Tướng Epantsin cư ngụ tại nhà riêng gần phố Liteinaia mé Nhà thờ Đấng Cứu thế. Ngoài tòa nhà tuyệt đẹp với năm phần sáu phòng ốc được dùng để cho thuê đó, tướng Epantsin còn có một tòa nhà đồ sộ trên phố Sadovaia, cũng là một cơ ngơi đem lại thu nhập không hề nhỏ. Ngoài hai tòa nhà đó, ngài còn có một trang ấp quy mô lớn, lợi nhuận cao ở ngay trong vùng ven nội Petersburg, một công xưởng nào đó ở một huyện ngoại thành. Như mọi người đều biết, ngày xưa tướng Epantsin đã từng tham gia vào hoạt động phát mại quyền thu thuế.[1] Hiện nay ngài có chân và có tiếng nói rất có trọng lượng trong một số hội cổ phần cỡ lớn. Ngài có tiếng là người của những ngân khoản lớn, công việc lớn và quan hệ trọng đại. Ở những nơi khác ngài cũng biết cách biến mình thành một nhân vật không thể thiếu, nhất là trong công việc mình đảm nhận. Tuy thế mọi người cũng biết Ivan Fiodorovits là người ít học, xuất thân con nhà lính, cuối cùng, không nghi ngờ gì nữa, chỉ có thể thiết lập quan hệ với ngài trên cơ sở tôn trọng danh dự của ngài, nhưng tuy là rất thông minh, tướng quân cũng không phải không có những nhược điểm nhỏ, hoàn toàn châm chước được, có điều ngài không thích những chuyện mập mờ. Nói gì thì nói, ngài vẫn là người thông minh khôn khéo miễn bàn. Chẳng hạn như ngài vẫn giữ thói quen không chường mặt ra một cách quá lộ liễu, khi cần thì biết lánh mặt đi và nhiều người vẫn coi trọng ngài chính nhờ cái đức tính giản dị, cái nhận thức sáng suốt biết người biết ta như vậy. Tuy nhiên chỉ cần các vị giỏi phán xét kia biết được những gì đôi lúc vẫn diễn ra trong tâm hồn Ivan Fiodorovits, con người biết rõ chỗ đứng của mình đó, thì tình hình sẽ khác đi. Cho dù trong công việc thực tế, ngài cũng là người thực sự có khả năng và kinh nghiệm, có cả một số khả năng vượt trội nữa, nhưng ngài vẫn thích tỏ ra mình chỉ là người thực hiện ý tưởng của người khác hơn là làm chủ bản thân, không chỉ biết một mực lấy lòng thiên hạ. Chao ôi, thời đại ấy đâu rồi? Cái thời của dân Nga, của những bầu nhiệt huyết. Ở mặt này thậm chí cũng đã dậy lên một vài giai thoại nực cười về vị tướng, nhưng ngài chẳng bao giờ lấy làm điều, ngay với những giai thoại cay độc nhất. Còn với chuyện bài bạc đỏ đen, ngài cũng vẫn gặp may. Ngài thường đánh rất to và chẳng những không che giấu cái thói đam mê cờ bạc dường như không có gì tệ hại của mình (thực ra ngài vẫn thắng là nhiều), mà còn cố phơi bày ra nữa. Ngài buộc phải tiếp xúc với đủ loại người, cánh “đổ bác” với nhau thì chỉ thế thôi. Nhưng tất cả vẫn còn đang ở phía trước, thời gian vẫn còn nhiều, cái gì cũng phải có thời gian, có lần có lượt. Và tướng Epantsin vẫn còn đang trong độ tuổi “tràn trề nhựa sống”, tức năm nhăm tuổi, không hơn, dù sao đó cũng là độ tuổi thăng hoa, độ tuổi mở đầu một cuộc sống đích thực. Sức khỏe, sắc mặt, bộ răng cứng cáp, tuy đã xỉn màu, thân hình rắn rỏi, chắc nịch, vẻ ưu tư vào buổi sáng ở văn phòng, vui vẻ vào buổi tối ở sòng bạc hay trong tư thất - tất cả đều góp phần tạo nên những thành tựu rõ ràng, mới mẻ và làm cái việc trải thảm hoa hồng dành cho cuộc sống của đức ông.
Tướng công sở hữu một gia đình êm ấm. Thực ra thì cũng đã có những biểu hiện cho thấy không phải tất cả đều là hoa hồng nhưng bù lại từ lâu cũng đã xuất hiện nhiều nhân tố thâu tóm được những hy vọng và mục tiêu chính yếu nhất của đức ông một cách nghiêm túc và nhiệt thành rồi. Chẳng thế thì sao, có mục đích nào trong cuộc sống còn quan trọng và thiêng liêng hơn những mục đích của những người làm cha làm mẹ? Không gắn chặt với gia đình thì con người còn biết dựa vào đâu? Gia đình tướng quân gồm có phu nhân và ba tiểu thư đã đến tuổi trưởng thành. Tướng quân kết hôn đã rất lâu rồi, (từ ngày còn đeo lon thượng úy, với một cô gái gần bằng tuổi, không nhan sắc, không học vấn), chỉ với một động cơ duy nhất là kiếm lấy dăm chục nông nô để tìm cách đổi đời. Nhưng về sau tướng quân chưa bao giờ tỏ ra ân hận về việc mình đã lấy vợ sớm, chưa bao giờ có ý coi rẻ niềm đam mê của cái thời trai trẻ thiếu đắn đo cân nhắc của mình và một mực tôn trọng vợ cho đến tận bây giờ và đến tận bây giờ có khi còn tỏ ra sợ vợ, thậm chí còn yêu vợ nữa. Tướng quân phu nhân là hậu duệ của dòng hoàng tộc Myskin, một dòng họ tuy không lừng lẫy tiếng tăm, nhưng rất lâu đời, và tự hào về gốc gác tổ tiên, người luôn luôn tỏ ra mình là người rất biết tự trọng. Một nhân vật tai mắt hồi bấy giờ, một trong những vị bảo trợ (tuy việc bảo trợ ở đây cũng chỉ là trên danh nghĩa), đã vui lòng đứng ra lo việc gả chồng cho công nương trẻ tuổi. Ngài đã mở cánh cửa rào ra trước mắt chàng sĩ quan trẻ tuổi và đẩy chàng vào khu cấm địa, và chỉ cần có vậy thôi, chàng đã không phụ lòng mong mỏi của ân nhân! Trừ vài ba biệt lệ, cặp uyên ương đã kề vai sát cánh bên nhau suốt những tháng năm dài một cách thuận hòa êm ấm. Ngay từ hồi còn rất trẻ, với tư cách người con gái cuối cùng của một dòng hoàng tộc (việc này cũng có thể là do phẩm cách riêng), tướng quân phu nhân đã biết tìm cho mình những đấng bảo trợ cao sang. Về sau, nhờ tài sản và địa vị của chồng, người thậm chí cũng đã hội nhập dần với giới thượng lưu.
Mấy năm gần đây, cả ba tiểu thư - Aleksandra, Adelaida và Aglaia đều khôn lớn trưởng thành. Thực tình mà nói, cả ba cô đều mang họ Epantsin, nhưng bên ngoại lại thuộc dòng hoàng tộc, khoản hồi môn hẳn phải tươm rồi, còn cha thì chính là người có khả năng chắp cánh cho họ tìm đến chỗ cao sang, điều đó cũng quan trọng lắm, - mà cả ba nàng đều xinh đẹp, kể cả cô chị cả, Aleksandra, tuổi đã trên hai nhăm. Cô giữa hai ba, còn cô út, Aglaia, mới chớm đôi mươi. Cô út cực xinh và đó đây, đã thấy có người nhòm ngó. Nhưng chưa hết: cả ba cô đều nổi trội về đường học vấn, trí thông minh và tài lẻ. Mọi người đều biết là ba chị em đều yêu quý, đùm bọc lẫn nhau. Mọi người còn nhắc mãi chuyện hai cô chị đã có những hành động hy sinh thế nào đó nhằm vun đắp cho thần tượng chung của cả nhà là cô em của họ. Chả ai dám chê trách họ là bậc kiêu kỳ tuy vẫn biết là họ rất tự hào và thấy được cái giá của mình. Cô cả đánh đàn hay, cô hai vẽ đẹp; có điều bao nhiêu năm nay hầu như chẳng có ai hay biết, mãi gần đây người ta mới phát hiện ra, mà cũng chỉ tình cờ. Tóm lại, mọi người cứ khen nức khen nở mấy cô con gái. Nhưng cũng có người dè bỉu. Người ta phát khiếp lên khi thấy họ đọc quá nhiều sách. Họ không vội lấy chồng; đối với tầng lớp xã hội của mình, tuy họ vẫn đem lòng yêu quý, nhưng cũng chỉ ở mức vừa phải. Điều đó càng dễ hiểu hơn khi mọi người biết rõ xu hướng, tính cách, mục tiêu và nguyện vọng của cha mẹ họ.
Đã gần mười một giờ chàng hoàng thân mới đến giật chuông trước nhà vị tướng. Tướng công ở trên tầng hai, trong một căn hộ khá khiêm nhường, tuy vẫn tương xứng với địa vị của mình. Mở cửa cho chàng là một tên gia nhân trong bộ quần áo dấu - đồng phục của y và chàng phải giải thích đến lâu ngay từ lúc y mới đưa mắt nhìn chàng và cái tay nải của chàng với vẻ nghi ngờ. Cuối cùng, sau khi nghe chàng nhắc đi nhắc lại một cách rõ ràng rằng chàng chính là hoàng thân Myskin và chàng nhất thiết phải gặp tướng công vì có việc cần, cái gã đa nghi nhiễu sự kia mới kèm chàng đến bên cái phòng thường trực bé tạo nằm ngay trước phòng tiếp tân bên cạnh văn phòng và giao tận tay cho người trực ca sáng để gã này vào báo với tướng quân là có khách muốn gặp. Gã này mặc áo đuôi tôm, tuổi ngoài bốn mươi, có vẻ mặt đăm chiêu, là trợ lý văn phòng đặc biệt đồng thời là liên lạc viên của tướng quân, thành thử nom gã cũng có hơi khệnh khạng.
– Ngài vào chờ ở phòng tiếp tân đi, còn cái tay nải cứ để lại đây. - Gã vừa nói vừa thong thả và trịnh trọng ngồi xuống chiếc ghế bành của mình và đưa mắt nhìn chàng hoàng thân với vẻ ngạc nhiên nhưng nghiêm khắc vì chàng đã ngồi ngay xuống chiếc ghế bên cạnh, hai tay ôm chặt lấy chiếc tay nải.
– Ông cho tôi ngồi đợi ở đây với ông khỏi phải vào kia ngồi một mình có được không?
– Ngài không đợi ở phòng ngoài này được, vì ngài là khách. Ngài muốn yết kiến tướng quân ư?
Rõ ràng gã ta vẫn chưa thể yên tâm với việc cho chàng khách lạ vào nhà nên đã đánh bạo hỏi thêm lần nữa.
– Vâng, tôi có việc… - Chàng hoàng thân toan trình bày.
– Tôi không hỏi là ngài đến có việc gì, - việc của tôi chỉ là báo rõ danh tính quý khách lên thượng cấp thôi. Nhưng bây giờ phải chờ ông ký lục thôi, tôi không đi báo được đâu.
Có vẻ như người này đang mỗi lúc một nghi ngờ tợn; chàng hoàng thân quá khác với khách khứa hàng ngày, và tuy tướng quân vẫn tiếp khách khá thường xuyên, hầu như mỗi ngày, vào một giờ nhất định, đặc biệt khi cần giải quyết công việc mà có khi khách khứa còn có đủ loại người, nhưng, bất chấp lệ thường và quy chế khá rộng rãi, gã gia nhân vẫn cảm thấy quá nghi ngờ; phải để cho viên ký lục đi báo mới được.
– Đúng là ngài… từ nước ngoài về chứ? - Cuối cùng gã hỏi, vẻ như vô tình - và bỗng ngắc ngứ; có lẽ gã đang muốn hỏi: “Ngài đúng là hoàng thân Myskin đấy chứ?”.
– Vâng, tôi vừa xuống tàu mà. Tôi có cảm tưởng như ông đang muốn hỏi là tôi có đúng là hoàng thân Myskin không, nhưng lại ngại chứ gì?
– Hừm… - Gã gia nhân ậm ừ.
– Tôi đoan chắc với ông là tôi không nói dối, ông sẽ không gặp rắc rối gì về tôi đâu. Còn nếu như tôi có bộ dạng thế này, tay nải tay niếc thế này thì cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên: hoàn cảnh của tôi hiện giờ đang rất khó khăn.
– Hừm… Tôi không ngại chuyện đó đâu, không phải. Tôi có phận sự phải trình báo, và ông ký lục sẽ gặp ngài, trừ phi ngài… Đấy, cũng có trường hợp ngoại lệ mà. Xin được đánh bạo hỏi ngài, không hiểu ngài có thể cho biết được không: có phải ngài đang muốn cầu cạnh tướng quân vì đang quá quẫn bách không?
– Ồ không, ông yên tâm là không hề có chuyện ấy đâu. Tôi có việc khác.
– Ngài bỏ quá cho, nhìn thấy ngài như vậy nên tôi mới hỏi. Ngài chờ cho một lát, thầy ký lục đang có chút việc với một vị đại tá, xong đấy sẽ về ngay, thầy ký lục… của công ty ấy mà.
– Vậy nếu phải chờ lâu, ông cho hỏi là ở đây có chỗ nào hút thuốc được không? Tôi có mang theo tẩu và thuốc lá.
– Hu-u-út ư? - Gã gia nhân trợn mắt lên với chàng hoàng thân với vẻ băn khoăn đượm ý khinh miệt cứ như không tin vào lỗ tai mình. - Hút ư? Không, ngài không được phép hút ở đây đâu, và chỉ ấp ủ cái ý định ấy thôi cũng đã là chuyện đáng xấu hổ cho ngài. Hừ… kỳ quặc quá, thưa ngài!
– Ồ, tôi không bảo là hút ở trong phòng, tôi biết chứ, tôi chỉ muốn ra chỗ nào ông chỉ cho thôi, vì tôi nghiện thuốc lá, mà đã ba tiếng đồng hồ chưa được hơi nào rồi. Thôi được, tùy ông thôi, đi đâu mà chả thế: nhập gia tùy tục…
– Nhưng tôi biết trình bày về ngài như thế nào đây? - Gã gia nhân lẩm bẩm như nói một mình. - Một là ngài không nên ngồi lại ở đây mà phải sang phòng tiếp tân ngồi chờ tử tế, vì ngài đến đây có việc, là khách hẳn hoi, và tôi có trách nhiệm… À mà thế nào, ngài đang có ý định đến ở đây với chúng tôi phải không? - Gã nói thêm, liếc nhìn lại cái tay nải đang khiến gã bồn chồn.
– Không, tôi không tính đến chuyện đó. Mà các vị có mời tôi cũng không ở. Đơn giản là tôi đến để làm quen, có thế thôi.
– Sao? Làm quen ư? - Gã gia nhân hỏi với vẻ ngạc nhiên và nghi ngờ thực sự. - Sao lúc đầu ngài bảo là ngài đến có việc gì cơ mà?
– Ồ, kể ra thì cũng chẳng có việc gì! Nhưng thôi, gọi là việc thì cũng có việc đấy, nếu ông muốn, thực ra thì tôi chỉ muốn xin một lời khuyên, nhưng chủ yếu là tôi muốn tự giới thiệu, vì tôi là hoàng thân Myskin, và tướng quân phu nhân Epantsina cũng là một công nương cuối cùng của hoàng tộc Myskin, vậy là ngoài tôi và phu nhân ra, hoàng tộc Myskin chẳng còn một ai.
– Thế ngài còn là chỗ họ hàng với phu nhân nữa chứ gì? - Gã gia nhân giật mình, tưởng chừng như đã phát hoảng.
– Cũng chả phải. Tuy nhiên, nếu kể cho hết dây mơ rễ má thì cố nhiên chúng tôi là họ hàng rồi, nhưng chỉ là họ hàng xa, quá tầm đại bác, không nói chuyện ù xọe được. Tôi cũng đã có lần gửi thư từ nước ngoài về cho tướng quân phu nhân đấy chứ, nhưng không thấy người phúc đáp. Dù sao tôi vẫn thấy rất cần phải bắt liên lạc khi đã về nước. Bây giờ tôi giải thích cặn kẽ cho ông như thế cho ông đỡ phải nghi ngờ vì tôi thấy ông cứ nghi ngờ suốt: Phiền ông trình giúp là có hoàng thân Myskin đến, và nếu ông làm sáng tỏ được nguyên cớ cuộc thăm viếng này của tôi thì quý quá. Được tiếp thì tốt, không được tiếp cũng vẫn tốt như thường, có khi còn quá tốt. Có điều tôi vẫn cảm thấy rằng không thể có chuyện người không tiếp tôi được: tướng quân phu nhân cố nhiên là sẽ mong gặp mặt người đại diện chưa quen biết và duy nhất của họ tộc mình vì người vốn rất kính yêu họ tộc, như tôi đã được nghe những điều xác thực về người.
Câu chuyện của chàng hoàng thân có vẻ như quá thật thà, nhưng trong trường hợp này, càng thật thà lại càng trở nên phi lý, và gã gia nhân lõi đời không thể không cảm nhận được rằng nếu trong chỗ cùng cảnh áo ngắn với nhau mà rút ruột ra như thế thì thật quý, đằng này một vị khách lại đi dốc bầu tâm sự với một anh đầy tớ nhà người như vậy thì phải nên xem lại. Và vì đầy tớ thường không đến nỗi ngu si như chủ tưởng, nên gã gia nhân được cho làm trợ lý văn phòng này nghĩ ngay ra được rằng ở đây có thể có hai khả năng: hoặc vị hoàng thân này chỉ là một tên phát vãng, chắc chắn đã mò đến để xoay tiền, hoặc hoàng thân đơn giản là một kẻ ngu si, không biết tự trọng, vì một vị hoàng thân thông minh, tự trọng không khi nào lại đến ngồi lì trong một cái phòng thường trực để trao đổi công việc của mình với một tên đầy tớ, vậy thì đằng nào gã chả phải lôi thôi vì cái vị hoàng thân này chứ?
– Dù sao cũng xin mời ngài chuyển sang phòng tiếp tân cho. - Gã khẩn khoản yêu cầu.
– Tôi mà ngồi bên ấy từ nãy đến giờ thì làm sao mà giải thích cho ông được đủ thứ chuyện như thế chứ, - chàng hoàng thân phá lên cười vui vẻ. - Ờ, thì ra ông vẫn cứ nhìn cái áo khoác và cái tay nải của tôi mà lo lắng đấy. Có lẽ chả phải chờ viên ký lục nữa đâu, ông đi trình luôn đi cho được việc.
– Đối với những vị khách như ngài thì phải có thầy lục sự chứ tôi trình thế nào được, vả lại mới đây, từ ngày tướng quân đang tiếp một vị đại tá thì Gavrila Ardalionyts cứ thế xộc thẳng vào phòng, không báo trước nên chính ngài đã giao hẹn là không được thiên vị một ai làm cho ngài phải bực mình nữa đấy.
– Một công chức à?
– Gavrila Ardalionyts ấy ư? Không. Ông ấy làm việc cho công ty của mình. Ngài để cái tay nải ra kia đi.
– Tôi cũng đã tính đến chuyện ấy rồi; nếu ông cho phép. Này, tôi cởi nốt áo khoác ra nữa nhé?
– Tất nhiên, không thể mặc áo khoác vào phòng ngài được.
Chàng hoàng thân đứng lên, cởi ngay áo khoác ra, và lập tức hiện ra trong bộ cánh lịch sự, vừa vặn, cho dù cái áo vét-tông đã có phần cũ nát. Trên mặt áo gi-lê là sợi dây chuyền bằng thép đeo một chiếc đồng hồ Thụy Sĩ mạ bạc.
Cho dù vị hoàng thân có là một anh chàng cả ngố đi chăng nữa, - gã gia nhân nghĩ bụng, - nói cho cùng cũng không có phép đâu mà một tên người hầu của một vị tướng lại cứ đi trò chuyện dông dài với khách một cách cởi mở như thế, dù rằng không hiểu sao gã lại cứ thấy thích vị hoàng thân, tất nhiên là ở cái chỗ khác người của con người đó. Nhưng, từ một góc nhìn khác, có thể thấy chàng hoàng thân đã làm cho gã quá bực mình, tức điên lên được.
– Thế tướng quân phu nhân thì tiếp khách vào lúc nào? - Chàng hoàng thân lại vừa hỏi vừa ngồi xuống chỗ cũ.
– Đó không phải là việc của tôi, thưa ngài. Người tiếp khách lung tung, không có giờ nhất định, tùy từng người. Riêng bà thợ may thì người đón vào hồi mười một giờ. Gavrila Ardalionyts cũng đến sớm hơn những người khác, thậm chí ngay vào giờ ăn sáng.
– Ở ta vào mùa đông thì ngồi trong nhà khá ấm chứ không như ở nước ngoài, - chàng hoàng thân nhận xét, - bù lại ở nước ngoài thì ngoài trời lại ấm hơn, còn ở trong nhà vào mùa đông một người Nga mà không quen thì thật không sống nổi.
– Họ không đốt lò sưởi ư?
– Vâng, với lại nhà cửa họ làm khác lắm, bếp lò, cửa sổ không như ở đây đâu.
– Hừm! Thế ngài ra nước ngoài có lâu không?
– Bốn năm. Có điều tôi gần như chỉ ở yên một chỗ, ở nông thôn.
– Ngài mất hết thói quen cũ rồi đấy nhỉ?
– Quả có thế thật. Ông có tin không chứ, tôi cứ lấy làm lạ là làm sao mà mình vẫn còn nói được tiếng Nga. Đấy, bây giờ đang nói với ông thế này mà trong đầu vẫn nghĩ: “Thì ra mình vẫn còn nói sõi thế này này”. Có thể là vì tôi quen thói nói nhiều. Đúng đấy, từ hôm qua đến giờ chỉ toàn muốn nói tiếng Nga.
– Hừm! Hề! Trước đây ngài đã từng sống ở Petersburg rồi đấy chứ? (Dù đã cố hết sức, gã gia nhân cũng không tài nào giữ được thái độ nhã nhặn lễ phép từ đầu chí cuối.)
– Ở Petersburg ư? Hầu như không hề ở, chỉ lui tới vậy thôi. Mà trước đây tôi thật chẳng biết gì về tình hình ở đây cả, còn bây giờ nghe nói có nhiều cái mới đến nỗi người biết rồi cũng phải cất công tìm hiểu lại từ đầu. Ở đây người ta đang nói nhiều về tư pháp.
– Hừm!… Tư pháp. Tư pháp thì bao giờ chả thế. Thế nào, ở nước ngoài tư pháp có công minh hơn ở ta không?
– Tôi không biết. Tôi nghe nói có nhiều cái hay về tư pháp ở ta. Đấy, ở ta lại hủy bỏ án tử hình rồi đấy.
– Thế ở nước ngoài người ta vẫn xử tử à?
– Vâng. Ở Pháp tôi đã được chứng kiến, ở Lyon. Ngài Sneider đã cho tôi theo ra tận pháp trường.
– Treo cổ chứ?
– Không, ở Pháp người ta chỉ xử chém thôi.
– Thế tên tử tội nó hét chứ?
– Hét vào đâu được nữa! Loáng một cái là xong. Người ta đặt tên tử tội nằm xuống đấy, rồi một con dao to bản thế này này, chạy bằng máy, máy chém mà lại, phập mạnh một nhát, dao thì nặng… Cái đầu văng nhanh đến nỗi mình chẳng kịp chớp mắt nữa là. Việc chuẩn bị diễn ra trong một không khí nặng nề. Khi người ta tuyên đọc bản án, sửa soạn đồ lề, trói và lôi tên tử tội lên đoạn đầu đài thì thật quá rùng rợn! Mọi người xúm hết cả lại, kể cả đàn bà, cho dù mọi người không muốn để cho họ nhìn thấy cảnh tượng này.
– Không phải việc của họ.
– Tất nhiên! Tất nhiên! Một cảnh quá bi thương. Phạm nhân là một kẻ thông minh, gan góc, mạnh mẽ, đã luống tuổi, họ của hắn là Legro đấy. Tôi nói ông nghe, tin hay không tùy ông: hắn bước lên đoạn đầu đài và khóc, mặt trắng bệch ra như tấm vải. Có thể như thế được sao? Chẳng lẽ đó không phải là điều khủng khiếp hay sao? Hắn là ai mà sợ đến phát khóc lên như thế chứ? Tôi cũng đã không lường được là con người đã sợ phát khóc lên như thế lại là một người lớn đàng hoàng chứ không phải là một đứa bé con, một con người chưa bao giờ biết khóc, đã bốn mươi lăm tuổi đầu rồi. Điều gì đã diễn ra trong tâm hồn tên tử tội trong giây phút ấy làm cho hắn phải run lên? Sự rủa xả chính mình, chỉ có vậy thôi. Hắn đã vi phạm điều răn: “Chớ giết người” thì hắn phải bị giết chứ còn gì nữa? Không, không thể như thế được. Tôi chứng kiến cảnh tượng này đã một tháng nay rồi, nhưng mãi đến nay nó vẫn hiện rõ rành rành ngay trước mắt tôi. Tôi nằm mơ đến năm lần rồi đấy.
Chàng hoàng thân càng nói càng tỏ ra bồi hồi xúc động, gương mặt bợt bạt của chàng thoáng ửng hồng, cho dù giọng nói vẫn nhỏ nhẹ như trước. Gã gia nhân chăm chú theo dõi câu chuyện của chàng hoàng thân với vẻ đồng cảm tưởng chừng không dứt ra được; có lẽ gã cũng là người có óc tưởng tượng hay ngẫm nghĩ.
– Cho nó bay luôn cái đầu đi như thế kể ra cũng còn đỡ khổ.
– Ông biết thế nào không? - Chàng hoàng thân hăm hở tiếp lời. - Ông nói thế là một chuyện, mà thực ra mọi người đều nói như ông, mà cái máy được chế ra cũng vì lẽ đó, cái máy chém ấy. Thế mà trong óc tôi lại bỗng nảy ra một ý: Làm thế liệu con người có khốn khổ hơn không? Ông cảm thấy tôi độc nói chuyện buồn cười, kỳ quặc quá chứ gì, nhưng cứ nghĩ mà xem, rồi ông sẽ thấy thôi. Ông nghĩ xem, ừ thì tra tấn nhé; nào là những cơn đau, những thương tích trên người, cái đau về thể xác, thế rồi tất cả những cái đó cứ làm nguôi dịu nỗi đau tinh thần, vậy là anh chỉ còn khổ sở vì những vết thương cho đến lúc chết. Nhưng có lẽ nỗi đau chính yếu, ghê gớm nhất lại không nằm trong những vết thương, mà ở chỗ anh được biết chắc chắn rằng một tiếng đồng hồ nữa, rồi mười phút nữa, rồi nửa phút nữa, rồi đến lúc này đây; đây là lúc hồn lìa khỏi xác và anh sẽ không còn là con người nữa, và biết chắc như vậy; cái chính là ở cái chỗ chắc chắn ấy đấy. Rồi anh kê đầu xuống dưới lưỡi dao và nghe tiếng con dao trượt xuống ngay trên đầu, và cái khoảnh khắc một phần tư giây ấy là khủng khiếp nhất. Ông có biết đó không phải là chuyện tôi tưởng tượng ra, mà là chuyện nhiều người đã nói hay không? Tôi tin chuyện này đến mức tôi sẽ nói thẳng với ông ý kiến của chính mình. Giết vì tội giết người là một hình phạt quá lớn so với bản thân tội ác. Việc thi hành án tử hình khủng khiếp hơn gấp bội so với việc giết người cướp của. Người bị bọn cướp đâm chém vào ban đêm trong rừng rậm hoặc ở một cảnh huống nào khác chắc chắn cũng vẫn còn hy vọng được cứu sống cho đến tận khoảnh khắc cuối cùng. Đã từng có những trường hợp bị cắt cổ hẳn hoi rồi mà nạn nhân vẫn không hết hy vọng, hoặc bỏ chạy, hoặc van xin. Còn ở đây tất cả niềm hy vọng cuối cùng giúp cho con người được chết đỡ khổ gấp mười lần ấy bị tước đoạt dứt khoát rồi; ở đây nỗi đau khủng khiếp đã nằm cả trong một bản án mà anh không còn có cách nào thoát được, và trên đời không có nỗi đau khổ nào ghê gớm hơn được nữa. Trên chiến địa, dù ta có đưa một tên lính địch vào tầm ngắm của khẩu đại bác mà khạc đạn đi chăng nữa thì hắn vẫn hy vọng thoát chết như thường, nhưng nếu tên lính ấy bị tuyên án tử hình nghĩa là hắn chỉ còn có chết nữa mà thôi thì hắn sẽ phát điên hay bật khóc. Ai dám bảo rằng con người có bản năng kham nổi cái nước này mà không phải phát điên. Cái hình thức lăng mạ con người một cách kỳ quái, vô bổ như thế liệu có nghĩa lý gì không nhỉ? Chắc cũng đã có người bị tòa lôi ra tuyên án tử hình cho đau khổ chán chê rồi lại dõng dạc mà rằng: “Bị can đâu, tha bổng! Có lệnh truyền ân xá cho ngươi!”. Đấy, một nhân vật như thế chắc không thiếu gì chuyện để kể. Về nỗi đau khổ và sự khủng khiếp này thì chính Jésus cũng đã nói nhiều. Không, không thể đối xử với con người như vậy được!
Gã gia nhân tuy không diễn đạt được tất cả những điều đó như chàng hoàng thân nhưng cũng đã hiểu được, tất nhiên không phải là tất cả, mà là ý chính thôi - điều này có thể thấy được qua vẻ mặt khác thường, thậm chí đã lặng đi vì xúc động của gã.
– Nếu thèm thuốc quá rồi, - gã thốt lên, - thì ngài cũng có thể hút, có điều phải nhanh lên mới được. Vì chỉ sợ tướng quân hỏi đến mà ngài lại không có mặt. Bên dưới chân cầu thang có cái cánh cửa kia kìa, ngài nhìn thấy rồi đấy, cứ đi vào bên trong cánh cửa, bên phải có một cái buồng con: Hút ở đấy thì được, có điều phải mở cái cửa thông hơi ra, vì trong ấy có đủ thứ tùm lum…
Nhưng chàng hoàng thân chẳng kịp đi xuống chân cầu thang để hút thuốc nữa. Ở cửa trước đã có một chàng trai bước vào phòng, tay ôm một đống giấy tờ sổ sách. Gã gia nhân ra cởi áo khoác cho y. Y liếc nhìn chàng hoàng thân.
– Gavrila Ardalionyts này, - tên gia nhân nói với vẻ nhấm nháy có phần suồng sã, - đây là hoàng thân Myskin và cũng là chỗ bà con của phu nhân chúng ta vừa xuống tàu từ nước ngoài về, đi thẳng đến đây với chiếc tay nải trong tay, có điều…
Đến đây thì chàng hoàng thân không còn nghe được nữa vì tên gia nhân đã chuyển sang nói thầm. Gavrila Ardalionyts lắng nghe chăm chú và đưa mắt nhìn chàng hoàng thân với vẻ soi mói, cuối cùng bỏ không nghe nữa và bước thẳng đến bên chàng với vẻ sốt ruột.
– Ngài là hoàng thân Myskin phải không ạ? - Y hỏi một cách cực kỳ nhã nhặn và lễ phép. Đó là một anh chàng rất đẹp trai, cũng hai mươi tám tuổi, tóc vàng, thân hình cân đối, tầm vóc trung bình với bộ râu cằm Napoléon nhỏ gọn,[2] mặt mũi thông minh sáng sủa - một gương mặt rất đẹp. Riêng nụ cười thì nhã nhặn đã đành, nhưng lại có vẻ quá ý tứ; bộ răng thấp thoáng hiện ra quá đều quá trắng; cái nhìn thì tuy vui vẻ, thật thà nhưng cũng quá chăm chú, săm soi người mới gặp.
“Khi chỉ có một mình, anh chàng này hẳn không nhìn như vậy, cũng không cười như vậy bao giờ”. - Chàng hoàng thân không ngăn được cảm nghĩ đó.
Chàng hoàng thân cố gắng kể lại một cách vắn tắt tất cả những gì đã nói với tên gia nhân và trước đó là Rogojin. Gavrila Ardalionyts có vẻ như đang nhớ lại dần dần.
– Có phải ngài là người đã gửi thư cho Elizaveta Prokofievna hình như từ Thụy Sĩ, khoảng một năm hay dưới một năm nay không?
– Đúng thế.
– Vậy thì ở đây mọi người đều biết ngài rồi, làm gì mà chả nhớ. Ngài muốn gặp tướng quân phải không ạ? Tôi sẽ đi trình ngay bây giờ… Tướng quân sắp xong việc rồi. Có điều xin mời ngài… xin mời ngài sang phòng khách… Sao lại để ngài ngồi đây? - Gã nghiêm mặt hỏi tên gia nhân.
– Tôi nói mãi mà ngài ấy vẫn cứ không chịu…
Cánh cửa văn phòng bỗng bật ra và một quân nhân tay cắp cặp vừa nói rất to, vừa cúi chào chủ nhân và bước ra ngoài.
– Gania có ngoài ấy không? - Từ trong văn phòng vẳng ra tiếng gọi dõng dạc. - Anh vào đây!
Gavrila Ardalionyts khẽ gật đầu chào chàng hoàng thân rồi lật đật đi vào văn phòng.
Hai phút sau cánh cửa lại mở ra và giọng nói âm vang của Gavrila Ardalionyts bỗng cất lên niềm nở:
– Kính mời hoàng thân!
❀ ❀ ❀
[1] Một định chế tài chính thời Nga hoàng có hiệu lực đến năm 1863 thì bãi bỏ, đây là một định chế từng làm cho người dân điêu đứng trong lúc không ít kẻ đã có dịp phất lên nhanh chóng.
[2] Kiểu râu cằm nhỏ gọn của Napoléon III (1808-1873), hoàng đế Pháp từ 1852.
