuyện nhưng Nastasia Filippovna đã lập tức hỏi dồn:

– Nhà mình cho thuê những chỗ nào nào? Phòng làm việc của ông cũng không có kia mà. Có kiếm được kha khá không hở phu nhân? - Nàng bỗng hỏi Nina Aleksandrovna.

– Cũng có hơi vất vả, - Phu nhân đáp. - nhưng vất vả thì tất nhiên là phải có tiền. Có điều chúng tôi chỉ…

Nhưng Nastasia Filippovna đã lại không nghe nữa: nàng đưa mắt nhìn Gania, cười và hét lên với gã:

– Ông làm sao mà mặt mày trông lạ thế kia? Trời đất quỷ thần ơi, trông mặt ông ấy kìa!

Sau chuỗi cười ngắn ngủi ấy, mặt Gania quả tình biến dạng: ở gã, vẻ đờ đẫn, nhút nhát đến nực cười bỗng dưng biến mất; mà mặt lại tái dại đi, môi run bần bật; gã lẳng lặng đưa mắt lạnh lùng nhìn xoáy vào gương mặt vị nữ khách đang tiếp tục cười ngặt nghẽo.

Nhưng ở đây còn có một nhân vật thứ hai còn chưa hết ngất ngây trước sự xuất hiện của Nastasia Filippovna; tuy vẫn đứng như trời trồng ở chỗ cũ trên ngưỡng cửa ra vào, người ấy đã kịp nhận ra sắc mặt tái nhợt và sự biến đổi theo hướng dữ dằn của Gania. Nhân vật đó là chàng hoàng thân. Chàng giật mình, vội bước lên như một cái máy.

– Nhấp một ngụm nước đi, - chàng thì thầm với Gania. - Và đừng nhìn như thế…

Rõ ràng là chàng đã thốt ra câu nói một cách vô tư, không hề có ý gì, một phản ứng tức thời thôi; nhưng câu nói đã tác động rất mạnh. Dường như tất cả sự phẫn nộ của Gania bỗng giáng xuống đầu chàng hoàng thân: gã túm lấy vai chàng, lẳng lặng nhìn vào mặt chàng với vẻ căm ghét cứ như không thể thốt lên lời được nữa. Mọi người đều nháo nhác, Nina Aleksandrovna còn khẽ kêu lên một tiếng, Ptisyn bước lên phía trước với vẻ lo lắng, Kolia và Ferdysenko vừa hiện ra ở cửa bỗng sững lại vì quá ngạc nhiên, riêng Varvara thì vẫn đưa mắt gườm gườm nhìn ngó như trước, nhưng vẫn chú ý quan sát. Nàng không ngồi, chỉ đứng bên cạnh mẹ, tay khoanh trước ngực.

Nhưng Gania như sực nhớ ra, bất thần phá lên cười như điên như dại. Gã đã hoàn toàn trấn tĩnh lại được.

– Thế nào hở hoàng thân, ngài là bác sĩ đấy à? - Gã nói cười ầm ĩ một cách cực kỳ vui vẻ hồn nhiên, - ngài làm tôi hết cả hồn, Nastasia Filippovna này, xin trân trọng giới thiệu với cô nương, đây là một con người siêu việt, tuy là tôi cũng mới được biết ngài từ sáng nay thôi.

Nastasia Filippovna nhìn chàng hoàng thân, chưng hửng:

– Hoàng thân ư? Ông ấy là hoàng thân ư? Khổ quá, ban nãy ở ngoài kia tôi cứ tưởng ngài là một anh đầy tớ nên đã đi sai ngài vào trình chủ cho tôi được gặp! Ha ha ha!

– Không sao không sao! - Ferdysenko góp chuyện, vội vã sán đến bên người đẹp và lấy làm thích thú khi thấy mọi người cười ồ lên, - không sao: non è vero[1]…

– Thế mà suýt nữa thì tôi đã chửi mắng ngài, hoàng thân ạ. Xin ngài bỏ quá cho. Ferdysenko, ông cũng có mặt ở đây vào giờ này sao? Những tưởng ít ra cũng không phải chạm trán ông. Ai ấy nhỉ? Hoàng thân nào? Myskin à? - Nàng hỏi lại Gania, gã vừa có lời giới thiệu chàng hoàng thân, tay vẫn giữ lấy vai chàng.

– Khách thuê nhà của chúng tôi đấy, - Gania nhắc lại.

Trong lúc hầu như cứ xúm cả vào mà tán chuyện với Nastasia Filippovna, rõ ràng mọi người đã cố tình giới thiệu chàng hoàng thân như một thứ của hiếm (việc này kể ra cũng có tác dụng giúp mọi người thoát khỏi cái tình huống gượng gạo lúc này), chàng thậm chí còn nghe rõ hai tiếng “thằng ngốc” thì thào ngay sau lưng, hình như do Ferdysenko phun ra khi giải thích cho Nastasia Filippovna về điều gì đó.

– Ngài vui lòng cho biết vì sao ban nãy ngài lại chẳng bảo tôi để tôi cứ… trông gà hóa cuốc như vậy nhỉ? - Nastasia Filippovna vừa đưa mắt nhìn chàng hoàng thân từ đầu đến chân một cách ngổ ngáo vừa nói tiếp; nàng nôn nóng chờ nghe câu trả lời cứ như đã cầm chắc rằng câu trả lời hẳn phải ngây ngô, không ai có thể nhịn cười được.

– Tôi kinh ngạc vì gặp cô nương quá đột ngột… - Chàng hoàng thân nói lúng búng.

– Nhưng làm sao mà ngài có thể nhận ra tôi? Ngài đã gặp tôi ở đâu? Mà đúng là mình đã gặp vị này ở đâu rồi thì phải? Ngài có thể cho biết là tại sao lúc bấy giờ ngài lại đứng lặng người đi như vậy? Tôi có gì đáng ngạc nhiên lắm không?

– Nào, nói đi! - Ferdysenko cứ quàu quạu suốt. - Nói đi chứ! Trời đất quỷ thần ơi, tôi mà trả lời một câu hỏi như thế thì có mà vô khối chuyện! Nào nói đi… Thế này thì ông đúng là một gã cù lần đấy, ông hoàng thân ạ!

– Cứ nói phứa đi như ông thì làm gì mà tôi chả nói được, - Chàng hoàng thân cười vào mũi Ferdysenko. - Sáng nay bức chân dung của cô nương đã làm tôi choáng váng, - chàng nói tiếp với Nastasia Filippovna, - sau đó tôi đã nói chuyện về cô nương với mấy mẹ con phu nhân Epantsina… còn lúc sáng sớm, ngay trên tàu hỏa, khi tàu sắp vào đến nội đô Petersburg, Parfen Rogojin đã kể cho tôi nghe khá nhiều về cô nương đấy… Và ngay lúc tôi mở cửa cho cô nương tôi cũng đang nghĩ về cô nương, thế mà bỗng chốc cô nương lại hiện ra ngay trước mắt.

– Nhưng làm sao mà ngài lại có thể nhận ra tôi nhỉ?

– Nhờ có bức chân dung, vả lại…

– Còn lý do gì nữa?

– Chả là tôi đã hình dung cô nương đúng như trên thực tế… Tôi cũng có cảm tưởng đã gặp cô nương ở đâu rồi.

– Ở đâu cơ? Ở đâu?

– Đúng là tôi đã bắt gặp đôi mắt cô nương ở đâu rồi… nhưng cũng không thể có chuyện đó được! Hẳn là tôi… Tôi đã đến đây bao giờ đâu. Có lẽ là tôi đã nằm mơ.

– Chà, hoàng thân! - Ferdysenko la lên. - Không, lời tôi nói ban nãy: se non à vero- tôi xin rút lại. Quả thật… quả thật mọi chuyện hoàng thân nói đều rất thật thà! - Gã nói với vẻ ân hận.

Chàng hoàng thân đã thốt ra mấy câu với giọng hào hển, đứt quãng. Mọi biểu hiện đều cho thấy chàng đã quá hồi hộp. Nastasia Filippovna đưa mắt nhìn chàng với vẻ tò mò, nhưng không còn cười nữa. Ngay lúc đó từ giữa đám người đang xúm quanh chàng hoàng thân và Nastasia Filippovna bỗng vang lên một giọng nói oang oang mới lạ tưởng chừng đã làm dãn và tách đôi đám người ra. Trước mặt Nastasia Filippovna đã lừng lững hiện ra người cha trong gia đình, tướng Ivolgin với lễ phục đàng hoàng, áo trong sạch sẽ, ria mép đen nhánh…

Đến nước này thì Gania chịu hết nổi.

Là một kẻ giàu lòng tự ái và háo danh đến mức cay cú và bệnh hoạn; một kẻ đã lăn lộn hàng hai tháng trời hòng tìm được một điểm tựa chắc chắn hơn cho việc khuếch trương thanh thế; một kẻ đã cảm thấy mình còn non yếu và có cơ đuối sức trên con đường đã chọn; một kẻ cùng đường đã cam tâm đóng vai bạo chúa hung hãn trong gia đình, nhưng vẫn chưa dám giở trò với Nastasia Filippovna, người đàn bà cho đến tận lúc này vẫn thao túng được gã và giữ thế tượng phong tàn nhẫn đối với gã; “gã hành khất nôn nóng”, theo cách nói của chính Nastasia Filippovna (mà câu này cũng đã đến tai gã), đã thề độc rằng rồi đây nguyện sẽ tính sổ phân minh tất cả những cừu hận ấy với nàng nhưng đôi lúc lại vẫn thầm mơ ước một cách ngây thơ rằng gã sẽ thu xếp ổn thỏa và dung hòa được mọi mối mâu thuẫn hiện nay, - con người như vậy giờ đây còn phải cạn chén tân khổ quá đắng cay này nữa, và cái chính là trong những giây phút oái oăm làm vậy! Còn có một điều chưa tiên liệu được nhưng đúng là một sự tra tấn dã man đối với một kẻ háo danh: gã sẽ phải lấy làm xấu hổ, phải nhục nhã ê chề về những người ruột thịt ngay trong nhà mình. “Liệu rồi đây, phần thưởng đem lại có xứng với những thử thách này không?”. - Gania thoáng nghĩ.

Đúng lúc đó đã xảy ra cái chuyện mà hai tháng nay gã chỉ mơ thấy vào ban đêm dưới hình thức một cơn ác mộng khiến gã sợ run cầm cập và xấu hổ đến chết đi được: cuối cùng đã diễn ra cuộc gặp của đại diện gia đình là cha gã với Nastasia Filippovna. Thỉnh thoảng, để tự trêu chọc chính mình, gã vẫn thử hình dung ra vị tướng trong kỳ hôn lễ, nhưng chưa bao giờ gã hoàn thành được bức tranh khốn khổ mà chỉ sớm bỏ cuộc. Có thể là gã đã phóng đại quá mức những điều bất cập, nhưng với những kẻ háo danh thì bao giờ mà chả thế. Trong hai tháng ấy, gã đã suy nghĩ chán chê để đi đến quyết định và tự hứa với mình là phải loại bỏ ông già bằng bất cứ giá nào, dù chỉ là tạm thời, và thậm chí là xóa sổ ông, nếu như có thể được, khỏi cái đất Petersburg này, dù mẹ gã có đồng ý hay không cũng mặc. Mười phút trước đây, khi Nastasia Filippovna bước vào phòng, gã đã kinh ngạc bàng hoàng đến mức quên béng mất cái khả năng xuất hiện trên vũ đài của Ardalion Aleksandrovits và thế là chẳng yêu cầu ai làm gì cả. Và đây, vị tướng đã đứng lù lù ngay phía trước tất cả mọi người, lễ phục đàng hoàng chỉnh chện, vào đúng cái thời điểm Nastasia Filippovna “chỉ chờ có dịp được mặc sức giễu cợt chê cười gã và cả nhà gã” (Gã biết chắc là như vậy). Mà thực ra cuộc viếng thăm này của nàng nhằm mục đích gì đây, nếu không phải vì chuyện đó? Nàng đến để kết thân với mẹ và em gái gã hay để sỉ nhục họ ngay trong nhà gã? Nhưng vì mọi người ngồi riêng rẽ, chủ một bên, khách một bên nên chắc chắn không thể có chuyện lôi thôi gì được: mẹ và em gái gã ngồi trơ ra với nhau ở bên này như những kẻ bị mắng oan, còn Nastasia Filippovna thậm chí còn như đã quên là mẹ con họ đang ngồi cùng phòng với nàng… Và một khi đã xử sự như vậy thì ắt là nàng phải có chủ đích riêng!

Ferdysenko đỡ lấy tay vị tướng, dẫn đến bên nàng.

– Tôi là Ardalion Aleksandrovits Ivolgin, - Vị tướng rạp mình chào khách với nụ cười trên môi và cất tiếng dõng dạc. - một người lính già bất hạnh và là người cha trong một gia đình đang lấy làm hạnh phúc với niềm hy vọng được đón nhận một trang sắc nước hương trời…

Ngài không nói hết câu; Ferdysenko nhanh tay đưa một chiếc ghế đến sau lưng ngài và vì khá mỏi chân khi vừa dùng bữa trưa xong, vị tướng ngồi phịch ngay xuống ghế, nói đúng hơn là gieo mình xuống ghế, nhưng cũng không vì thế mà ngài ngượng nghịu. Ngài ngồi đối diện với Nastasia Filippovna và với một vẻ điệu đàng dễ chịu, ngài chậm rãi và trân trọng nâng những ngón tay búp măng của nàng lên áp chặt vào môi. Nói chung, làm cho ngài ngượng ngập quả không phải là chuyện dễ. Tuy cũng có hơi lúi xùi một chút, nhưng vẻ ngoài của ngài vẫn còn đường bệ uy nghi chán, điều này thì chính ngài cũng biết rất rõ. Trước đây ngài cũng đã từng có dịp giao du hội nhập với tầng lớp xã hội cao sang quyền quý và cũng mới bị loại trừ khỏi mối bang giao ấy chừng hai - ba năm trở lại đây. Từ đó, do không tự kiềm chế được, ngài đã buông thả con người mình một cách quá dễ dàng cho một vài chỗ yếu của bản thân; nhưng phong thái lịch lãm, cốt cách an nhiên thư thái vẫn còn đọng lại trong ngài cho đến tận bây giờ. Nastasia Filippovna hình như cũng rất lấy làm hoan hỉ trước sự xuất hiện của Ardalion Aleksandrovits, người mà tất nhiên nàng cũng có nghe nói đến.

– Tôi có nghe nói là cậu ấm nhà tôi… - Ardalion Aleksandrovits mở lời.

– Vâng, cậu ấm bên nhà! Cha già cũng chu đáo lắm, thưa cha! Ừ mà sao chẳng bao giờ thấy ngài đến chỗ chúng tôi? Ngài tự lẩn tránh hay ông con trai của ngài cất giấu ngài quá kĩ? Ngài có thể đến chỗ tôi mà, có ảnh hưởng gì đến ai đâu.

– Con cái vào cái thế kỷ mười chín này và cha mẹ chúng… - Vị tướng lại mở lời.

– Này cô Nastasia Filippovna! Xin lỗi cô nhé, Ardalion Aleksandrovits phải ra ngoài này một lát, có người hỏi đây này, - Nina Aleksandrovna lớn tiếng nói.

– Không phải ra! Xin lỗi các vị đi, cái kiểu ấy tôi được nghe nhiều rồi, tôi còn lạ gì! Mà ngài ấy thì còn công việc gì nào? Ngài ấy chả về hưu rồi là gì? Ngài đừng bỏ mặc tôi ở đây đấy, tướng công ạ, ngài không bỏ đi chứ?

– Tôi hứa với cô rằng ông nhà tôi nhất định sẽ đến thăm cô nhưng bây giờ thì ông ấy phải được nghỉ ngơi.

– Ardalion Aleksandrovits kìa, người ta bảo là ngài đang cần được nghỉ ngơi đấy! - Nastasia Filippovna kêu lên, mặt mày nhăn nhó ra chiều bực dọc và ghê tởm như một con nhóc ngây ngô bị người ta tước mất đồ chơi. Được nước, vị tướng còn cố làm cho vị thế của mình càng thêm lố bịch.

– Mình ơi! Này mình! - Ngài thốt lên với vẻ trách móc, vừa nhìn vợ vừa trịnh trọng đặt tay lên ngực, chỗ trái tim.

– Mẹ có ra khỏi đây không hở mẹ? - Varvara cao giọng hỏi.

– Không, Varvara ạ, mẹ ngồi đây cho đến phút chót.

Nastasia Filippovna không nghe ra câu hỏi và câu trả lời, nhưng hình như đối với nàng, càng hỗn loạn lại càng vui. Nàng lập tức quay lại hỏi vị tướng hết chuyện này sang chuyện khác và năm phút sau vị tướng đã cao hứng nổi cơn hùng biện trong tiếng cười vang động khắp chung quanh.

Kolia đưa tay giật giật áo đuôi tôm của chàng hoàng thân.

– Ngài tìm cách đưa ông già ra khỏi đây đi! Có được không thưa ngài? Ngài làm ơn giúp cho đi! - Những giọt nước mắt phẫn nộ long lanh trong mắt thằng bé đáng thương. - Ôi Gania, đồ khốn nạn! - Nó lẩm bẩm.

– Điều hiển nhiên là tôi đã từng được sống trong một tình bạn lớn với Ivan Fiodorovits Epantsin, - Vị tướng vồ lấy những câu hỏi của Nastasia Filippovna. - Tôi, ngài ấy và mồ ma hoàng thân Lev Nikolaevits Myskin mà con trai của ngài chính là người mà hôm nay tôi đã được ôm chặt trong vòng tay sau hai mươi năm xa cách, có thể gọi bộ ba chúng tôi là ba chàng ngự lâm pháo thủ Athos, Porthos và Aramis.[2] Nhưng, than ôi, một người giờ đây đã nằm dưới mộ, bị sát hại bởi những lời vu khống và những viên đạn của kẻ thù, một người khác đang đứng trước mặt các vị đây và còn tiếp tục đấu tranh với những lời vu khống và những viên đạn của kẻ thù…

– Với những viên đạn của kẻ thù! - Nastasia Filippovna kêu lên.

– Những viên đạn ấy đây, trong ngực tôi đây, những viên đạn tôi đã lĩnh trong những ngày vây hãm thành Kars[3] mà những lúc trái gió trở trời tôi vẫn còn cảm thấy. Giờ đây, về mọi phương diện khác, tôi tiêu dao ngày tháng như một triết gia, tản bộ, loanh quanh đây đó, vui chơi trong tiệm cà-phê ưa thích của mình như một tên tư sản đã đến ngày xa lánh chốn bon chen, đánh cờ và đọc báo “Indépendance”.[4] Nhưng với anh bạn Porthos của chúng tôi, ngài Epantsin ấy, thì tôi đã tuyệt giao đến ba năm nay, ngay sau khi xảy ra câu chuyện về một con chó cảnh trên tàu hỏa rồi.

– Một con chó cảnh! Đầu đuôi thế nào ạ? - Nastasia Filippovna hỏi với vẻ tò mò háo hức. - Một con chó cảnh ư? Chết chửa, lại còn trên tàu hỏa nữa cơ đấy… - Nàng như vừa sực nhớ ra điều gì đó.

– Ồ, một chuyện dại dột, cũng chả phải nhắc lại làm gì: tại cái bà gia sư nhà công nương Belokonskaia mới nên nông nỗi ấy, mistress[5] Smidt ấy, nhưng thôi… nhắc lại làm gì.

– Nhất định ngài phải kể cho nghe mới được! - Nastasia Filippovna reo lên vui vẻ.

– Tôi cũng chưa được nghe mà! - Ferdysenko chêm vào, - c’est du nouveau.[6]

– Ardalion Aleksandrovits ơi! - Lại vang lên cái giọng van vỉ của Nina Aleksandrovna.

– Cha ơi, có người hỏi đây này! - Kolia gọi to.

– Một chuyện dại dột, nói tóm lại là như thế, - vị tướng ung dung cất tiếng. - Cách đây hai năm, đúng rồi đấy! Đúng vào cái dịp khánh thành tuyến đường sắt gì gì ấy, tôi lúc này cứ việc đánh cái áo bành tô dân thường mà đi lo những việc cực kỳ quan trọng đối với chuyện hưu bổng đấy, tôi lấy vé hạng nhất, lên tàu, ngồi vào chỗ, hút thuốc. Thì trước nay tôi vẫn hút mà. Có mỗi mình tôi trong toa. Trên tàu không cấm hút thuốc, nhưng cũng không hẳn là cho phép hút thuốc, cứ gọi là nửa cấm nửa không như nhiều chuyện bây giờ, cũng tùy người tùy mặt cả. Cửa sổ mở toang. Bỗng nhiên, ngay trước khi còi rúc, có hai người phụ nữ mang theo một con chó cảnh vào ngồi ngay trước mặt tôi; họ lên tàu hơi muộn; một người rất diện, áo váy màu thiên thanh; người kia giản dị hơn, áo váy bằng lụa đen. Cả hai trông cũng không đến nỗi nào, vẻ kiêu kỳ, chuyện trò bằng tiếng Anh. Tôi thì cố nhiên là vẫn ngồi điềm nhiên hút thuốc. Đúng ra thì cũng có hơi ngài ngại nhưng vì cửa mở nên tôi cứ việc hút và nhả khói ra ngoài. Con chó nằm im thin thít trong lòng vị mặc đồ màu thiên thanh. Nó chỉ bé bằng nắm tay tôi, lông đen, riêng bốn núm chân thì trắng, đúng là của độc. Cổ dề bằng bạc có khắc châm ngôn. Tôi vẫn bình thản. Có điều là tôi đã nhận thấy hình như hai vị đang rất bực mình, tất nhiên là với điếu xì gà. Một vị giơ cái kính cầm tay gọng đồi mồi lên nhìn không chớp mắt. Tôi vẫn tỉnh bơ: thì nào có ai mở mồm nói chuyện gì đâu! Giá như họ nói, họ cảnh báo, họ yêu cầu thì đã đi một nhẽ, là người thì phải có cái mồm chứ! Đằng này họ cứ câm như hến… và bất thình lình, không hề báo trước một câu, các vị biết cho, không thèm nói qua một câu, cứ như là đồ điên ấy, cái ả mặc đồ màu thiên thanh đưa tay giật phăng lấy điếu xì gà trên tay tôi vứt béng ra ngoài cửa sổ. Con tàu vẫn lao vun vút mà tôi thì điên hết cả người. Cái hạng đàn bà man di mọi rợ, cái hạng đàn bà thời ăn lông ở lỗ đâu đâu ấy; đã thế cái con mẹ cao lớn đẫy đà, tóc vàng, má hồng (hồng thắm hẳn hoi ấy) còn trợn trạo nhìn tôi, mắt long sòng sọc. Không nói không rằng, với kiểu cách lịch sự vô ngần, hoàn hảo, tinh tế vô ngần, tôi dùng hai ngón tay nhẹ nhàng nhón lấy con chó lẳng vội ra ngoài cửa sổ theo điếu xì gà. Cu cậu chỉ còn kịp ẳng lên một tiếng! Con tàu vẫn lao vun vút.

– Ngài đúng là loại ác ôn! - Nastasia Filippovna la lên, vừa cười vừa vỗ tay đen đét như một con bé con.

– Hoan hô, hoan hô! - Ferdysenko hô vang. Ptisyn, một trong những kẻ quá bất bình trước sự xuất hiện của vị tướng cũng phải phì cười; thậm chí Kolia cũng phá lên cười và cũng hô vang: “Hoan hô!”.

– Mà tôi làm thế là đúng chứ, đúng mười mươi rồi! - Vị tướng nói tiếp một cách hùng hồn, vẻ đắc thắng. - Vì nếu cấm hút thuốc trên tàu thì chó lại càng phải cấm.

– Hoan hô, papa! - Kolia khoái chí reo lên. - Tuyệt vời! Nếu là con, chắc chắn con cũng phải làm như vậy!

– Nhưng còn cái bà kia thì phản ứng ra sao? - Nastasia Filippovna hỏi dồn.

– Cái bà kia ấy à? Đấy, tất cả cái phiền hà là ở chỗ này đây, - Vị tướng cau mày nói tiếp. - không nói không rằng, không thèm cảnh báo một câu, ả tát bốp vào mặt tôi! Cái hạng đàn bà man di mọi rợ; cái hạng đàn bà thời ăn lông ở lỗ đâu đâu ấy!

– Thế còn ngài?

Vị tướng cụp mắt xuống, nhướn mày lên, so vai rụt cổ, bặm môi lại, dang hai tay ra, lặng im một lát rồi bỗng thốt lên:

– Bật lại luôn!

– Đánh đau chứ? Có đau không ạ?

Lạy Chúa, làm gì đến nỗi! Thôi thì đủ chuyện om sòm, nhưng tôi nào có nặng tay. Tôi chỉ gạt phăng ra, mà duy nhất có mỗi một lần. Nhưng đúng là tôi đã động vào ổ kiến lửa: cái bà mặc đồ màu thiên thanh hóa ra lại là bà gia sư người Anh và thậm chí còn là bạn của gia đình công nương Belokonskaia, còn cái bà mặc đồ đen lại là bà chị cả của mấy chị em nhà công nương Belokonskaia, đã ba mươi nhăm tuổi nhưng vẫn chưa chồng. Mà ai cũng biết là tướng quân phu nhân Epantsin thì vẫn gắn bó mật thiết với gia đình ấy. Cả mấy chị em nhà họ còn ngất lên ngất xuống, khóc lóc, tổ chức tang ma cho con chó yêu, rồi tiếng kêu than của sáu chị em, của bà giáo người Anh, - cứ gọi là rối rít tít mù, loạn hết cả lên! Tất nhiên là tôi đã đến để xin lỗi, bày tỏ lòng hối hận, đã viết thư nhưng người thì họ không tiếp, thư thì họ không nhận, còn với gia đình nhà Epantsin thì chỉ một mực căm ghét, từ bỏ, xua đuổi.

– Nhưng tôi xin lỗi, thế là thế nào? - Nastasia Filippovna bỗng cất tiếng hỏi. - Cách đây năm, sáu hôm, tôi đã đọc trong tờ Indépendance - tôi thường xuyên đọc báo Independence mà - một chuyện giống hệt như thế! Y hệt! Chuyện xảy ra trên một trong những tuyến đường sắt mạn sông Rhine, trong một toa xe, giữa một ông người Pháp và một bà người Anh: cũng giật xì gà như thế, cũng vứt chó ra ngoài cửa sổ như thế. Cuối cùng chuyện cũng kết thúc đúng như chuyện ngài vừa kể. Thậm chí bộ áo váy cũng có màu thiên thanh.

Vị tướng bỗng đỏ mặt tía tai, Kolia cũng đỏ mặt lên, hai tay ôm chặt lấy đầu; Ptisyn quay ngoắt ra sau. Chỉ có Ferdysenko là vẫn cười hô hố. Về Gania thì ôi thôi khỏi phải nói nữa: suốt buổi chỉ còn đứng đấy mà cắn răng chịu lấy nỗi khổ đau quặn thắt và câm nín của mình thôi.

– Tôi đoan chắc với các vị, - vị tướng nói lúng búng, - là tôi đã gặp phải chuyện đúng như thế đấy…

– Đúng là papa đã gặp chuyện bực mình với mistress Smidt, bà gia sư nhà công nương Belokonskai đấy, - Kolia nói to như quát, - tôi còn nhớ mà.

– Kỳ quặc! Có thể giống hệt nhau như thế được sao? Cùng một chuyện như thế đã xảy ra ở hai đầu châu Âu, tức là hai trường hợp xảy ra có thể giống nhau đến từng chi tiết, đến cả bộ áo váy màu thiên thanh nữa. - Nastasia Filippovna đả phá một cách không thương tiếc. - Tôi sẽ gửi tờ Indépendance Belge cho các vị xem!

– Nhưng các vị nhớ cho, - vị tướng vẫn khăng khăng, - chuyện này đã xảy ra với tôi hai năm nay rồi…

– Ái dà, lại còn thế nữa cơ đấy!

Nastasia Filippovna cười ngặt nghẽo như điên.

– Cha, con mời cha ra khỏi đây ngay tức khắc, - Gania nắm chặt lấy vai ông già như một cái máy và hổn hển nói. Mắt gã bừng bừng lửa giận. Ngay lúc đó bỗng vang lên tiếng chuông giật ầm ầm ở ngoài cổng. Giật như thế thì đến rơi chuông mất. Rõ ràng là dấu hiệu của một cuộc viếng thăm không bình thường. Kolia chạy ra mở cửa.

❀ ❀ ❀

[1] Nếu như không đúng (tiếng Ý).

[2] Ba nhân vật chính trong tiểu thuyết Ba người lính ngự lâm của nhà văn Pháp A. Dumas cha (1802-1870).

[3] Kars: thành phố - pháo đài ở vùng đông bắc Thổ Nhĩ Kỳ trong thời kỳ chiến tranh Krym (1853-1856) đã bị quân Nga vây hãm từ cuối tháng 5 đến tháng 11-1855.

[4] “Độc lập” (tiếng Pháp): tên rút gọn của báo Indépendance Belge (Nền độc lập Bỉ) phát hành trong khoảng 1830-1837, phản ánh rõ nét đời sống chính trị xã hội Tây Âu thời bấy giờ.

[5] Mistress: bà chủ, bà giáo, cô giáo (tiếng Anh), gia sư ở Nga thời ấy phần lớn là người nước ngoài.

[6] Một điều mới mẻ (tiếng Pháp).