Hai người đi qua các phòng mà chàng hoàng thân ban nãy vừa vào; Rogojin đi trước, chàng hoàng thân lẽo đẽo theo sau. Họ bước vào một phòng tiếp tân rộng rãi. Trên tường treo mấy bức chân dung các vị giám mục và tranh phong cảnh cũ kĩ, không còn nhìn thấy gì. Trên khung cửa mở sang phòng tiếp sau là một bức tranh có kích cỡ khá độc đáo: dài gần 2,5 arsin rộng chưa đến 6 versok.[1] Bức tranh vẽ cảnh Đấng Cứu Thế vừa được gỡ xuống khỏi cây thập giá. Chàng hoàng thân nhìn lướt qua bức tranh, dường như cố nhớ lại điều gì đó nhưng không dừng lại, đã định sang luôn phòng khác. Chàng cảm thấy bức bối khó chịu trong người, chỉ muốn mau mau ra khỏi cái nhà này. Nhưng Rogojin bỗng dừng bước trước bức tranh.

– Tất cả những bức tranh ở đây, - gã nói, - đều do mồ ma phụ thân tôi mua với giá một hai rúp tại các phiên đấu giá, cụ thích mà. Một nhân vật sành sỏi ở đây đã xem qua và phán là tranh nhà này toàn là loại vứt đi, được mỗi bức này, đấy, cái bức treo trên khung cửa, cũng được mua với giá hai rúp đấy. Có người đã tìm đến trả cụ tôi đến ba trăm rưởi rúp, còn Saleviev, Ivan Dimit’rits ấy, một thương gia, một nhà sưu tập có hạng, đã trả đến bốn trăm, nhưng tuần trước còn đến nài ông anh Semion Semionyts của tôi bán cho với giá năm trăm rúp nữa đấy. Tôi giữ lại không bán.

– Đây là… tranh chép lại tác phẩm của Hans Holbein, - chàng hoàng thân nói khi vừa xem kĩ bức tranh, - và tuy không được thông thạo cho lắm nhưng tôi vẫn có cảm tưởng rằng đây là một bức tranh chép lại quá xuất sắc. Tôi đã được xem bức tranh này ở nước ngoài và không thể nào quên được. Nhưng… sao ông lại… Rogin bỗng bỏ lửng câu chuyện về bức tranh và đi tiếp. Tất nhiên là sự đãng trí và tâm trạng bực tức lạ lùng đột nhiên xuất hiện ở Rogojin có thể dẫn đến lối chuyện trò giật cục như vậy, nhưng dù sao chàng hoàng thân cũng lấy làm lạ là câu chuyện do chính Rogojin khơi mào lại bỗng bị gạt đi như vậy, và thậm chí gã còn không thèm trả lời chàng.

– À này, có một điều tôi đã định hỏi ông từ rất lâu rồi đấy, Lev Nikolaevits ạ, ông có tin Chúa không? - Mới đi được mấy bước, Rogojin lại bỗng cất tiếng hỏi.

– Ông hỏi lạ quá đấy, với lại… cứ nhìn thì biết chứ! - Chàng hoàng thân bất giác buông ra lời nhận xét.

– Cơ mà tôi thích ngắm bức tranh ấy lắm, - Rogojin lẩm bẩm sau một lúc im lặng, hẳn là gã lại quên điều mình muốn hỏi.

– Bức tranh ấy cơ đấy! - Chàng hoàng thân kêu lên dưới sự thôi thúc của một ý tưởng bất ngờ, - bức tranh ấy cơ đấy! Đó chính là bức tranh có thể làm cho đức tin của ai đó bị tiêu ma nữa đấy!

– Đức tin thì vẫn cứ là phai nhạt đấy thôi, - Rogojin bỗng bất ngờ xác nhận. Họ đã ra đến tận cửa ngoài.

– Vậy thì sao? - Chàng hoàng thân bỗng dừng bước, - ông này lạ thật! Tôi nói đùa thế thôi mà ông lại cứ lấy làm điều! Mà ông hỏi tôi có tin Chúa hay không để làm gì vậy?

– Tôi cũng chỉ hỏi thế thôi. Tôi vốn đã định hỏi ông từ trước rồi. Ngày nay có ối người không tin đấy chứ. Mà đúng là có chuyện thế này (ông là người từng sống ở nước ngoài chắc chẳng lạ gì): có một gã say rượu hỏi tôi là có phải ở ta, ở nước Nga ấy, người không tin Chúa có số lượng lớn nhất thế giới không? Gã bảo rằng trong vấn đề này ở ta có phần thoải mái hơn các nước vì ta tiến bộ hơn…

Rogojin cười khẩy; sau mục diễn giải về câu phỏng vấn của mình, gã bỗng kéo cánh cửa ra và giữ yên nắm đấm cửa cho chàng bước ra ngoài.

Chàng lấy làm ngạc nhiên nhưng cũng bước ra. Gã bước theo ra đầu cầu thang và khép cửa phía sau lưng. Cả hai người cùng đứng ngây ra trước mặt nhau như không còn nhớ là mình đã đi đến đâu và đang phải làm gì.

– Thôi chào ông nhé, - chàng hoàng thân vừa nói vừa đưa tay ra.

– Chào ông, - Rogojin vừa nói vừa bắt chặt tay chàng. Chặt thì có chặt, nhưng cũng chỉ như một cái máy. Chàng hoàng thân bước xuống một bực thang gác thì ngoảnh lại.

– Còn về chuyện đức tin ấy à, - chàng cười nói, rõ ràng chàng không muốn chia tay với Rogojin một cách lạnh nhạt như vậy, ngoài ra, chàng còn sôi nổi hẳn lên do tác động của một hồi ức bất ngờ, - về chuyện đức tin mà nói, thì ngay tuần trước đây thôi, trong hai ngày tôi đã có bốn cuộc gặp khác nhau. Một buổi sáng trong một toa xe lửa đang bon bon trên một tuyến đường sắt mới tôi đã trò chuyện đến bốn tiếng đồng hò với một quý ông tên S. vừa có dịp được làm quen. Trước đây tôi cũng đã được nghe nói nhiều về ông ấy, tiện thể cũng nói thêm là tôi cũng có nghe nói về ông ấy như về một kẻ vô thần. Ông ấy đúng là một người hết sức uyên bác, và tôi đã lấy làm mừng khi có dịp được trò chuyện với một người như vậy. Hơn nữa, thật chẳng mấy ai được giáo dục đến nơi đến chốn như ông ấy, nên ông ấy cứ thản nhiên trò chuyện với tôi như với người cùng tầm cỡ với mình về nhận thức và hiểu biết. Chúa thì ông ấy vẫn không tin. Chỉ có một điều làm tôi rất ngạc nhiên là ông ấy cứ như không hề bàn đến chuyện này, và tôi ngạc nhiên chính là vì ngay cả trước kia, dù đã gặp không biết bao nhiêu người không tin Chúa và đọc không biết bao nhiêu sách vô thần, tôi vẫn có cảm tưởng như họ chỉ nói và viết về những chuyện hoàn toàn khác, tuy bề ngoài mình vẫn cảm thấy họ đề cập đến chính chuyện ấy. Hôm ấy tôi cũng đã nói với ông ấy như thế nhưng chắc là tôi đã diễn đạt không được rõ hoặc không biết cách diễn đạt ý mình vì thấy ông ấy cứ ngớ ra, chẳng hiểu mô tê gì cả… Tối hôm ấy tôi dừng lại nghỉ đêm ở một khách sạn hàng huyện, không ngờ ở đó vừa xảy ra một vụ giết người vào đêm hôm trước nên khi tôi đến thì mọi người vẫn còn bàn tán xôn xao. Có hai người nông dân đều đã luống tuổi, đều không say rượu, đều là bạn lâu năm, đều đã uống trà với nhau và đều có ý định thuê một phòng con để ngủ chung. Nhưng trong hai ngày qua, lần đầu tiên một người đã nhìn thấy bạn mình có cái đồng hồ bằng bạc được đeo bằng một chuỗi hạt cườm vàng. Người ấy vốn không phải là phường trộm cắp, thậm chí còn là người thật thà, có gia cảnh nông dân khấm khá. Nhưng người mê cái đồng hồ đến mức không còn nén nổi: người vớ lấy con dao, chờ cho ông bạn quay đi là len lén bám theo, vội vã ngước mắt nhìn trời, cay đắng khấn thầm trong bụng và đưa tay làm dấu thánh: “Lạy Chúa Trời, nhân danh Đức Jésus xin Người đại xá cho con!” - rồi cắt phăng cổ bạn như cắt cổ một con cừu và tháo luôn chiếc đồng hồ.

Rogojin cười rũ rượi. Gã cười toáng lên như kẻ phát rồ. Quái lạ, vừa rầu rĩ ủ ê là thế mà đã cười như pháo ran ngay được!

– Tôi khoái chuyện này quá đấy! Không, phải nói là tuyệt tác! - Gã vừa thở dốc vừa hét lên như bị động kinh. - Một người thì không hề tin Chúa, một người thì tin Chúa đến mức giết người cũng không quên cầu nguyện… Không, người anh em ạ, đố có thằng nào nghĩ ra được chuyện gì như thế đấy! Ha ha ha! Không, phải nói là chuyện tuyệt hay!…

– Sáng hôm sau tôi cất bước tha thẩn trong thành phố, - chỉ chờ cho Rogojin ngừng lời là chàng hoàng thân nói tiếp, cho dù nụ cười vẫn không ngừng run rẩy và co giật từng cơn trên môi gã, - tôi nhìn thấy một anh lýnh say mèm, quần áo lôi thôi lếch thếch đang chệnh choạng liêu xiêu trên vỉa hè lát ván. Anh ta đến bên tôi: “Ông lớn mua giúp cái thập giá bằng bạc này đi, tôi chỉ lấy hai grivennik[2] thôi mà; bằng bạc đấy!”. Tôi nhìn thấy trên tay anh ta một chiếc thập giá chắc là vừa tháo ra khỏi cổ, có dây đeo màu xanh lơ cáu bẩn, có điều nhìn qua cũng có thể thấy ngay đây là chiếc thập giá bằng thiếc, cỡ lớn, tiết diện hình bát giác, trang trí kiểu thuần Bizantin. Tôi móc đồng hai grivennik ra dúi vào tay anh ta để lấy thập giá ngoắc luôn vào cổ, - nhìn mặt cũng đủ biết anh ta đang lấy làm đắc chí vì đã bịp được một quý ông ngờ nghệch và anh ta đã vội vã lao đi nốc cho bằng hết cây thập giá của mình, không nghi ngờ gì nữa. Về phần tôi, người anh em ạ, trong thời gian đó tôi đã thực sự choáng váng trước tất cả những gì đã ùa đến với tôi trên đất Nga; trước đây tôi thật chẳng hiểu gì về đất nước, cứ như chỉ lẳng lặng mà lớn lên cùng năm tháng, và tôi đã hồi tưởng về đất nước một cách quá viển vông trong suốt năm năm ấy ở nước ngoài. Tôi cứ vừa đi vừa nghĩ: không, mình chưa vội lên án kẻ bán rao Chúa Jésus ấy. Có trời biết những gì ẩn giấu trong những trái tim đã nẫu ra vì rượu ấy. Một giờ sau, lúc trở về khách sạn, tôi đã bắt gặp một thiếu phụ bình dân tay bế con nhỏ. Chị ta nom còn trẻ, đứa bé mới được một tháng rưỡi. Lần đầu tiên trong đời, theo quan sát của chị ta, đứa bé nhoẻn miệng cười với mẹ. Tôi để ý thấy chị ta bỗng kính cẩn đưa tay làm dấu thánh. “Bạn làm gì thế? tôi hỏi” (Những ngày đó tôi rất hay hỏi chuyện mọi người). “Thì đấy, người mẹ vui sướng như thế nào khi được thấy nụ cười đầu tiên của con mình thì Thượng đế cũng hoan hỉ như thế khi từ trên thượng giới Người được thấy một con người tội lỗi dốc lòng cầu nguyện Người’. Người thiếu phụ bình dân ấy đã nói với tôi như vậy, gần đúng nguyên văn như vậy, có nghĩa là nàng đã nói lên cả một luồng tư tưởng sâu sắc, tinh tế và kính tín biết bao, thể hiện được toàn bộ thực chất của Cơ đốc giáo, tức là toàn bộ khái niệm về Chúa Trời như người cha đẻ của chúng ta, về tình cảm của Chúa Trời đối với con người như tình cảm của người cha đối với con đẻ, - tư tưởng chủ đạo của Jésus! Một thiếu phụ bình dị đấy! Nàng là một người mẹ, đã đành… mà biết đâu nàng lại chính là vợ của anh lýnh kia. Parfen này, tôi nói ông nghe, ban nãy ông có hỏi tôi, vậy câu trả lời của tôi đây: đức tin chẳng ăn nhập gì với bất cứ luận thuyết nào, sai lầm tội lỗi nào, chủ nghĩa vô thần nào hết. Nó là một cái gì không nắm bắt được và mãi mãi không nắm bắt được, các chủ nghĩa vô thần sẽ chẳng bao giờ tiếp cận được nó, đả động được đến nó. Nhưng cái chính là ta sẽ nhận ra nó trong tâm hồn Nga một cách thật rõ ràng và nhanh chóng, và đó là kết luận của tôi! Đó là một trong những quan niệm đầu tiên tôi lĩnh hội được từ nước Nga của chúng ta. Còn nhiều việc phải làm, Parfen ạ! Còn nhiều việc phải làm trên đất Nga của chúng ta đấy, xin hãy tin tôi! Hãy nhớ lại những ngày ở Moskva, chúng ta đã cùng nhau tụ tập, trò chuyện bao nhiêu… và tôi chưa hề, chưa hề có ý định về đây vào lúc này đâu!. Và cũng chưa hề, chưa hề tính đến chuyện gặp ông như thế này đâu! Mà thôi, biết làm sao được! Tạm biệt đã nhé! Cầu Chúa ở cùng ông!

Chàng quay đi và bước xuống cầu thang.

– Lev Nikolaevits ơi! - Parfen gọi to từ tầng trên khi chàng hoàng thân đã xuống đến đầu cầu thang tầng một, - cây thập giá ông mua của tay lính ấy, ông có đeo đấy không?

– Có, tôi đang đeo đây.

Và chàng hoàng thân lại dừng bước.

– Mang lên đây tôi xem!

Lại một sự lạ nữa! Chàng lưỡng lự giây lát rồi cũng quay lên chìa cây thập giá đang đeo ở cổ ra cho gã xem.

– Đưa nó cho tôi, - Rogojin nói.

– Để làm gì vậy? Chả lẽ ông…

Chàng hoàng thân không muốn rời bỏ cây thập giá.

– Tôi đeo cái này để ông đeo cái của tôi nhé.

– Ông muốn đổi thập giá ư? Được, Parfen ạ, nếu thế thì tôi cũng rất vui lòng; chúng mình kết nghĩa anh em!

Chàng hoàng thân cởi cây thập giá thiếc của mình ra, Parfen cởi cây thập giá bằng vàng của gã ra, hai người trao đổi với nhau. Parfen im lặng. Với nỗi ngạc nhiên chua xót, chàng hoàng thân nhận ra rằng vẻ ngờ vực trước đây, nụ cười đắng ngắt và gần như mỉa mai trước đây dường như vẫn còn đọng lại trên gương mặt người anh em kết nghĩa của chàng, chí ít đôi lúc còn thoáng hiện khá rõ nét. Cuối cùng Rogojin đã lẳng lặng nắm lấy tay chàng hoàng thân và đứng thừ người ra một lúc, vẻ tần ngần; lát sau, gã bỗng lôi chàng đi theo mình, miệng gần như thì thầm: “Chúng mình đi nào!”. Họ đi qua một khoang bỏ trống rồi giật chuông gọi cửa căn phòng trước mặt. Cửa được mở ngay. Một bà già còng vận đồ đen, trùm khăn, lẳng lặng cúi chào Rogojin với vẻ cung kính; gã hỏi nhanh một câu gì đó và không đợi trả lời, dẫn chàng hoàng thân đi tiếp qua các phòng ngoài. Lại vẫn là những căn phòng tối tăm, sạch như lau một cách lạnh lẽo, đồ gỗ toàn là đồ đạc kiểu cổ, trùm kín trong những vỏ bao sạch sẽ màu trắng, tất cả toát lên một không khí lạnh lùng, nghiêm ngặt. Không đánh tiếng gọi cửa gì hết, Rogojin dẫn chàng hoàng thân xộc thẳng vào một căn phòng nhỏ giống như phòng khách được ngăn bằng một bức bình phong bóng lộn bằng gỗ hồng sắc có hai cửa hai bên, bên trong hẳn là buồng ngủ. Trong góc phòng, bên cạnh lò sưởi là một bà già bé nhỏ ngồi lọt thỏm trong một chiếc ghế bành, nom không già lắm, thậm chí khuôn mặt tròn trịa của bà còn khá tươi tắn, cho dù tóc đã bạc phơ và thoạt nhìn cũng có thể thấy là bà già đã bị lú lẫn. Bà mặc xiêm đen bằng len, cổ quàng một chiếc khăn đen rộng, đầu đội mũ trùm trắng sạch sẽ phủ rua đen. Hai chân gác lên ghế đẩu. Bên cạnh là một bà già sạch sẽ tinh tươm khác, già hơn, cũng đồ tang mũ trắng, chắc là một người sống nương nhờ[3], đang lẳng lặng ngồi đan bít-tất. Hai bà già hẳn là vẫn lặng im suốt buổi. Thấy Rogojin và chàng hoàng thân vào, bà già thứ nhất mỉm cười với họ và gật đầu chào hai ba lần, vẻ ân cần niềm nở.

– Mẹ yêu quý, - Rogojin hôn tay mẹ và nói, - đây là người bạn tri kỷ của con, hoàng thân Lev Nikolaevits Myskin; chúng con vừa trao đổi thập giá cho nhau; một dạo ở Moskva, ông ấy thật chẳng khác nào một người anh em ruột thịt của con, đã giúp đỡ con nhiều lắm. Mẹ, mẹ hãy cầu phước cho ông ấy như cầu phước cho con trai của mẹ đi. Khoan, mẹ ơi, để yên con xếp ngón tay vào cho mẹ[4]…

Nhưng Parfen chưa kịp làm gì thì bà mẹ đã giơ tay phải lên, chụm ba ngón tay vào với nhau và kính cẩn làm dấu thánh ba lần cho chàng hoàng thân. Rồi bà còn gật đầu với chàng một lần nữa, vẻ dịu dàng âu yếm.

– Xong, chúng mình đi thôi. Lev Nikolaevits ạ, - Parfen nói, - tôi đưa ông đến cũng chỉ vì mỗi việc ấy thôi…

Khi hai người đã quay ra đến đầu cầu thang, gã nói thêm:

– Bà già không hiểu mọi người nói gì đâu, tôi nói gì bà cũng không hiểu nhưng bà đã cầu phước cho ông, có nghĩa là tự ý bà muốn thế… Thôi chào ông, tôi và ông đều đến lúc phải đi rồi.

Và gã mở cửa ra.

– Để tôi còn ôm ông một cái lúc chia tay đã chứ, ông bạn kỳ quặc này! - Chàng hoàng thân kêu lên, vừa mắng yêu vừa nhìn gã, trong bụng đã muốn ôm. Nhưng Parfen vừa chớm đưa tay ra đã lại buông ngay xuống. Gã lưỡng lự một lúc rồi quay đi để khỏi nhìn thấy chàng hoàng thân. Gã không muốn ôm chàng.

– Rõ ràng là như vậy! Cho dù tôi đã lấy thập giá của ông thật đấy, nhưng tôi sẽ không bao giờ giết người để lấy đồng hồ! - Gã bỗng phá lên cười một cách lạ lùng rồi nói lúng búng. Nhưng đột nhiên, sắc mặt gã hoàn toàn đổi khác: mặt tái dại nom đến sợ, môi run bần bật, mắt long lên như đổ lửa. Gã đưa tay ra ôm chầm lấy chàng hoàng thân, vừa nói vừa thở hổn hển:

– Ông lấy nàng đi, số phận đã định như vậy rồi! Nàng là của ông đấy! Tôi xin rút lui!… Đừng quên Rogojin này nhé!

Nói xong gã quay lưng, không hề nhìn lại chàng, tất tả đi vào trong, đóng sầm cửa lại.

❀ ❀ ❀

[1] Đơn vị đo chiều dài cũ ở Nga. Bức tranh có kích cỡ không đến 1,8 m x 0,3 m.

[2] 1 grivennik = 10 kopeika = 0,10 rúp.

[3] Thời trước ở Nga, các nhà giàu thường hay cưu mang những trí thức, thương gia hoặc con nhà gia thế đang trong cảnh thất cơ lỡ vận, cho ở hẳn trong nhà, hòa nhập với gia đình, không buộc phải làm gì, chỉ cốt để “cho vui”.

[4] Để làm dấu thánh.