Tuy nhiên, hoàng thân không chết trước ngày cưới của chàng, dù trong lúc thức hay “khi đang ngủ” như chàng đã tiên tri cùng Evgeni Pavlyts. Có lẽ chàng ngủ không được yên giấc và mơ thấy nhiều giấc mộng chẳng lành; thế nhưng ban ngày, lúc quây quần với mọi người, trông chàng cũng tươi tỉnh và còn có vẻ hài lòng nữa; đôi lúc chàng có ưu tư thái quá nhưng đó là khi trơ trọi một mình. Hôn lễ của chàng được xúc tiến gấp rút, sẽ cử hành khoảng một tuần lễ sau cuộc viếng thăm của Evgeni Pavlyts. Trước sự gấp rút quá thể này, ngay những bạn bè thân thiết nhất của hoàng thân, nếu thực chàng có vài người bạn như thế, cũng đành bó tay, không còn hy vọng gì “cứu vớt” được gã điên khùng tội nghiệp ấy nữa. Có tin đồn vợ chồng tướng Epantsin cũng có liên quan phần nào trong cuộc viếng thăm hoàng thân của Evgeni Pavlyts. Nhưng dù hai người ấy có vì lòng nhân từ vô hạn muốn cứu vớt kẻ điên rồ tội nghiệp ra khỏi chốn trầm luân đi nữa, họ cũng chỉ giới hạn trong một hành động dè dặt như vậy thôi, vì hoàn cảnh và có lẽ vì cả tình cảm (thì đã hẳn) của họ đã không thể nào tương ứng với những nỗ lực lớn hơn được nữa. Như đã nói ở trên, chí đến những kẻ thân cận nhất của hoàng thân cũng đã phần nào quay lại chống chàng. Vera Lebedeva thì khóc lóc âm thầm và cứ ru rú ở phòng, không còn thăm viếng chàng thường xuyên như trước nữa. Về phần Kolia, lúc đó nó mải bận rộn với đám tang của ông bố; ông cụ chết sau cơn thứ hai kịch phát, cách cơn đầu tiên tám ngày. Hoàng thân đã tận tình chia sẻ mối đau buồn cùng gia đình ấy và trong ngày đầu tiên chàng ở lại cạnh Nina Alexandrovna suốt mấy giờ liền. Chàng tham dự đám tang và phép rửa tội tại nhà thờ. Lắm kẻ nhận thấy việc chàng xuất hiện tại nhà thờ, cũng như lúc chàng rời khỏi đó, đã gây lắm lời, bàn tán nơi hội chúng tụ tập tại giáo đường. Cả ngoài phố xá và trong công viên cũng vậy. Những lúc chàng tản bộ hay đáp xe qua nơi nào, chàng đều nghe người ta xầm xì, người ta chỉ trỏ, nói động đến tên chàng và tên Nastasia Filippovna. Thiên hạ dáo dác tìm kiếm nàng trong đám đông đến dự tang lễ, nhưng nàng không có mặt ở đó. Cả góa phụ viên đại úy cũng không nốt, Lebedev đã kịp thời tìm cách giữ chân bà này ở nhà. Phép rửa tội đã gây một xúc động mãnh liệt và đau đớn cho hoàng thân. Lúc còn trong nhà thờ, trả lời Lebedev cho câu hỏi gì đó của lão, chàng thì thầm rằng đây là lần đầu tiên chàng được dự một phép rửa tội theo lễ nghi Chính thống giáo, ngoài ra, chàng nhớ đâu chỉ có một lần lúc còn nhỏ, chàng được chứng kiến một tang lễ tương tự ở một ngôi nhà thờ làng.

– Vâng, thưa ngài, có thể nào ngờ được con người nằm trong quan tài lại chính là người được bầu là chủ tọa cho buổi họp mặt gần đây của chúng ta? Ngài còn nhớ không? - Lebedev thì thầm vào tai hoàng thân. - Ngài đang tìm ai vậy?

– Ồ, đâu có! Tôi vừa ngỡ…

– Ngỡ gặp Rogojin đấy chắc?

– Ông ta có ở đây sao?

– Gã ở trong nhà thờ.

– Thảo nào tôi vừa ngờ ngợ bắt gặp đôi mắt ông ta, - hoàng thân lẩm bẩm với giọng bối rối. - Nhưng có sao… Ông ta đến đây làm gì nhỉ? Người ta mời ông ấy sao?

– Ai công đâu đi mời. Với lại tang gia có quen biết gì gã đâu. Nhưng nhà thờ là nơi ai cũng vào được hết. Có gì mà ngài phải lạ lắm thế? Dạo này tôi hay gặp gã lắm, nội tuần qua, tôi đã gặp gã đến bốn lần tại Pavlovsk.

– Còn tôi thì từ dạo ấy… chưa gặp lại ông ta lần nào, - hoàng thân lẩm bẩm.

Nastasia Filippovna cũng chẳng hề đả động đến việc gặp gỡ “từ bấy đến giờ” với Rogojin, nên hoàng thân đã kết luận rằng Rogojin đã có ý ẩn mặt. Suốt ngày hôm ấy, chàng đắm đuối trong cõi ưu tư, còn Nastasia Filippovna thì lại vui như sáo mãi cho đến tối.

Kolia, đã làm hòa với hoàng thân trước ngày ông bố mất, đề nghị với chàng nên mời Keller và Burdovski làm phù rể (vì chuyện gấp rút lắm rồi). Nó bảo đảm với chàng về cung cách phải lẽ của Keller và nói thêm rằng, có lẽ hắn ta cũng “được việc” đấy; về phần Burdovski thì không có gì phải nói, gã vốn dĩ đã là người trầm mặc, khiêm tốn rồi. Nina Alexandrovna và Lebedev có nhắc nhở hoàng thân rằng: Dù bây giờ việc cưới xin đã được quyết định, nhưng cứ gì phải tổ chức đám cưới tại Pavlovsk giữa lúc du khách nghỉ hè đang tấp nập đến trong thị trấn này? Cứ gì phải làm công khai như vậy? Đem tổ chức ở Petersburg hay thậm chí tại nhà lại không đẹp hơn sao? Hoàng thân thấu hiểu được những mối lo âu ấy, nhưng chàng chỉ biết trả lời vắn tắt rằng ngài chỉ làm theo ý muốn của Nastasia Filippovna thôi.

Hôm sau đó, Keller đến thăm hoàng thân, hắn đã biết hoàng thân chọn hắn làm phù rể cho chàng. Hắn dừng lại ở ngưỡng cửa; vừa nhác thấy hoàng thân, hắn đưa bàn tay lên, ngón trỏ chỉ thiên, kêu lên như thề thốt:

– Tôi có uống rượu đâu!

Rồi hắn tiến đến bên hoàng thân, siết chặt đôi tay chàng một cách nồng nhiệt, và cho biết quả thật lúc đầu vừa được nghe tin về đám cưới, hắn đã phản đối kịch liệt, đã bày tỏ thái độ nơi bàn đánh bi-a, thái độ đó chẳng gì khác hơn là hắn vẫn hằng mong hoàng thân sẽ lấy một người vợ cỡ như công chúa De Rohan,[1] nhưng bây giờ, hắn mới sáng mắt ra mà thấy hoàng thân có lối nhìn sự việc cao cả gấp mười hai lần hơn “cả bọn họ gom lại”. “Vì ngài không tìm kiếm vẻ hào nhoáng, giàu sang, hay danh vọng, mà chỉ mưu tìm sự thật! Cảm tình của giới thượng lưu đối với ngài thì đã quá rõ, nhưng xét chung, hoàng thân là một người học thức uyên thâm đâu cần phải thể hiện là nhân vật cao sang làm gì nữa. “Thế nhưng những bọn hạ lưu mạt hạng thì chúng lại nghĩ khác cơ. Trong thị trấn, nơi nhà riêng, nơi công cộng, tại các biệt thự nghỉ mát, nơi hòa nhạc, tại các quán rượu và phòng đánh bi-a, đâu đâu người ta cũng bàn tán ồn ào về biến cố sắp đến ấy. Tôi nghe đâu họ còn định tổ chức một cuộc phá đám huyên náo ngay dưới cửa sổ nhà ngài, có thể nói; là ngay vào đêm đầu tiên nữa đó. Thưa hoàng thân, nếu ngài cần đến khẩu súng lục của một con người lương hảo, thì tôi đây xin thù tiếp sáu phát đạn danh dự với bọn đó trước khi ngài rời khỏi chốn động phòng hoa chúc vào sáng hôm sau”. Hắn còn đề nghị nên chuẩn bị sẵn ngoài sân một vòi cứu hỏa để chặn đám đông hăng tiết đó có thể từ nhà thờ tràn vào. Nhưng Lebedev phản đối: “Xịt vòi rồng thì nhà tôi chỉ có tan ra thành củi vụn hết”.

– Hoàng thân ơi, tôi xin cam đoan với ngài là tên Lebedev đang âm mưu chống lại ngài đó. Tôi dám thề quyết như vậy. - Keller bảo. - Bọn họ toan quản thúc ngài trong vòng luật pháp, ngài có tưởng tượng được điều đó không? Họ toan tước đoạt mọi quyền lợi của ngài: Quyền tự do hành động và quyền tự do sử dụng tiền bạc của ngài, tức là hai đặc tính phân biệt loài người chúng ta với loài cầm thú bốn cẳng! Tôi được nghe nói thế, đúng như vậy đó! Đó là sự thật hoàn toàn.

Hoàng thân nhớ lại dường như chàng cũng có nghe phong thanh về một chuyện gì đó tương tự như vậy, nhưng đã hẳn chàng không màng để ý tới. Và giờ đây chàng cũng chỉ cười rồi quên ngay chuyện đó. Tình thật, có dạo Lebedev cũng có toan tính, nhưng toan tính của con người này chỉ phát sinh từ một ngẫu hứng nhất thời, thế rồi đến lúc hăm hở bắt tay vào hành động, lão lại đâm ra rối trí, tản mạn, và đi quá xa mục đích vạch ra lúc đầu, thế cho nên ít khi lão thành công được trong đời. Về sau, khi cận ngày cưới, lão có đến thú tội cùng hoàng thân (lão đã có thói quen hay đến thú tội với những kẻ lão âm mưu chống nghịch, nhất là khi cuộc âm mưu không thành). Lão đã tuyên bố cùng chàng rằng lão đã sinh ra để làm một thứ Taleiran,[2] thế nhưng chẳng hiểu sao lão vẫn cứ chỉ là tên Lebedev mà thôi. Sau đó lão tiết lộ tất cả âm mưu của lão, khiến hoàng thân hết sức chú ý đến. Cứ lời lão kể, lão đã bắt đầu đi tìm những kẻ thần thế để nhờ vả phòng khi hữu sự, lão đã đến với tướng Ivan Fedorovits. Ông tướng này lộ hẳn vẻ bối rối, đã buông lời chúc tụng mọi sự lành cho “chàng trai trẻ ấy”, thế nhưng lại tuyên bố: “Dù ông có muốn cứu vớt chàng ta hết sức, nhưng ở vào địa vị của ông mà hành động như thế thì không nên không phải chút nào”. Lizaveta Prokofievna thì chẳng muốn gặp lão mà cũng chẳng buồn nghe lão nói nữa. Evgeni Pavlyts và hoàng thân S. thì chỉ lẳng lặng xua tay bảo lão đi chỗ khác chơi. Nhưng lão, Lebedev, không hề ngã lòng; lão đi tham khảo ý kiến một vị trạng sư lành nghề, một bậc trưởng thượng đáng kính, là bạn thân và gần như là ân nhân của lão. Vị trạng sư đó cho biết rằng việc truất quyền hoàng thân hoàn toàn có thể thực hiện được, nếu có các nhân chứng đủ thẩm quyền chứng nhận rằng trí óc ngài không được bình thường, và ngài hoàn toàn bị loạn óc rồi, nhưng chắc hơn hết nên nhờ cậy vào chỗ có thế lực là chủ yếu. Lebedev vẫn không phiền muộn và có lần thậm chí đã dẫn tới cho hoàng thân một bác sĩ, đó là một cụ già đáng kính, người đi nghỉ mát với huân chương Thánh Anna treo trên cổ, duy nhất nhằm để, như vẫn nói, xem xét địa danh, làm quen với hoàng thân, và hiện thời, có thể nói, chưa phải một cách chính thức mà là trong tình bạn hữu thông báo với hoàng thân về kết luận của ông về bệnh tình của ngài. Hoàng thân còn nhớ cuộc viếng thăm của ông bác sĩ đó. Chàng vẫn còn nhớ ngày hôm trước, Lebedev đã cố thuyết phục cho chàng tin rằng chàng bị bệnh, rồi đến khi hoàng thân cực lực từ chối không chịu chạy chữa thuốc men, thì Lebedev đã đột ngột xuất hiện, dắt theo vị bác sĩ này viện lẽ họ vừa mới rời khỏi nhà ông Terentiev, ông ta đang trong tình trạng hết sức bi đát và bác sĩ có mấy điều muốn bày tỏ cùng hoàng thân về con bệnh đó. Hoàng thân ngỏ lời khen ngợi Lebedev và tiếp đón vị bác sĩ thật niềm nở. Họ bàn ngay đến bệnh nhân Ippolit; vị bác sĩ đã xin hoàng thân cho biết đầy đủ chi tiết vụ con bệnh ấy toan tự sát, hoàng thân đã thuật lại chuyện đó một cách vô cùng hấp dẫn khiến cho vị bác sĩ say mê luôn. Xong, họ trò chuyện về thời tiết ở Petersburg, về chứng bệnh của hoàng thân, về nước Thụy Sĩ và ông Sneider. Hoàng thân đã hấp dẫn được vị bác sĩ nọ khi ngài trình bày về trị liệu pháp của giáo sư Sneider đến nỗi ông ta ngồi nán lại hai tiếng đồng hồ nữa, vừa hút xì gà thượng hạng của hoàng thân, vừa thưởng thức một món rượu tuyệt hảo do Lebedev đãi mà Vera bưng vào. Thân danh đã là một ông bác sĩ có vợ có con rồi, thế nhưng ông thầy thuốc nọ vẫn cứ buông lời tán tỉnh cô gái một cách táo bạo, khiến cô nàng vô cùng giận dữ. Họ chia tay nhau trong tình thân hữu. Lúc ra về, vị bác sĩ đó có bảo Lebedev rằng: “Nếu dù sao đi nữa cũng phải có sự trông nom, thì sẽ chọn ai làm người đỡ đầu đây?”. Lebedev đã thảm não bày tỏ cho ông ta thấy về biến cố sắp xảy ra, ông bác sĩ đã lắc đầu với vẻ tinh quái mà kết luận rằng: “Thiếu gì chuyện người ta lấy vợ lấy chồng cơ chứ! Hơn nữa, theo chỗ ông được nghe, nhân vật đầy quyến rũ này chẳng những có nhan sắc khuynh nước khuynh thành, nội chừng đó cũng đủ hớp hồn một tay phú ông rồi, thế nhưng nàng lại còn có cả một tài sản do Tosky và Rogojin dâng hiến, nào là ngọc trai, kim cương, khăn choàng và các món đồ gia dụng khác. Thế cho nên sự lựa chọn của hoàng thân không hề tỏ ra chàng ngu xuẩn hay quái dị chút nào, trái lại còn cho thấy chàng là một kẻ hết sức thông minh, tinh tế trong sự tính toán thiệt hơn ở đời. Và thế tức là nó giúp để có kết luận trái hẳn và vô cùng thuận lợi cho hoàng thân…”. Cái ý tưởng đó đã gây xúc động mạnh mẽ cho Lebedev và vẫn còn in sâu trong tâm trí lão. Lão kết thúc dòng tâm sự với hoàng thân mà nói rằng: “Kể từ nay trở đi, ngài sẽ chẳng còn thấy nơi kẻ hèn này điều gì khác hơn là lòng cúc cung, tận tụy và sẵn sàng hy sinh xương máu vì ngài, chỉ để xác nhận với ngài điều đó mà tôi đến đây thôi”.

Trong mấy ngày cuối cùng ấy, Ippolit cũng giúp hoàng thân khuây khỏa, hắn cứ cho người đến tìm chàng luôn. Gia đình hắn ngụ tại một ngôi nhà nhỏ không xa đó. Lũ trẻ con, em trai và em gái của Ippolit, lấy làm thích thú ngôi nhà miền quê đó lắm vì ở đó chúng có thể tránh mặt ông anh bệnh tật bằng cách lẻn ra chơi ngoài vườn. Còn bà góa phụ viên đại úy nọ thì bây giờ đã ở dưới quyền sai bảo của hắn và là nạn nhân của hắn. Hoàng thân cứ phải can thiệp giải hòa cho mẹ con nhà hắn hàng ngày, đến nỗi hắn cứ gọi chàng là “bà vú” của hắn, nhưng đồng thời, hắn có vẻ như không dám xem khinh vai trò hòa giải của chàng. Hắn rất bực Kolia vì cậu này không còn đến thăm hắn nữa, cậu bé này lúc đầu bận túc trực bên cạnh giường của ông bố hấp hối, về sau lại quấn quýt bên bà mẹ góa của cậu. Cuối cùng, Ippolit đã buông lời nhạo báng cuộc hôn nhân sắp tới của hoàng thân và Nastasia Filippovna đến chỗ xúc phạm khiến chàng mất hết bình tĩnh và không còn lui tới thăm hắn nữa. Hai ngày sau đó, bà “góa phụ” đến gặp chàng từ sáng sớm, khóc sướt mướt mà van xin chàng đến nhà họ, “nếu không thì hắn sẽ ăn tươi nuốt sống tôi mất!”. Bà còn nói thêm rằng hắn muốn hé lộ cho chàng một chuyện tối mật. Hoàng thân ra đi. Ippolit tỏ ra muốn làm hòa, hắn bật khóc nức nở, nhưng đã hẳn là sau màn khóc lóc, hắn lại đâm ra càng độc địa hơn, duy có điều hắn nhát không dám thể hiện nỗi phẫn nộ. Hắn đau nặng lắm rồi, cứ nhìn thần sắc của hắn cũng biết hắn chẳng còn sống được bao lăm hơi. Hắn chẳng có chuyện bí mật nào hết, chỉ có vài lời kêu gọi hoàng thân mà hắn đã thều thào cùng chàng trong nỗi xúc động, có lẽ hắn muốn bảo chàng “Hãy coi chừng Rogojin!”. “Gã là một kẻ chẳng bao giờ chịu từ bỏ những gì thuộc về gã, ngài với tôi chẳng phải là địch thủ của gã đâu, hoàng thân ạ. Gã đã muốn điều gì gã sẽ chẳng ngại ngùng gì mà…” vv. và vv. Hoàng thân hỏi rõ thêm chi tiết, cố khám phá ra một vài sự kiện rõ rệt nhưng chẳng có một sự kiện nào hết, đó chẳng qua chỉ là những cảm nghĩ riêng tư của Ippolit mà thôi. Rốt cuộc, Ippolit đã lấy làm thỏa mãn vô biên, vì hắn đã dọa được hoàng thân sợ phát khiếp. Thoạt tiên, hoàng thân không muốn trả lời những câu hắn hỏi, và chỉ mỉm cười khi hắn khuyên chàng: “Ngài xem, ngài vẫn có thể làm lễ cưới ở ngoại quốc được mà, ở đâu ngài cũng có thể tìm được một linh mục Nga hết”. Nhưng rồi rốt ráo, Ippolit lại đưa ra ý nghĩ sau: “Tôi sợ là sợ cho Aglaia Ivanovna đó thôi. Rogojin biết rằng ngài yêu nàng ta lắm. Giá của tình yêu thì lấy tình yêu mà trả! Ngài đã đoạt Nastasia Filippovna khỏi tay gã, gã sẽ giết Aglaia, cho dù bây giờ nàng không còn thuộc về ngài nữa, nhưng nghe điều đó ngài vẫn thấy đau lòng lắm chứ, phải không?”. Hắn đã đạt được mục đích: Hoàng thân như người mất hồn lúc rời khỏi nhà hắn!

Những lời cảnh báo về Rogojin ấy được đưa ra lúc sát dịp đám cưới rồi. Vào tối hôm ấy, lần cuối cùng trước hôn lễ, hoàng thân đã gặp Nastasia Filippovna; nhưng Nastasia Filippovna cũng không đủ sức trấn an chàng, và thậm chí vào thời gian cuối nàng chỉ làm chàng bối rối hơn thêm mà thôi. Trước kia, tức là mới mấy ngày về trước, trong những buổi hẹn hò với chàng nàng đã nỗ lực hết sức để làm chàng vui, nàng rất sợ vẻ mặt ảo não của chàng: thậm chí nàng đã thử cất tiếng hát; kể hết tất cả những gì hài hước nàng nhớ được. Hoàng thân cứ làm ra vẻ như vui thích lắm, đôi lúc chàng cũng có vui cười thực lòng trước lối pha trò duyên dáng và hấp dẫn của nàng, những lúc câu chuyện cuốn hút khiến nàng hứng khởi. Mà nàng thường hay bị cuốn hút lắm. Trông thấy hoàng thân cười, nàng sung sướng và cảm thấy hãnh diện vì đã khiến được chàng cảm kích. Nhưng giờ đây, càng lúc nàng càng đâm ra phiền muộn, ưu sầu. Về Nastasia Filippovna, hoàng thân đã có một ý niệm dứt khoát trong trí rồi, chứ nếu không chắc cung cách của nàng lúc này đã khiến chàng đau đầu, hết hiểu nổi. Dù vậy, chàng vẫn son sắt tin rằng cuộc đời nàng rồi vẫn còn có thể hồi sinh được. Thật không ngoa một li khi chàng bảo Evgeni Pavlyts rằng chàng hết dạ yêu nàng, và tình chàng hiến cho nàng thật như một tấm tình trìu mến, dịu dàng đối với một đứa trẻ đau yếu, tội nghiệp, một đứa trẻ người ta chẳng nỡ lòng nào bỏ lơ được. Chàng chưa hề bày tỏ cảm tưởng đó cho ai biết hết, và thật chàng đã khó chịu lắm khi vạn bất đắc dĩ phải nói ra điều ấy. Lúc hai người gặp nhau, chàng và Nastasia Filippovna chẳng bao giờ bàn đến chuyện “tình cảm”, như thể hai người đã có giao ước với nhau về việc đó. Lúc họ trò chuyện cởi mở, vui vẻ cùng nhau, ai cũng có thể góp chuyện với họ được hết. Về sau này, Daria Alekseevna thường bảo rằng trong suốt quãng ngày đó, cứ nhìn họ là cô ta đã thấy vui sướng rồi.

Nhưng chính cách nhìn của hoàng thân về tình trạng tâm trí và tinh thần của Nastasia Filippovna đã tránh cho nàng được lắm nỗi lao tâm, khổ não khác. Quả thật bây giờ nàng không còn giống chút nào với người đàn bà chàng từng biết vào ba tháng trước đó. Chàng không còn thắc mắc, tại sao dạo ấy nàng lại khóc lóc, chửi bới, trách móc đủ điều lúc từ hôn cùng chàng, rồi bây giờ lại nằng nặc đòi chàng phải làm lễ cưới ngay cho thật gấp?! “Sở dĩ như thế vì cớ nàng không còn sợ như dạo trước rằng nàng cưới ta sẽ mang họa đến cho ta”, - chàng nghĩ. Cứ theo ý chàng, thái độ tự tin trở lại chóng vánh như vậy không phải là chuyện tự nhiên đối với nàng đâu. Lại nữa, không phải vì lòng oán ghét Aglaia mà nàng có được đức tự tin đó: Tâm hồn Nastasia Filippovna hẳn phải sâu sắc hơn thế nhiều. Và hẳn thái độ đó là không phải vì nàng hãi sợ một kết cục với Rogojin? Tóm lại, muốn viện lý do nào ra cũng được hết, nhưng theo hoàng thân, lý do rõ nhất từ lâu nay, chàng đã ngờ rằng tấm linh hồn bệnh hoạn, khốn khổ của nàng đã tan vỡ rồi, đã rã rời, bạc nhược hẳn rồi!

Xét về một phương diện, lời giải thích này đã giúp chàng chấm dứt được lắm nỗi ưu phiền… thế nhưng, nó vẫn không sao đem lại sự bình an, thanh thản cho chàng được chút nào trong quãng ngày ấy. Lắm khi chàng cố không suy nghĩ gì hết. Về chuyện đám cưới, có vẻ chàng xem đó như một thủ tục không quan trọng. Ngay cả tương lai chàng, chàng còn đánh giá rẻ như bèo, huống hồ… Về những lời phản đối căn cứ trên những lý do này nọ trong câu chuyện của Evgeni Pavlyts nói với chàng, chàng cũng chẳng buồn trả lời, xem đó toàn là những lý do vô giá trị; xong rồi từ đó, chàng tránh không bàn đến những chuyện đại loại như thế nữa.

Tuy nhiên, chàng để ý thấy Nastasia Filippovna đã quá biết và hiểu Aglaia có ý nghĩa đối với chàng dường nào. Nàng chẳng nói gì đến điều đó hết, nhưng chàng đọc được ý nghĩ ấy trên mặt nàng từ dạo thỉnh thoảng nàng hay đến gặp chàng bất thần (vào những ngày đầu), những lúc chàng sửa soạn đi đến nhà Epantsin. Lúc gia đình Epantsin dọn đi rồi, nàng tươi tỉnh hẳn. Tính hoàng thân vốn dĩ không để ý và ít biết đến chuyện gì, thế nhưng chàng đã lo lắng với ý nghĩ Nastasia Filippovna đã quyết tâm gây điều tai tiếng để đẩy Aglaia ra khỏi Pavlovsk. Chắc chắn nàng có tham dự trong việc phao tin đồn về đám cưới sắp đến khắp trong thị trấn để trêu tức tình địch. Bởi khó lòng gặp được gia đình Epantsin, nên đã có lần Nastasia Filippovna đặt hoàng thân lên xe, rồi nàng ra lệnh cho người xà ích đánh xe chạy ngang dưới cửa sổ nhà đó. Hoàng thân ngạc nhiên đến điêu đứng vì điều ấy. Cũng như mọi lần, lúc chàng nhận ra được chuyện này thì đã quá trễ không còn cứu vãn nổi nữa, chiếc xe đã lao qua cửa sổ nhà kia rồi. Chàng không nói gì nhưng chàng bệnh suốt hai ngày hôm sau. Nastasia Filippovna không còn tái diễn màn khiêu khích đó nữa. Gần đến ngày cưới nàng đâm ra ưu tư buồn thảm. Luôn luôn nàng vẫn thắng lướt được nỗi buồn để vui vẻ trở lại, nhưng lần này niềm vui trầm lặng hơn, không còn chan hòa và rạng rỡ như dạo gần đây nữa. Hoàng thân lại càng chú ý gấp bội. Chàng lấy làm lạ là không bao giờ nàng nhắc đến Rogojin, chỉ mỗi một lần, đâu năm ngày trước hôm cưới, Daria Alekseevna cho mời chàng đến gấp vì Nastasia Filippovna đâm biến chứng tệ hại. Chàng nhận ra nàng gần như điên loạn: Nàng hét, nàng run, nàng kêu lên những rằng Rogojin nấp ở ngoài vườn nhà nàng, rằng nàng vừa thấy gã đây và thế nào đến tối gã cũng giết nàng, cắt cổ nàng! Suốt hôm đó, nàng không sao bình tĩnh lại được. Nhưng đến chiều hôm ấy, lúc chàng tạt vào thăm Ippolit trong chốc lát, mẹ hắn ta, bà góa phụ viên đại úy, vừa đi công chuyện trên phố về có cho chàng biết Rogojin vừa đến thăm bà tại nhà trên Petersburg và có hỏi thăm tin tức Pavlovsk. Hoàng thân hỏi Rogojin đến nhà bà chính xác là vào lúc nào, bà đáp gần đúng vào giờ mà Nastasia Filippovna đã ngỡ trông thấy gã này ngoài vườn nhà nàng. Như vậy đúng là nàng chỉ trông thấy ảo ảnh. Đích thân Nastasia Filippovna đi đến nhà bà góa để hỏi cho rõ thêm chi tiết, sau đó, nàng đã nhẹ hẳn người.

Trước hôm cưới một ngày, hoàng thân từ giã Nastasia Filippovna khi nàng ở trong trạng thái vô cùng phấn khỏi. Nàng vừa nhận được những món trang sức ngày cưới từ hiệu may trên Petersburg gửi về: Nào áo cưới, voan cô dâu, và những món phụ tùng khác. Hoàng thân không ngờ nàng lại say mê những món trang sức đến thế. Chàng tỏ lời khen không sót một thứ gì, khiến nàng sung sướng vô cùng. Nhưng nàng hé lộ cho chàng biết nàng có được nghe thị dân Pavlovsk đang tức tối, những kẻ vô công rồi nghề muốn bày trò phá bĩnh với nhạc và thơ phú được cố tình đặt ra và những trò đó được hầu như cả thị trấn tán thành. Cho nên hơn lúc nào hết, bây giờ nàng muốn ngẩng đầu kiêu hãnh mà đi trước mặt họ, làm chói mắt họ bằng khiếu thẩm mỹ và sự lộng lẫy của phục sức nàng. “Cứ mặc cho bọn chúng la ó, cứ mặc cho bọn chúng huýt gió, nếu chúng có gan!”. Nghĩ đến điều đó, mắt nàng rực sáng. Nàng còn nuôi một giấc mộng thầm kín khác, nhưng nàng không hề bộc lộ: Nàng mong muốn Aglaia hay một sứ giả của nàng kia có mặt kín đáo tại nhà thờ sẽ có dịp chiêm ngưỡng nàng, và nàng đã âm thầm chuẩn bị cho việc ấy.

Đắm đuối trong cõi tư tưởng đó, nàng chia tay hoàng thân lúc mười một giờ tối, nhưng trước khi đồng hồ đổ mười hai tiếng; một sứ giả do Daria Alekseevna sai đến đã vội vã mời hoàng thân “đến ngay, cô ta trầm trọng lắm!”. Chàng đến thấy vị hôn thê của chàng đang giam mình trong phòng ngủ khóc lóc tuyệt vọng như điên cuồng. Suốt một hồi lâu, nàng không nghe lời nào người ngoài nói với nàng qua lần cửa đóng kín, nhưng rốt rồi nàng mở cửa, để cho mỗi mình hoàng thân vào, xong đóng lại ngay và gieo mình xuống trước mặt ngài (ít ra đây cũng là lời tường thuật của Daria Alekseevna là người đã thoáng thấy được cảnh tượng đó).

“Em đã làm gì? Em đã làm gì? Em đã làm tội làm tình gì chàng đây!”, nàng kêu lên, ôm chặt lấy chân chàng, thổn thức.

Hoàng thân nán lại suốt một giờ bên nàng; chúng ta không biết hai người đã nói với nhau những gì. Daria Alekseevna thuật lại rằng: Sau đó một giờ, họ đã chia tay nhau trong niềm thuận hòa, hạnh phúc. Đêm ấy, hoàng thân còn sai người đến thăm hỏi sức khỏe nàng một lần nữa, nhưng Nastasia Filippovna đã ngủ rồi. Đến sáng hôm sau, trước khi nàng thức giấc, lại có hai sứ giả khác của hoàng thân đến nhà Daria Alekseevna, và người sứ giả thứ ba về tường trình với chàng: “Vây chung quanh Nastasia Filippovna lúc này là cả một đoàn quân thợ may và thợ làm tóc từ Petersburg xuống; cơn suy nhược đêm trước không còn lưu lại dấu vết gì nơi nàng, nàng đang trang điểm như một người đẹp sửa soạn cho ngày cưới của mình; ngay bây giờ đây đang có một cuộc hội họp quan trọng tại đó để quyết định xem nàng sẽ phải đeo những món kim cương nào và đeo ra sao”. Hoàng thân yên tâm hẳn.

Lễ cưới được cử hành đúng tám giờ tối. Nastasia Filippovna đã sửa soạn sẵn sàng từ hồi bảy giờ. Mới sáu giờ một đám người ăn không ngồi rồi đã kéo đến vây quanh nhà Lebedev, một đám khác đông hơn bao quanh tư thất Daria Alekseevna; đến bảy giờ thì nhà thờ đã chật ních người. Vera Lebedeva và Kolia lo ngại cho hoàng thân hết sức, nhưng họ bận bịu với bao nhiêu việc ở nhà, lo sửa soạn buổi tiếp tân cho hoàng thân tại phòng riêng của chàng. Nói cho đúng, họ cũng chẳng mong gì có lắm quan khách đến dự cuộc tiếp tân ấy sau phép hôn phối tại nhà thờ. Ngoài những nhân vật chủ chốt trong lễ cưới, Lebedev còn mời thêm hai vợ chồng Ptisyn, Gania, vị bác sĩ đeo huân chương Thánh Anna và Daria Alekseevna. Lúc hoàng thân hỏi Lebedev tại sao lão lại mời viên bác sĩ mà chàng chẳng hề quen biết kia, thì Lebedev tự phụ nói rằng: “Một nhân vật có đeo huân chương tức thị là một nhân vật tôn quý; đây là vấn đề thể diện cho hôn lễ đấy, ngài ạ”. Lời nói đó khiến hoàng thân vui lắm.

Keller và Burdovski trông khá tươm tất trong bộ dạ lễ, tay mang găng, riêng Keller có hơi lo ngại cho hoàng thân lúc thấy đám đông kéo theo sau lưng chàng, với điệu bộ hùng hổ như muốn đánh nhau tới nơi, hắn trừng mắt nhìn đám đông vây quanh nhà với vẻ dữ dội hết sức.

Bảy giờ rưỡi, hoàng thân lên xe đến nhà thờ. Tiện đây, chúng ta cũng nên ghi nhận rằng hoàng thân đã nhất quyết không bỏ qua một nghi lễ hay tập tục nào, tất cả các phép tắc đều được thực hiện một cách công khai, tỏ tường và “hợp lẽ”. Tại giáo đường, chàng len lách đi giữa một đám đông xầm xì, bàn tán, theo sau chàng là Keller; hắn nhìn tả hữu với tia mắt hiểm ác. Hoàng thân biến dạng sau khung cửa Cung thánh trong chốc lát, còn chàng võ sĩ thì trở về rước cô dâu đến. Trước cửa nhà Daria Alekseevna, hắn trông thấy một đám người đông gấp hai ba lần đám đông tại nhà thờ, và cũng ngạo ngược xấc láo gấp ba lần đám kia. Lúc bước lên bậc cấp, hắn nghe thấy tiếng la ó hỗn hào đến nỗi không còn bình tĩnh nổi, hắn định quay lại để thuyết cho bọn kia một bài học về phép lịch sự, nhưng kịp lúc đó Burdovski và Daria Alekseevna đã từ nhà chạy ra ngăn hắn lại. Hai người hộ tống hai bên và đẩy hắn vào nhà. Keller vô cùng khích động và hối hả lắm. Nastasia Filippovna đứng lên, ngắm mình trong gương một lần nữa, nở “một nụ cười méo xệch”- như lời Keller thuật lại sau này- và “người nàng tái lại như một xác chết”.

Nàng nghiêng mình kính cẩn trước tượng thánh rồi bước ra ngoài bậc cấp. Đám đông la ó vang dậy trước sự xuất hiện của nàng. Nói cho đúng, lúc đầu người ta có nghe thấy tiếng cười, tiếng vỗ tay, có lẽ cả những tiếng huýt gió, nhưng rồi, lúc sau đám đông ấy đã la lớn tiếng:

– Người đâu có người đẹp thế không biết!

– Nàng chẳng phải người đầu, cũng không phải người rốt!

– Lấy chồng xong là lại đẹp đẽ đâu vào đấy hết, lũ điên kia ạ!

– Đẹp đến thế là độc nhất vô nhị rồi. Hoan hô! - Bọn đứng gần nàng nhất la lên.

– Một công chúa mà! Có đánh đổi cả linh hồn để được một công chúa như thế ta đây cũng cam! - Một tên cạo giấy nào đó la lên rồi hát nghêu ngao: “Một đêm yêu nàng, rồi chết cũng cam!”.[3]

Nastasia Filippovna cất bước, mặt nàng trắng bệch như một tờ giấy, nhưng đôi mắt huyền rõ to của nàng chiếu vào đám đông những tia nhìn sáng rực như than hồng. Đám đông không còn chịu nổi những tia nhìn đó, lập tức, tiếng la ó, căm phẫn đã biến thành tiếng hoan hô vang dậy. Cửa xe đã mở sẵn, Keller đưa tay ra cho cô dâu vịn, nhưng bất chợt nàng òa khóc, chạy xuống bậc cấp rồi lao thẳng vào đám đông. Mấy kẻ tháp tùng nàng đều sửng sốt đến lặng người. Đám đông rẽ ra trước mặt nàng rồi bất chợt, cách bậc cấp khoảng năm, sáu bước, Rogojin hiện ra. Nàng đã bắt gặp đôi mắt gã giữa đám đông. Nàng nhảy xô lại bên gã như một mụ điên, rồi nắm lấy đôi tay gã:

– Cứu tôi đi! Hãy dẫn tôi đi đi! Đi đâu cũng được. Ngay đi!

Rogojin nhấc bổng nàng lên, gần như bồng lấy nàng, rồi đưa nàng lên xe. Nhanh như chớp, gã rút trong ví ra tờ bạc một trăm rúp trao cho người xà ích.

– Ra nhà ga ngay! Nếu anh đón kịp chuyến tàu hỏa, ta sẽ thưởng cho anh thêm một trăm rúp nữa.

Nói xong, gã nhảy lên xe sau Nastasia Filippovna và đóng cửa lại. Không chần chờ một giây, người xà ích liền ra roi cho ngựa chạy, về sau, lúc thuật lại chuyện đó, Keller đã đổ cho sự việc xảy ra quá bất ngờ, “Chứ không, chỉ cần chậm thêm một giây nữa tôi đã ra tay được rồi! Dễ gì tôi để cho chuyện ấy xảy ra chứ!”.

Hắn và Burdovski định lên một chiếc xe khác đậu cạnh đấy mà đuổi theo nhưng sắp hành động thì hắn lại đổi ý, lấy cớ “đã trễ quá rồi”.

– Hơn nữa, hoàng thân đâu có muốn như thế! - Bị sờ sững, Burdovski nói như vậy.

Rogojin và Nastasia Filippovna đến nhà ga kịp thời. Lúc xuống xe chuẩn bị lên tàu, Rogojin còn đủ thì giờ ngăn một cô gái đứng lại, cô này đang quàng một chiếc khăn cũ kĩ nhưng còn tươm tất và đầu quấn khăn lụa.

– Cô để lại tôi chiếc khăn quàng lấy năm mươi rúp đi! - Gã nói, và trao tiền cho cô gái. Cô ta vẫn còn ngạc nhiên chưa hiểu chuyện gì thì gã đã dúi tờ bạc năm mươi rúp vào tay cô ta, rút lấy chiếc khăn choàng cùng chiếc khăn trùm đầu rồi ném vội lên đầu lên vai Nastasia Filippovna. Trang phục quá lộng lẫy của nàng nổi rõ mồn một thể nào cũng gây chú ý cho hành khách trên tàu. Mãi sau đó cô gái mới hiểu được lý do tại sao người ta lại chịu trả nhiều tiền để mua mấy chiếc khăn cũ mèm, vô giá trị ấy.

Biến cố ấy lập tức đã đồn đến nhà thờ nhanh như chớp. Lúc Keller còn mải miết chạy kiếm hoàng thân thì một đám người lạ hoắc đã ào đến hỏi han chàng. Họ nói năng lớn tiếng, lắc đầu, cười cợt. Chẳng ai chịu rời nhà thờ, mọi người còn mải chờ xem chú rể sẽ đón nhận tin ấy ra sao. Hoàng thân tái người lại, nhưng chàng đón nghe tin đó một cách bình tĩnh, và chàng nói chỉ vừa đủ nghe: “Tôi đã nghĩ đến chuyện này rồi, nhưng không ngờ nó lại xảy ra!”. Sau một thoáng yên lặng, chàng lại tiếp: “Thế nhưng… đương lúc tâm thần nàng như thế… chuyện ấy xảy ra là thường”. Về sau, chính Keller đã gọi lời nhận xét đó của hoàng thân là “một triết lý vô song!”. Hoàng thân bước ra khỏi nhà thờ thần thái thật bình thản, an nhiên, ít ra đó cũng là nhận xét của nhiều người sau này. Chàng có vẻ mong cho chóng về đến nhà để được ở một mình, nhưng thiên hạ không để cho chàng yên. Vài người khách theo chàng vào phòng riêng, trong số đó có Ptisyn, Gavrila Ardalionyts và vị bác sĩ, ông này cũng như mọi người khác tỏ ra không muốn rút lui chút nào. Ngoài ra, còn có cả một lũ người vô công rồi nghề vây chặt lấy nhà chàng. Lúc đứng ở hàng hiên, hoàng thân nghe thấy Keller và Lebedev cãi vã dữ dội với mấy kẻ lạ hoắc có dáng công chức, mấy tên này quyết tâm bước lên hàng hiên bằng mọi giá.

Hoàng thân bước ra phía họ hỏi xem chuyện gì, chàng nhẹ nhàng gạt Lebedev và Keller sang một bên, nhã nhặn ngỏ lời với một vị đầu tóc muối tiêu, có dáng bệ vệ, đang dẫn đầu bọn người muốn ào vào kia, chàng muốn được hân hạnh mời ông ta vào chơi. Vị khách này đâm bối rối nhưng chân cứ bước lên, theo sau lão là người thứ hai, rồi người thứ ba nữa. Trong đám đông còn thêm bảy tám người bước vào, cố làm ra mặt tỉnh, ngoại giả không còn anh nào tình nguyện vào nữa. Ngay sau đó, đám đông ấy lại lên tiếng chỉ trích mấy kẻ xâm nhập gia cư nhà người ta.

Chủ nhân mời các quý khách mới vào an tọa, cuộc chuyện bắt đầu, trà được dọn ra. Nhất cử nhất động của chủ nhân đều hết sức khiêm cung, nền nếp và phép tắc không chỗ trách được, khiến các quý khách đâm ngạc nhiên quá đỗi. Dĩ nhiên họ đã cố gắng tránh cho câu chuyện khỏi tẻ nhạt và cố quay về “vấn đề chính”. Khách đánh bạo đưa ra vài câu hỏi sống sượng và đôi ba nhận xét “chua cay”, hoàng thân thành thật trả lời mọi người với tất cả thiện cảm, với tất cả sự trân trọng và tin cậy nơi tư cách của các vị khách, khiến cho mấy vị kia đành phải tự ý chấm dứt những câu hỏi đâm hông của họ. Dần hồi, câu chuyện đã đi đến chỗ nghiêm trang. Có một ông, nhân một vấn đề đang bàn cãi, đã bất thần hăng tiết lên mà thề thốt rằng có bề gì đi nữa thì у cũng “chẳng bao giờ chịu phát mại đất cát của у cả, có gì thì у cũng ráng đợi, ráng kiên nhẫn chờ thời”, у bảo rằng “tài sản đất cát đáng giá hơn tiền bạc nhiều; vâng thưa ngài, đó là tất cả quan niệm về kinh tế của tôi, thiết tưởng ngài cũng nên biết!”. Vì ông ta ngỏ lời cùng hoàng thân cho nên chàng nồng nhiệt tán thưởng y, dù Lebedev đã bảo nhỏ vào tai chàng rằng vị này thì một miếng đất cắm dùi cũng không có, chứ đừng nói là tài sản với đất cát. Ngót một giờ đồng hồ trôi qua, tuần trà đã tàn, mấy vị khách thấy ngượng không còn dám nán lại thêm. Vị bác sĩ và ông khách tóc muối tiêu nọ ngỏ lời từ biệt hoàng thân nồng nhiệt. Mọi người chào nhau thật thân mật và ồn ào. Ai nấy đều chúc hoàng thân những lời chúc đẹp nhất và bảo rằng: “Chẳng có việc gì phải buồn, chuyện xảy ra như thế có lẽ lại hay hơn hết!”, đại loại đó là những lời họ nói. Đã hẳn cũng có lắm vị đòi uống rượu sâm banh nữa, nhưng mấy vị lớn tuổi hơn đã ngăn cản mấy chàng trẻ tuổi ấy. Bọn họ đi xong, Keller mới nghiêng qua phía Lebedev mà bảo rằng: “Giá cứ để mặc bọn mình hành động, chắc ông và tôi đã hét tướng lên, đã đánh lộn, đã bị ê mặt vì nhục, rồi còn bị đòi đến bót cảnh sát nữa, nhưng đằng này, ngài lại kết bạn với họ… chà mấy người bạn đó mới quý hóa lắm chứ! Tôi biết chúng quá mà!”. Lebedev lúc đó đã ngà ngà, mới thở dài mà tuyên bố rằng: “Ngài đã giấu kín trước những người khôn ngoan, thông sáng, và hiện hữu trước những trẻ thơ đang bú[4]. Tôi đã từng luận câu này về ngài ấy từ lâu rồi, nhưng bây giờ tôi xin nói thêm rằng Chúa và các Thánh của ngài đã gìn giữ đứa trẻ con còn bú mớm ấy thoát khỏi chốn vực sâu nữa”.

Rốt cuộc, đến khoảng mười giờ rưỡi, hoàng thân được yên ổn một mình. Đầu chàng nhức nhối. Kolia giúp chàng thay bộ quần áo cưới, mặc lại quần áo thường ở nhà, rồi lại đến lượt cậu cũng chia tay chàng. Hai người nồng nàn tạm biệt nhau, về sau, Kolia có cho biết cậu không chút đả động đến việc vừa xảy ra và hứa hôm sau sẽ trở lại sớm. Cũng chính Kolia làm chứng là khi chia tay lần chót ấy, chàng không hề báo trước cho nó biết gì hết, chàng giấu cả mọi dự tính của chàng ngay cả với nó nữa. Trong chốc lát gần như chẳng còn ai ở nhà nữa hết; Burdovski đến nhà Ippolit, Keller và Lebedev rủ nhau đi đâu đó. Chỉ còn mỗi mình Vera Lebedeva nán lại chốc lát để thu dọn phòng của hoàng thân trở lại như cũ. Trước khi rút lui, nàng nhìn vào phòng nơi hoàng thân ngồi. Chàng đang ngồi chống khuỷu tay lên bàn, hai tay ôm lấy mặt. Nàng khẽ khàng bước đến bên chàng và chạm nhẹ vào vai chàng; hoàng thân bối rối nhìn cô gái trong một phút đồng hồ, dường như chàng cố nhớ lại việc gì. Sau đó lúc đã nhớ và hiểu ra chuyện gì rồi, chàng đâm ra khích động hết sức. Rốt cuộc, chàng khẩn khoản yêu cầu Vera gõ cửa đánh thức chàng dậy lúc bảy giờ sáng hôm sau, cho kịp chuyến tàu hỏa đầu tiên. Vera hứa. Hoàng thân xin nàng đừng tiết lộ điều ấy cho ai biết. Nàng lại hứa nữa, thế rồi đến lúc nàng mở cửa rời chàng, hoàng thân lại ngăn nàng lại lần thứ ba, cầm lấy đôi tay nàng hôn, rồi hôn lên trán nàng, và nói với giọng “hơi lạ”: “Hẹn mai nhé!”. Ít ra đó cũng là lời Vera thuật lại về sau. Nàng ra đi, lòng không ngớt băn khoăn, lo ngại cho hoàng thân. Sáng hôm sau nàng cảm thấy phấn chấn hơn, khi vào lúc bảy giờ, nàng у hẹn đến gõ cửa phòng chàng, cho chàng biết chuyến tàu hỏa lên Petersburg sẽ khởi hành trong mười lăm phút nữa. Nàng có cảm tưởng rằng chàng đã hoàn toàn tỉnh táo; lúc trả lời nàng, chàng lại còn mỉm cười nữa. Đêm qua, chàng cũng chẳng buồn thay quần áo, cứ thế đi ngủ, nhưng chàng đã ngủ được. Chàng bảo nàng rằng chàng có thể trở về nội trong ngày. Tuy nhiên, hình như chàng cảm thấy chàng chỉ có thể nói, và chỉ cần nói với một mình nàng rằng chàng sắp lên thành Petersburg mà thôi.

❀ ❀ ❀

[1] De Rohan: tên một trong những dòng họ lâu đời nổi tiếng và cao quí ở Pháp.

[2] Taleiran: (1754-1838): nhà ngoại giao người Pháp, Ngoại trưởng Pháp dưới ba chính thể, nổi tiếng khôn ngoan và thâm hiểm. Trong cuộc đời của mình 18 lần thề nhậm chức trung thành với Chính phủ và đều lừa dối và phản bội.

[3] Trích thơ A. Puskin từ Trường ca về Cleopat’r nằm trong tập Đêm Ai Cập (1835).

[4] Trích Kinh Thánh, sách Phúc âm thánh Matfei chương XI, điều 25 và sách Phúc âm thánh Luca chương X, điều 21.