Trong câu chuyện nói với anh trai, sự thật Varvara Ardalionovna có phần phóng đại tính chất xác thật về nguồn tin cuộc đính hôn giữa hoàng thân và Aglaia Epantsina. Là một phụ nữ nhìn xa trông rộng, hẳn nàng đã nhận thấy trước được những gì sẽ phải xảy ra trong tương lai gần cận; nhưng có lẽ thất vọng vì giấc mơ của nàng (giấc mơ mà nàng chẳng hề tin tưởng) đã tan thành mây khói, nên không vượt ra khỏi thường tình của thế nhân, nàng cũng không sao từ bỏ được nỗi khoái trá được phóng đại thêm vẻ bi thảm, và rót thêm ít men cay đắng vào lòng ông anh, tuy thực tâm, nàng thương anh và ái ngại cho gã. Nhưng chưa có trường hợp nào nàng được các cô bạn, các tiểu thư Epantsin cho biết một nguồn tin đích xác như thế; thường họ chỉ có những lời bóng gió, nửa vời, những lúc yên lặng, cùng những câu bí hiểm nhức đầu. Các cô chị của Aglaia có lẽ đã cố tình lỡ lời để hy vọng dò được đôi điều nơi Varvara Ardalionovna; rốt cuộc, hình như họ cũng không sao bỏ được cái nỗi khoái trá của phường nhi nữ là trêu chọc cô bạn đôi chút, dù họ đã từng quen biết nhau từ thời thơ ấu. Trong suốt một thời gian dài như thế, không phải họ không thấy được hậu ý xa xôi của cô bạn này.

Mặt khác, chí đến hoàng thân có lẽ cũng lầm, dù chàng đã hết sức tin tưởng khi quả quyết với Lebedev rằng chàng không có gì để nói với lão cả, và cũng chẳng có chuyện gì đặc biệt xảy đến cho chàng. Trên thực tế, mọi người đều có chung một tâm trạng lạ lùng: nghĩa là chẳng có gì xảy ra cả, nhưng đồng thời lại có quá nhiều chuyện xảy ra. Bằng bản năng đàn bà chính xác, Varvara Ardalionovna đã đoán ra sự kiện này.

Tuy nhiên, cứ theo lẽ thường thì khó giải thích được lý do tại sao mọi người trong gia đình Epantsin lại cùng chung ý nghĩ rằng một việc vô cùng hệ trọng đã xảy ra cho Aglaia, có tính quyết định vận mạng của nàng- điều rất khó diễn đạt một cách lớp lang. Nhưng ngay lúc tư tưởng ấy lóe qua trí họ, họ liền một mực cho rằng họ đã đoán biết được chuyện đó từ lâu rồi, và họ đều thấy rõ điều đó kể từ vụ “chàng hiệp sĩ nghèo”, và có lẽ còn trước lúc đó nữa, có điều ngay dạo đó, họ còn chưa muốn tin sự việc phi lý như vậy. Các cô chị cũng quả quyết thế. Đã hẳn Lizaveta Prokofievna cũng thấy trước được điều đó và biết trước hơn ai hết, bà đã “đau lòng” vì chuyện đó suốt một thời gian dài, nhưng bà có biết trước chuyện đó từ lâu rồi hay không đi nữa, thì cái ý nghĩ về hoàng thân cũng khiến bà không chịu nổi, nghĩ tối ngày là bà lại quẫn trí lên rồi. Đây là một vấn đề cần phải giải quyết ngay, nhưng Lizaveta Prokofievna lại chẳng giải quyết gì được, dù có nỗ lực hết sức, Lizaveta Prokofievna khốn khổ của chúng ta cũng chẳng thể hiểu có sự rõ ràng ra làm sao cả. Vấn đề thật là nan giải: “Hoàng thân có phải là một kẻ xứng đôi vừa lứa không? Sự việc có tốt đẹp cả hay lủng củng? Nếu không tốt đẹp (có vẻ chắc chắn như vậy) thì tại sao lại không tốt đẹp? Còn nếu may ra lại tốt đẹp (điều này cũng có thể lắm) thế thì, tại sao mà tốt đẹp được?”. Chính ngay Ivan Fedorovits, người cha trong gia đình, lúc đầu có ngạc nhiên thật, nhưng ông cũng đành thú nhận rằng: “Tôi đã nghi có chuyện này từ lâu nay rồi; tôi đã gạt ý nghĩ đó ra khỏi tâm trí nhưng quái thay, nó lại cứ lởn vởn hoài!”. Rồi ông lại yên lặng trước đôi mắt nghiêm khắc của vợ, nhưng đó là chuyện xảy ra vào buổi sáng; tối đến, khi chỉ còn hai vợ chồng với nhau, lúc vợ bắt buộc ông phải giải thích, ông đã bất ngờ nói với vẻ hăng hái khác thường, ông bày tỏ những ý nghĩ thật bất ngờ: “Xét cho cùng, việc đó thực ra nhằm mục đích gì chứ? (Yên lặng). Đã hẳn nếu việc đó lại có thật thì quả rất lạ lùng và chắc là tôi không dám nói gì thêm nữa, thế nhưng…”. (Lại yên lặng). “Trái lại, nếu ta nhìn thẳng vào sự việc, thì xét cho cùng hoàng thân cũng là một thanh niên ưu tú lắm, với lại, ngài lại cùng họ với chúng ta, việc này sẽ càng làm cho dòng họ nhà ta thêm danh giá chứ sao, dòng họ nhà ta đã bị thiên hạ nghĩ là tàn tạ rồi, cho nên ta cứ theo quan điểm đó mà xét nét, vì, rốt cuộc thì thiên hạ vẫn có đó, và thiên hạ vẫn là thiên hạ đấy chứ! Hơn nữa, hoàng thân đâu phải là không có một tài sản dù không phải là một tài sản vĩ đại gì cho lắm. Nhưng ngài có tài sản thật, và… và…”. (Yên lặng kéo dài rồi tắt luôn). Nghe xong mọi lời đức ông chồng nói, Lizaveta Prokofievna giận quá mức.

Theo ý bà, chuyện này thật là “một chuyện điên rồ tội lỗi không thể dung thứ được, thật là một chuyện hoang đường xuẩn ngốc và vô lý!”. Trước hết, “cái thứ ông hoàng nhóc con này là một con bệnh, hai nữa, hắn là một gã khờ, hắn chẳng biết gì về cuộc đời và cũng chẳng có một chỗ đứng nào trong cuộc đời ấy. Phải giới thiệu hắn với ai đây chứ? Phải làm gì với hắn được đây chứ? Hắn chẳng ra một kẻ theo chủ nghĩa dân chủ không được phép nào đó, thậm chí chẳng có lấy một chức vụ gì trong chính quyền, với lại… với lại… Belokonskaia sẽ nói sao đây? Đây có phải là ngữ chồng chúng ta định cưới cho Aglaia không?”. Dĩ nhiên, luận cứ sau cùng này mới quan trọng hơn cả. Trái tim người mẹ run rẩy, rớm máu khiến bà phải khóc trước ý nghĩ này, dù đồng thời, con tim đó chợt lại thốt lên với bà những lời này: “Bà không thể chấp nhận hoàng thân được ở cái khoản nào chứ?”. Chính những tiếng lòng phản kháng của bà đã khiến bà mất ăn mất ngủ hơn hết.

Chẳng hiểu sao, hai cô chị của Aglaia lại đâm thích chuyện gả nàng cho hoàng thân. Họ thấy việc đó cũng tự nhiên, chẳng có gì khác lạ; tóm lại, họ bỗng đứng về phía chàng. Nhưng cả hai nàng đểu quyết định không nói gì cả. Tắt một lời, người ta nhận thấy không khí gia đình đó như thế này: Lizaveta Prokofievna càng tỏ thái độ chống đối quyết liệt về điểm nào trong cuộc tranh luận với gia đình bao nhiêu, bà càng tỏ ra rồi sẽ nhượng bộ bấy nhiêu, về phần Aleksandra Ivanovna, nàng thấy không thể nào yên lặng mãi được. Đã từ lâu, nàng được mẹ xem như một cố vấn, nên lúc này, bà cứ gọi nàng đến từng chập hỏi ý nàng, nhất là kêu cứu đến hồi ức của nàng, nghĩa là: “Làm sao cố sự này lại xảy ra được? Nhân đâu mà không ai chịu thấy hết cả? Sao ngay lúc đó chẳng ai hở môi nói tiếng nào hết? Cái tiếng “hiệp sĩ nghèo” quái gở đó là nghĩa lý gì? Tại sao chỉ có mỗi mình bà, Lizaveta Prokofievna, lại phải gánh lấy cái nợ trông chừng mọi người, xem xét mọi việc, tiên đoán mọi điều, còn mọi người lại được ăn không ngồi rồi mà đếm chim, đếm quạ?”. Vv… Lúc đầu, Aleksandra Ivanovna còn giữ kẽ và nhận rằng ý của ông bố có phần đúng, rằng cuộc hôn nhân giữa hoàng thân Myskin và một tiểu thư nhà Epantsin kể cũng đẹp đẽ, danh giá rồi. Càng nói càng hăng, nàng lại còn bảo thêm rằng hoàng thân không phải là một “gã khờ” và chẳng bao giờ chàng lại là một gã khờ cả; còn xét về địa vị xã hội của chàng thì, trong mấy năm gần đây ở Nga, ta cũng khó lòng thẩm định được đâu là tầm mức giá trị của một người, dù căn cứ nơi những thành công trên đường hoạn lộ, hay xét theo một xuất xứ nào khác. Bà mẹ đã trả lời cô con gái rằng nàng là “một kẻ có đầu óc tự do, kết quả của những phong trào đòi hỏi nữ quyền rởm đời”. Nửa giờ sau đó, bà đi xuống phố, từ đó bà xuống Đảo Đá để thăm Belokonskaia, bà cụ này không hẹn mà lại vừa đến Petersburg xong, nhưng lại đi ngay. Beloeonxcaia là mẹ đỡ đầu của Aglaia.

“Bà già” Beioeonxeaia lạnh lùng ngồi nghe mọi lời kể lể thống thiết, sôi nổi của Lizaveta Prokofievna, bà không một chút động tâm trước những giọt nước mắt của người mẹ đau khổ, bà còn nhìn bà khách với vẻ giễu cợt nữa. Bà cụ này quả là một tay bạo chúa độc tài dễ sợ; bà không chịu nổi cái cảnh bạn bè muốn len chân lên ngang hàng với bà, kể cả những bạn bè tuổi tác nhất, và bà cứ khư khư xem Lizaveta Prokofievna như một thứ protégée[1] của bà như ba mươi lăm năm trước đó, bà không sao bằng lòng cái tính ngang tàng, sỗ sàng của bà này. Giữa bao nhiêu việc khác, bà nhận thấy, “mấy người này đã quen thói thêu dệt, thổi phồng bất cứ chuyện gì, con ruồi đẻ ra trái núi rồi. Rằng những điều bà vừa nghe nói, bà chẳng thấy có gì là nghiêm trọng hết, tốt hơn nên chờ xem có manh nha thêm điều gì nữa không; rằng theo ý bà, hoàng thân là một trang thanh niên rất mực tư cách, dù có bệnh hoạn, kỳ quặc và nhất là không có bao lăm ảnh hưởng, tệ nhất, đó là anh ta lại có nhân tình nhân ngãi công khai”. Lizaveta Proeofievna hiểu thừa bà cụ Beloeonxcaia đó hơi cay cú về chỗ thất bại của Evgeni Pavlyts là kẻ được bà cụ giới thiệu với gia đình họ. Trở về Pavlovsk, Lizaveta Prokofievna còn giận dữ hơn lúc ra đi, bà lập tức gây gổ với hết mọi người, cho rằng “họ đã mất trí hết rồi”, rằng chưa có gia đình nào lo lắng việc nhà như kiểu gia đình này. “Tại sao lại hấp tấp như thế chứ? Có việc gì vậy? Theo chỗ tôi thấy thì đã có việc gì đâu? Cứ chờ xem có chuyện gì xảy ra không đã chứ? Ivan Fedorovits lúc nào cũng tưởng tượng ra hằng khối chuyện! Há không phải mấy người cứ bé xé ra to, cứ chuyện con ruồi đẻ ra trái núi đó sao? Vv… và vv…

Rốt cuộc, mọi người đành phải giữ bình tĩnh, tỉnh táo và kiên nhẫn để xem tình hình biến chuyển. Nhưng lạy Chúa, họ cũng chẳng bình tĩnh được quá mười phút! Tin tức về những chuyện xảy ra lúc Lizaveta Proeofievna đi Đảo Đá (bà đi đảo vào buổi sáng, sau cuộc viếng thăm lúc quá nửa đêm của hoàng thân mà chàng cứ ngỡ là mới chín giờ) đã làm tan vỡ vẻ bình thản đó. Đáp những câu hỏi nóng nảy của bà mẹ, hai cô chị bắt đầu trả lời rất chí lý rằng “chẳng có gì đặc biệt xảy ra lúc bà vắng nhà cả”. Hoàng thân có đến thăm, chàng đến được một lúc lâu rồi Aglaia mới trên gác xuống, có lẽ khoảng nửa giờ sau, vừa ra xong, nàng liền mời hoàng thân đánh cờ; hoàng thân mù tịt về môn cờ nên Aglaia đã hạ chàng liền; lúc đó cô nàng thật phởn chí hết sức đến nỗi hoàng thân phải thẹn cho chỗ dốt nát của chàng, nàng cười nhạo hoàng thân bằng thích, đến độ sau đó trông hoàng thân thật quá thảm thương, tội nghiệp. Rồi nàng đề nghị chơi bài “điên”. Đến lần này thì cục diện thay đổi hẳn: Hoàng thân chơi bài “điên” điệu nghệ như một bậc thầy, đúng là một bậc thầy thứ thiệt. Aglaia giở trò đánh lận, tráo bài ngay trước mặt chàng, nhưng ngài vẫn cứ hạ cô nàng suốt năm ván liền. Aglaia nổi nóng, cô nàng giận quá mất khôn, buông ra những lời độc địa, biếm nhẽ hoàng thân đến nỗi chàng tắt hẳn nụ cười, tái mặt lại lúc vào phút chót nàng bảo chàng rằng nàng sẽ “chẳng bao giờ đặt chân vào phòng này khi nào chàng còn ngồi ở đó, và thật là nhục nhã cho chàng lại đến thăm họ vào một giờ khuya khoắt, đã quá nửa đêm, sau bao nhiêu chuyện xảy ra trước đó như thế!”. - Rồi nàng đi ra đóng sầm cửa lại.

Hai cô chị đã hết lời an ủi chàng, nhưng khi ra đi, chàng cứ như kẻ mới đi đưa đám về. Hoàng thân ra về được mười lăm phút, Aglaia chợt hối hả chạy ra hàng hiên chẳng kịp lau nước mắt, còn cặp mắt của nàng thì sưng mọng vì khóc. Nàng xuống thang gác vì lúc đó Kolia vừa đến, mang theo một con nhím. Mọi người đều quây quần xem con nhím. Kolia cho họ hay con nhím đó không phải của nó, nó đương đi thơ thẩn với đứa bạn học của nó là Coxtia Lebedev, tên kia còn đứng ngoài đường ngại quá không dám vào vì đương bận xách một lưỡi rìu. Hai đứa vừa mua con nhím và lưỡi rìu của một bác nông dân chúng gặp trên đường. Bác nông dân bán con nhím với giá năm mươi copec, rồi hai đứa còn nài nỉ ông ta bán luôn lưỡi rìu cho chúng, vì lưỡi rìu có vẻ dùng được việc và sắc bén lắm. Nghe đến đây, Aglaia liền nài nỉ Kolia bán lại con nhím cho nàng, nàng đâm khoái con nhím hết sức và còn gọi thằng bé là “Kolia yêu quý” nữa. Lúc đầu Kolia mãi không chịu bán, nhưng rồi sau nó cũng xuôi lòng. Nó gọi thằng bạn Coxtia Lebedev vào, tên kia xách chiếc rìu trên tay đi vào với điệu bộ hết sức ngượng ngập. Nhưng rồi bất ngờ ai nấy đều ngã ngũ ra rằng con nhím đó chẳng phải của đứa nào cả trong hai đứa, mà lại là của một thằng bé khác, thằng Petrov, kẻ đã đưa tiền cho hai đứa nhờ đi mua Bộ sử ký của Schlosser[2] chỗ một đứa bạn đương túng tiền nên bán rẻ, hai đứa đang trên đường đi mua Bộ sử ký thì lại thấy con nhím hấp dẫn quá nên chúng không cầm lòng được bèn mua luôn. Như vậy, cả con nhím lẫn lưỡi rìu là của tên Petrov, hai đứa này mang chúng về thế cho Bộ sử ký của Schlosser. Nhưng Aglaia nài nỉ tha thiết quá nên rốt cuộc chúng cứ bán con nhím cho nàng. Mua được con nhím rồi, nhờ Kolia giúp một tay, Aglaia bỏ nhím vào một chiếc giỏ mây, đậy lên nắp một chiếc khăn ăn, rồi khẩn khoản yêu cầu Kolia nhân danh nàng mang con nhím đến tặng ngay cho hoàng thân và xin chàng nhận món quà đó như một “dấu hiệu bày tỏ lòng tôn kính sâu xa của nàng đối với chàng”. Kolia vui vẻ chấp thuận và hứa sẽ làm ngay, nhưng nó yêu cầu nàng cho biết “Con nhím đó có ý nghĩa gì? Và tặng món quà như thế sẽ nói lên được điều gì đây?”. Aglaia đáp rằng đó không phải là việc của nó. Nó đáp ngay món quà đó hẳn phải có ngụ ý gì chứ chẳng không. Aglaia nổi giận, gay gắt bảo rằng nó chỉ là một thằng nhóc chứ chẳng là gì hết. Kolia trả đũa ngay rằng nếu không vì nàng là một cô gái và hơn nữa, nếu không vì tôn trọng những quy tắc riêng do nó tự đặt ra, chắc nó sẽ chứng tỏ liền một khi cho nàng hiểu nó dư biết cách đáp lễ cho một lời sỉ nhục như thế. Tuy nhiên rồi rốt cuộc, Kolia cũng vui vẻ mang con nhím đi, Coxtia Lebedev bươn bả chạy theo sau. Thấy Kolia lắc lư chiếc giỏ dữ quá, Aglaia nhịn không được, đứng nơi hiên nhà gọi giật giọng nói: “Này Kolia thân mến, xin em đừng có đánh rớt giỏ đấy nhé!”, - cứ như trước đó nàng chưa hề cãi nhau với nó không bằng. Kolia dừng lại, và cũng như thể hai người chưa hề xích mích với nhau, nó sốt sắng hét trả: “Đừng lo, Aglaia Ivanovna ơi, tôi không đánh rớt đâu”, rồi nó lại cắm đầu chạy hết sức mau. Aglaia sau đó phá lên cười như điên rồi chạy lên phòng riêng, vui sướng hết sức và suốt ngày hôm đó, nàng tươi cười vui như sáo sậu.

Nguồn tin này khiến cho Lizaveta Prokofievna sững sờ quá sức. Ta có thể ngạc nhiên tự hỏi tại sao nhưng sự thật tâm trạng của bà lúc đó là như vậy. Bà đâm ra băn khoăn, nhất là con nhím. Con nhím là có ý nghĩa gì? Có âm mưu gì trong đó? Có hậu ý gì đây? Dấu hiệu gì vậy? Lại là một bức thư không tên đây chắc? Thêm vào đó, ông tướng Ivan Fedorovits khốn khổ của chúng ta không hẹn mà lại có mặt ngay vào lúc bà vợ đang hỏi han lôi thôi, đã phang ngay vào một câu làm hư bột hư đường cả. Ông bảo rằng chẳng hề có chuyện ngụ ý ẩn tình gì hết và con nhím “chỉ đơn giản và rõ ràng là một con nhím thôi. Trừ phi người ta muốn choàng cho nó một ý nghĩa thân hữu nhằm hàn gắn những mối dị biệt và sự dàn hòa, nói tóm lại, đây chỉ là một trò đùa hồn nhiên vô hại, ngoài ra chẳng có hậu ý gì khác”.

Tưởng chúng ta cũng nên mở một dấu ngoặc ở đây để ghi nhận rằng ông tướng đã đoán đúng. Sau khi hoàng thân bị cô gái chế giễu và xua đuổi, chàng về nhà ngồi suốt nửa giờ trong nỗi tuyệt vọng, buồn thảm khôn cùng, thế rồi Kolia chợt xuất hiện, tay xách con nhím. Bầu trời liền quang đãng hẳn, hoàng thân cứ như người chết sống lại; chàng hỏi han Kolia; uống lấy từng lời, từng tiếng của thằng bé, có mỗi một câu hỏi mà chàng cứ hỏi đi, hỏi lại đến cả chục lần, chàng cười như một đứa trẻ con, và cứ siết chặt lấy hai tay của hai đứa bé lúc đó đang sáng mắt lên nhìn chàng. Chắc chắn Aglaia đã tha thứ cho chàng, và chàng có thể đến thăm nàng trở lại ngay vào chiều hôm đó rồi, đối với chàng việc này không những là một việc quan trọng nhất đời mà còn có nghĩa là tất cả.

– Kolia à, chúng ta thật là trẻ con quá mà! Và thật là… thích thú được làm trẻ con như thế. - Chàng reo lên vui vẻ.

– Hoàng thân ơi, nàng đã yêu ngài quá rõ rồi, đó mới là tất cả, ngài ơi! - Kolia trả lời với một giọng kẻ cả ra dáng quan trọng lắm.

Hoàng thân đỏ mặt, nhưng lần này chàng không nói gì, còn Kolia thì vỗ tay cười, phút sau đó, hoàng thân cũng cười, chàng cứ từng chập nhìn đồng hồ để xem thì giờ đã trôi qua được bao lăm và còn bao lâu nữa mới đến chiều.

Nhưng tâm trạng đã thắng thế: Lizaveta Prokofievna rốt cuộc đã không chịu đựng nổi và rơi vào một cơn kích động thần kinh. Mặc mọi lời phản đối của đức ông chồng và mấy cô con gái, bà lập tức cho gọi Aglaia đến để hỏi nàng một câu hỏi quyết định và để chờ nàng trả lời dứt khoát “nhằm giải quyết một lần cho xong mọi việc này ngõ hầu quên nó đi cho rồi, chứ không thì… - bà tuyên bố, - tôi không thể sống nổi qua buổi chiều này nữa”. Mãi đến lúc đó, mọi người mới nhận ra được sự việc đã đi đến chỗ hỗn độn như thế nào. Họ chẳng khai thác được ở Aglaia điều gì, nàng chỉ làm ra vẻ ngạc nhiên, giận dữ, cười cợt to tiếng, buông ra những lời nhạo cợt báng bổ nhằm vào hoàng thân và nhằm vào tất cả những ai hỏi han nàng. Lizaveta Prokofievna bỏ đi nằm và bà chỉ xuất hiện vào giờ uống trà là lúc mọi người đợi chờ hoàng thân đến. Bà hồi hộp ngồi đợi hoàng thân và lúc ngài xuất hiện, bà gần như nổi cơn luôn.

Hoàng thân cũng đến với nỗi hồi hộp. Chàng dọ dẫm bước vào, mỉm cười lạ lùng, nhìn hết thảy mọi người như muốn hỏi lý do sự vắng mặt của Aglaia tại đó, một sự kiện khiến chàng đâm hoảng tức thì. Tối hôm đó không có khách khứa nào khác, chỉ có người nhà mà thôi. Hoàng thân S. bận công việc của ông chú Evgeni Pavlyts ở Petersburg chưa về. “Phải chi có ông ta ở đây, chắc hẳn ông ta còn nói được đôi điều”, Lizaveta Prokofievna đề cập đến ông ta bằng mấy lời đó. Ivan Fedorovits vẫn ngồi không yên vì lo âu quá. Hai cô chị cũng nghiêm trang và họ như cố giữ thái độ yên lặng. Lizaveta Prokofievna không biết làm sao để khai mào cuộc chuyện. Rốt cuộc, bà cho bùng nổ một loạt công kích nhắm vào đường xe hỏa và nhìn hoàng thân với vẻ thách đố quyết liệt.

Trời ạ, thế mà Aglaia vẫn không buồn đến, hoàng thân đã thấy chới với lắm rồi. Chàng bối rối không sao còn nói lên được lời nào, chàng liều đưa ra ý kiến rằng nếu đường xe hỏa được cải tiến thì thật tốt đẹp lắm, nhưng Adelaida chợt cười phá lên và một lần nữa, hoàng thân thấy nghẹn hẳn. Chính lúc đó, Aglaia bước vào, trông nàng bình thản và uy nghi, nàng kiểu cách cúi chào hoàng thân, và trang trọng ngồi vào một vị trí nổi nhất nơi bàn tròn. Nàng nhìn hoàng thân như dò hỏi. Ai nấy đều hiểu giây phút cởi mở mọi nỗi nghi ngờ đã đến.

– Ngài có nhận được con nhím của tôi không? - Nàng hỏi giọng chắc nịch và gần như giận dỗi.

– Vâng, có, - hoàng thân đỏ mặt đáp, chàng cảm thấy như muốn nghẹn lời.

– Vậy, xin ngài làm ơn cho biết ngay ý nghĩ của ngài về con nhím ấy. Đây là điều tối quan trọng nhằm mang lại sự thanh thản tâm trí cho mẹ và mọi người trong gia đình này.

– Xem kìa, Aglaia… - Ông tướng nói, ông chợt băn khoăn.

– Thế này thì quá mức rồi! - Lizaveta Prokofievna kêu lên, bà đâm hoảng vì một điều gì đó.

– Ở đây không có mức nào cả, maman à! - Cô gái nghiêm giọng trả lời liền. - Hôm nay con gửi biếu hoàng thân một con nhím và con muốn biết cảm tưởng của ngài về món quà đó thôi. Sao, hoàng thân?

– Cảm tưởng gì, hở Aglaia Ivanovna?

– Về con nhím ấy.

– Thế nghĩa là… theo chỗ tôi tưởng, chắc cô muốn biết… tôi đã nhận con nhím đó như thế nào… hay là tôi nghĩ sao khi được gửi tặng một con nhím; trong trường hợp đó… tôi xin thưa rằng… thật ra…

Chàng nghẹn lời rồi yên luôn.

– Được, ngài đã không nói gì nhiều, - Aglaia lên tiếng sau năm giây đồng hồ. - Tốt, tôi sẽ không nói thêm về vụ nhím nữa, nhưng tôi rất lấy làm thỏa lòng vì rốt cuộc, tôi được dịp chấm dứt hết những ngộ nhận chồng chất. Tôi xin phép được hỏi riêng ngài rằng, ngài có định cầu hôn với tôi hay không?

– Lạy Chúa tôi, - Lizaveta Prokofievna kêu lên.

Hoàng thân giật nảy mình dội ngược lại, Ivan Fedorovits thì trân trối vì bàng hoàng, mấy cô chị chau mày.

– Thưa hoàng thân, đừng có dối quanh, hãy nói thật đi! Chỉ vì ngài mà người ta đã làm tình làm tội tôi bằng bao nhiêu câu hỏi quái lạ. Mà mấy câu hỏi đó có bằng cứ gì không đã chứ? Cứ nói thử xem!

– Tôi không hề cầu hôn với cô, Aglaia Ivanovna ạ, - hoàng thân trả lời, chàng đã chợt tỉnh táo lại được. - Nhưng chính cô cũng biết rằng tôi yêu cô và tin nơi cô, ngay cả bây giờ cũng vậy…

– Điều tôi muốn hỏi ngài… là ngài có xin cưới tôi hay không?

– Vâng có, - hoàng thân e ấp trả lời.

Liền có một sự xao động đằm đằm trong phòng.

– Bạn thân mến ạ, điều đó chẳng đi đến đâu hết, - Ivan Fedorovits nói trong cơn kích động bồi hồi. - Như thế này… như thế này thì thật là không được chút nào, Aglaia ạ. Thưa hoàng thân, xin tha lỗi, xin tha lỗi cho, hỡi người bạn thiết!… Lizaveta Prokofievna ơi! - Ông quay sang vợ để tìm chỗ dựa. - Cần phải… xem lại việc này cho kĩ…

– Tôi khước từ! Tôi khước từ chuyện đó! - Lizaveta Prokofievna xua tay, kêu lên.

– Xin phép maman, hãy để cho con nói với chứ, con có đóng một vai trò trong tấn kịch này; giây phút quyết định của đời con đang được định đoạt mà (Aglaia nói trắng ra như vậy), và chính con cũng muốn đích thân khám phá ra, hơn nữa, con lấy làm sung sướng được khám phá ra điều đó trước mặt mọi người. Thưa hoàng thân, tôi xin phép được hỏi ngài, nếu quả ngài đã ‘‘nuôi ý định đó”, thì ngài tính sẽ bảo đảm được hạnh phúc cho tôi như thế nào đây?

– Aglaia Ivanovna đi, quả thật tôi không biết trả lời ra sao với cô đây. Phải trả lời như thế nào được bây giờ? Và… có cần thiết phải trả lời hay không?

– Ngài có vẻ bối rối và hụt hơi rồi. Hãy thoải mái nghỉ ngơi một lát và bình tĩnh lại đi. Hãy uống một li nước lạnh vậy, nhưng người nhà sắp dọn trà ra cho ngài bây giờ.

– Tôi yêu cô, Aglaia Ivanovna ạ, tôi yêu cô vô cùng, chỉ yêu một mình cô thôi, xin… xin cô đừng cười… tôi yêu cô vô cùng mà.

– Nhưng đây là chuyện đứng đắn đấy, ta không còn là trẻ con và phải nhìn sự việc cho nó thực tế. Bây giờ, ngài có vui lòng cho biết tài sản của ngài có được bao nhiêu không?

– Này, không được, không được Aglaia à, - Ivan Fedorovits hốt hoảng nhắc. - Con nói gì thế? Không thể cư xử như thế được!

– Thật là điếm nhục! - Lizaveta Prokofievna thì thầm nhưng nghe rõ mồn một.

– Nó điên rồi! - Aleksandra cũng buột miệng, nghe rõ như lời bà mẹ.

– Tài sản của tôi à? Có phải cô muốn nói… tiền? - Hoàng thân kinh ngạc hỏi.

– Đúng vậy.

– Hiện giờ … tôi có… tôi có một trăm ba mươi lăm ngàn rúp, - hoàng thân đỏ mặt ấp úng.

– Chỉ có thế thôi sao? - Aglaia hỏi lại với nỗi ngạc nhiên không giấu giếm, cũng không đỏ mặt chút nào cả. - Nhưng không sao, cũng chẳng hề gì nếu chúng ta biết sống tằn tiện. Ngài có định vào làm việc nhà nước không?

– Tôi đang định dự cuộc thi tuyển làm gia sư.

– Ý kiến ấy hay lắm đấy, công việc đó chắc chắn sẽ giúp tăng gia lợi tức cho ngân quỹ gia đình ta. Ngài có định làm một pháp quan triều đình không đấy?

– Pháp quan triều đình à? Tôi chưa hề nghĩ đến việc đó, thế nhưng…

Đến đây thì hai cô chị không còn nhịn được nữa, liến phá lên cười. Tự nãy đến giờ, Adelaida nhận thấy gương mặt Aglaia co nhúm lại cho thấy cô nàng đã muốn cười lắm rồi, nhưng cố nín lại. Nhìn hai cô chị cười hả hê, nàng cũng không còn nhịn được thêm giây nào nữa bèn phá lên cười như điên, như cuồng. Rốt rồi nàng nhảy bật dậy và chạy ra khỏi phòng.

– Tôi biết ngay mà, nó chỉ đùa chơi thôi chứ có gì đâu! - Adelaida reo lên. - Tôi biết ngay từ đầu rồi… ngay từ vụ con nhím rồi.

– Không được, như thế này thì tôi không thể nào chịu được! Tôi hết chịu nổi rồi! - Lizaveta Prokofievna chợt nổi giận kêu lên, rồi bà chạy theo Aglaia. Hai cô chị chạy ngay theo bà. Chỉ còn mỗi mình hoàng thân ngồi lại với người chủ gia đình.

– Này, này Lev Nikolaevits, ngài có thể tưởng tượng được một chuyện như thế này không? - Ông tướng gay gắt kêu lên, rõ rệt ông không biết ông muốn nói gì nữa. - Này, tôi muốn nói chuyện đứng đắn, nói chuyện đứng đắn thật đấy.

– Tôi thấy là Aglaia Ivanovna chế nhạo tôi đấy thôi, - hoàng thân buồn buồn trả lời.

– Đợi chút đã bạn. Bạn cứ chờ đấy, để tôi đi xem đã… Mà này Lev Nikolaevits, ít ra ngài cũng cắt nghĩa hộ tôi xem sự việc này có nghĩa ra làm sao đã? Nghĩa là đầu đuôi câu chuyện này có nghĩa thế nào? Bạn ơi, bạn phải nhận rằng tôi là bậc làm cha trong gia đình mà tôi chẳng được hiểu một li nào cả. Ít ra ngài cũng nên giải thích cho tôi hiểu với chứ!

– Tôi yêu Aglaia Ivanovna. Nàng biết chuyện này… và tôi tin rằng nàng đã biết từ lâu lắm rồi.

Ông tướng nhún vai.

– Lạ thật, lạ thật… mà ngài yêu nó lắm sao?

– Tôi yêu nàng lắm.

– Lạ thật, tôi thấy việc này sao lạ quá. Tôi muốn nói việc đó sao đột ngột quá, cứ như sét đánh bên tai. Bạn thân ái, bạn cũng thấy đó, tôi không có ý đả động đến tài sản của bạn (dù tôi vẫn mong tài sản bạn lớn hơn con số bạn nói nhiều), nhưng tôi muốn nói đến… hạnh phúc của con gái tôi… nói cho cùng… bạn có đủ sức bảo đảm hạnh phúc cho nó không? Còn lời nói… nói là nói chơi hay nói thật đấy? Tôi chỉ muốn nói về phần con gái tôi thôi, không nói về phần ngài đâu…

Ngay lúc đó, có tiếng Aleksandra Ivanovna gọi cha nàng phía bên kia cửa.

– Này bạn, cứ đợi đây nhé, chịu khó đợi đây đi! Chờ đợi và suy nghĩ cho chín, tôi sẽ quay lại ngay đấy, - ông nói vội vàng rồi hốt hoảng chạy ra xem Aleksandra Ivanovna gọi gì.

Ông nhìn thấy vợ con ông đang quàng tay nhau, mắt tràn lệ tin yêu, sung sướng trong tình thuận thảo. Aglaia hôn tay, hôn má, hôn môi mẹ, cả hai ôm lấy nhau âu yếm nồng nàn.

– Này Ivan Fedorovits, hãy nhìn nó mà xem: Đây mới đúng thực là con gái ta đó! - Lizaveta Prokofievna bảo.

Aglaia ngước khuôn mặt bé bỏng đẫm lệ sung sướng khỏi ngực mẹ và nhìn cha, rồi cười rạng rỡ, nàng chạy ào lại phía cha, ôm chặt lấy ông rồi hôn ông như mưa bấc. Xong, nàng lại chạy về với mẹ rúc đầu vào ngực bà mà òa lên khóc nữa. Lizaveta Prokofievna ấp ủ nàng trong dải khăn quàng của bà.

– Này con bé hư, con bé làm trò gì thế, cô ác lắm đấy nhé! - Bà nói nhưng lần này bà nói trong niềm sung sướng, bà đã thở nhẹ nhõm trở lại được rồi.

– Ác thật, vâng, ác lắm! - Aglaia chợt nói. - Hư này, vô tích sự này! Mẹ cứ nói cho papa biết đi! À mà papa đây này, ba đứng đó phải không? Ba đã nghe chưa? - Nàng nói, cười toét đến mang tai.

– Con gái cưng, thần tượng của ba ơi! - Ông tướng vừa nói vừa hôn tay con gái, chứa chan niềm sung sướng. (Aglaia vẫn không rút tay về). - Vậy là con yêu chàng trai trẻ đó phải không?

– Không, không, không có đâu! Con không thể chịu được… chàng trai trẻ của ba đó đâu, con không chịu được anh ta đâu! - Aglaia kêu lên, hất đầu ra sau vùng vằng giận dỗi. - Ba mà còn dám nói với con điều ấy nữa… thì con… nói thật đó, papa nghe chưa, con nói thật đó.

Mà nàng nói thật, mặt nàng đã đỏ bừng, mắt nàng sáng long lanh. Cha nàng giật nảy người, nhưng bà mẹ đứng sau lưng con gái đã ra dấu cho ông: “Đừng có hỏi gì nữa”.

– Đã thế thì tùy ý con, thiên thần của ba ạ, con muốn sao tùy lòng con. Ngài đang ngồi đợi ở đó một mình, há ta không nên khéo léo tỏ dấu cho ngài biết để rút lui sao? - Đến lượt ông tướng nháy mắt cho vợ, đầy ý nghĩa.

– Không, chẳng cần phải thế… chẳng cần gì phải “khéo léo” ra dấu ra dáng gì hết. Ba cứ ra với ngài trước đi, con sẽ ra theo ngay đó. Con muốn xin lỗi… chàng trai trẻ, vì con đã làm chàng đau lòng.

– Con đã làm đau lòng ngài thật, - Ivan Fedorovits nghiêm trang xác nhận.

– Vâng, nếu thế thì tốt hơn ba cứ ở đây, để một mình con ra trước đã, một giây sau ba hẵng ra, như thế hay hơn.

Nàng đã ra đến cửa, nhưng chợt quay lại.

– Thế nào con cũng cười! Chắc con chết mất vì cười! - Nàng buồn buồn bảo cha mẹ.

Nhưng giây sau đó, nàng đã quay lưng, vội vã ra với hoàng thân.

– Chà, việc gì thế này nhỉ? Mình có hiểu được không? - Ivan Fedorovits nói nhanh.

– Tôi e phải nói ra, - Lizaveta Prokofievna cũng trả lời rõ nhanh. - Nhưng tôi thấy rõ rồi.

– Tôi cũng thấy rõ lắm. Cứ gọi là rõ như ban ngày. Con bé yêu anh chàng mất rồi.

– Còn hơn là yêu nữa, phải nói là nó si tình ngài! - Aleksandra Ivanovna chen vào. - Nhưng há nó không tìm được một người khác hơn thế để si sao?

– Nếu số phận nó đã như thế thì xin Chúa ban phúc cho nó! - Lizaveta Prokofievna cung kính làm dấu thánh.

– Đúng thế, đúng là số phận rồi, - ông tướng biểu đồng tình. - Và đã là số phận thì không sao mà tránh được.

Rồi họ lại kéo nhau vào phòng khách, lại một sự ngạc nhiên nữa đón chờ họ ở đó.

Aglaia không hề cười cợt, mà khi tiến đến bên hoàng thân, nàng thậm chí còn nói có phần e lệ:

– Xin hãy tha thứ cho đứa con gái hư, ngu dại và gian ác này (nàng nắm lấy tay chàng). Hãy tin rằng em và cả nhà em đều vô cùng kính trọng chàng. Xin tha thứ cho em vì đã dám cười nhạo đức tính chân chất đáng yêu của ngài, hãy tha thứ như ngài từng tha thứ cho một đứa trẻ ngỗ ngược. Hãy tha thứ cho em vì cứ mãi làm những trò điên rồ này, dù vẫn biết những trò điên rồ đó không hề đưa đến một hậu quả nào hết.

Aglaia nhấn mạnh vào mấy tiếng chót đó.

Cha mẹ và hai cô chị đến phòng khách kịp chứng kiến và nghe mọi lời đó, tất cả đều sửng sốt vì những tiếng “trò điên rồ đó không hề đưa đến một hậu quả nào hết”. Họ còn ngạc nhiên hơn khi thấy Aglaia đã nói về trò điên rồ ấy một cách nghiêm trang. Mọi người đều trao nhau những tia nhìn dò hỏi, nhưng hoàng thân rõ ra không cần hiểu gì những lời đó, chàng đang ở trên tuyệt đỉnh hạnh phúc.

– Sao cô lại bảo thế? - Chàng thì thầm… - Tại sao cô lại xin lỗi?

Chàng còn muốn bảo nàng rằng ngài không xứng đáng được nàng xin lỗi. Ai biết đâu chàng đã không lĩnh hội được ý nghĩa những lời: “Trò điên rồ ấy không hề đưa đến một hậu quả nào hết!”, nhưng vốn là một con người lạ lùng như thế, chắc chàng còn vui sướng vì những lời đó nữa là khác. Không còn nghi ngờ gì nữa, chàng xem đó là tuyệt đỉnh hạnh phúc, miễn sao chàng được thong dong gặp lại Aglaia, được phép trò chuyện cùng nàng, ngồi bên nàng, đi dạo với nàng, và biết đâu chàng đã không lấy đó làm thỏa lòng hơn mọi thứ gì khác ở đời! (Lizaveta Prokofievna có vẻ cũng linh cảm, thấy một nỗi thỏa lòng như thế rồi, nhưng bà tự nhiên mà biết một cách thầm kín vậy thôi, không sao cắt nghĩa được). Thật khó diễn tả cho được sự hoan hỉ và phấn khởi của hoàng thân vào buổi tối hôm ấy. Chàng vui tươi cho đến nỗi chỉ cần nhìn chàng người ta cũng đủ vui rồi - nói như lời các cô chị của Aglaia sau này. Chàng đâm ra nói nhiều, một việc chưa hề xảy ra kể từ buổi sáng sơ ngộ với gia đình Epantsin vào sáu tháng trước đó. Từ khi trở về Petersburg, chàng đã quyết định giữ thái độ yên lặng; dạo gần đây, chàng còn bảo hoàng thân S. trước mặt mọi người rằng chàng cần phải tự chủ và không được nói năng gì hết, vì chàng không có phép làm giảm giá trị của tư tưởng qua cách diễn đạt của chàng. Gần như chàng là người duy nhất nói suốt buổi tối hôm ấy; chàng nói với mọi người nhiều chuyện, vui vẻ trả lời mọi câu hỏi một cách rõ ràng, đầy đủ. Nhưng chàng không hề đả động gì đến chuyện yêu đương. Chàng chỉ phát biểu những tư tưởng nghiêm túc và lắm lúc sâu xa, khó hiểu. Cũng may mà chàng “khéo nói” lắm, chứ không thì những điều chàng nói cũng dễ là một trò cười mất. Những thính giả của chàng về sau đều đồng ý với nhau về điểm ấy. Mặc dù ông tướng vốn ưa thích những cuộc chuyện trò nghiêm trang, nhưng cả ông lẫn Lizaveta Prokofievna đều thấy cuộc chuyện trò của hoàng thân có tính cách thông thái quá nên lúc về cuối thì họ cũng đâm ra nản hết. Tuy nhiên, vào phút chót, hoàng thân đã hứng chí kể lắm chuyện vui mà chính chàng lại cười trước, thế rồi mọi người đều phá lên cười, cười vì thấy chàng cười khoái trá quá, chứ chẳng phải vì mấy câu chuyện chàng kể. Về phần Aglaia, suốt buổi chiều hôm đó gần như nàng không nói gì cả, chỉ lẳng lặng ngồi nghe Lev Nikolaevits, chẳng những nàng lắng nghe mà nàng còn chăm chú nhìn chàng nữa.

– Cứ xem cách nó nhìn ngài ấy, mắt nó không sao dứt khỏi ngài ấy, nó uống từng lời ngài ấy nói như mê, như say kìa! - Lizaveta Prokofievna nói với chồng sau đó. - Thế mà giá có ai bảo rằng nó yêu ngài ấy, nó lại làm tan nát cửa nhà cho xem!

– Thì làm sao được bây giờ! Số phận đã an bài như thế mà. - Ông tướng nhún vai nói, sau đó một lúc, ông cứ lặp đi lặp lại mãi điệp khúc ấy hoài. Tưởng chúng ta cũng nên nói thêm ở đây về ông tướng, vốn là mẫu người làm ăn, trong câu chuyện này có nhiều điểm ông không thích, nhất là tính chất mù mờ, thiếu rõ rệt của sự việc, nhưng lâm thời, ông quyết định thủ khẩu như bình và chỉ biết thuận theo ý của Lizaveta Prokofievna mà thôi.

Không khí vui vẻ trong gia đình cũng không kéo dài được lâu. Ngay ngày hôm sau, Aglaia đã cãi nhau với hoàng thân rồi, và cứ thế tiếp diễn trong nhiều ngày sau. Suốt mấy tiếng đồng hồ, nàng cứ giễu cợt hoàng thân và coi chàng như một anh hề. Sự thật, đôi khi hai người có ngồi bên nhau suốt một đôi tiếng đồng hồ dưới vòm cây ngoài vườn, nhưng trong suốt những lúc ấy, hoàng thân chỉ ngồi đọc báo, đọc sách cho Aglaia nghe mà thôi.

Có một lần, hoàng thân đang đọc báo thì Aglaia ngắt lời, bảo chàng:

– Ngài biết không, tôi nhận thấy vốn liếng học thức của ngài còn kém cỏi hết sức. Ngài không biết được một điều gì cho đến nơi đến chốn. Gặp lúc người ta hỏi ngài về nhân vật này là ai, ngày tháng của một biến cố trọng đại, hay tên của một học thuyết, lúc đó trông ngài mới thảm hại làm sao!

– Thì tôi đã bảo cô rằng tôi được học rất ít mà, - hoàng thân đáp.

– Chà, vậy thì ngoài cái vốn học thô thiển ấy, ngài còn được cái gì nữa đây? Thế thì làm sao tôi kính trọng ngài cho được chứ? Thôi, hãy đọc tiếp đi. Hay là đừng đọc nữa thì hơn. Thôi, đừng đọc nữa.

Buổi chiều hôm đó, lại một việc nhỏ nữa xảy ra, khiến mọi người đau đầu vì cái vẻ bí hiểm của nó: Hoàng thân S. trở về, Aglaia tỏ ra rất thân thiết với ông ta, nàng hỏi ông ta đủ mọi thứ chuyện về Evgeni Pavlyts (lúc đó hoàng thân Lev Nikolaevits chưa đến). Bất chợt hoàng thân S. tự dưng nói bóng gió về một biến chuyển nữa sắp diễn ra tại gia đình này, ông ám chỉ đến một việc Lizaveta Prokofievna đã bỏ qua là chuyện tạm hoãn đám cưới của Adelaida lại một lần nữa để có thể cử hành hai đám cưới cùng một lúc. Nghe những lời đó, Aglaia nổi giận quá sức tưởng tượng, vì “tất cả những ý nghĩ xuẩn ngốc này” và giữa chuyện này chuyện kia, nàng đã đi đến chỗ nói rằng: “Nàng không hề có ý định làm nhân tình thế cho ai hết”.

Lời lẽ đó đã khiến mọi người khiếp vía, nhất là cha mẹ nàng. Lúc hội ý riêng với chồng, Lizaveta Prokofievna cứ khăng khăng cho rằng ông đã được hoàng thân giải thích dứt khoát về những việc có liên quan đến Nastasia Filippovna rồi. Ivan Fedorovits thề độc là không có gì cả, chỉ là một chuyện “tức nước vỡ bờ” do bản tính nết na e thẹn của Aglaia mà ra đấy thôi, rằng sự “bùng phát” ấy chắc chẳng bao giờ xảy ra nếu hoàng thân S. đừng đả động gì đến chuyện cưới xin, vì chính Aglaia đã biết và biết thật chắc chắn rằng đó chỉ là những lời vu oan giá họa của lũ người độc mồm, độc miệng, nàng đã biết rằng Nastasia Filippovna sắp lấy Rogojin và hoàng thân không có dính dáng gì đến việc ấy cả, nội việc liên lạc giữa chàng và cô gái ấy cũng chẳng bao giờ có, nếu cần phải nói hết sự thật ra như vậy.

Về phần hoàng thân, chàng không một chút ưu tư nào về chuyện ấy, chàng vẫn an nhiên tự tại trên đỉnh hồng phúc tuyệt vời. Vâng, đã hẳn đôi lúc chàng có bắt gặp một thoáng buồn bực, bứt rứt trong ánh mắt của Aglaia, nhưng chàng cho rằng nàng buồn vì một chuyện gì khác cơ, và rồi nỗi buồn đó tự nó cũng sẽ tiêu tan đi. Một khi chàng đã tin thì không có gì lay chuyển nổi chàng nữa. Có lẽ chàng hơi tự thị đôi chút, ít ra đó cũng là cảm tưởng của Ippolit là kẻ tình cờ gặp chàng trong công viên.

– Chà, chắc không phải tôi nói dối nếu tôi bảo rằng ngài đang yêu đấy chứ? - Hắn lên tiếng, bước đến bên ngài và ngăn bước ngài lại. Hoàng thân bắt tay hắn và chúc mừng hắn vì “trông chú đã khỏe mạnh hẳn ra”. Người bệnh có vẻ đang lúc lạc quan lắm, trạng thái đó thường xảy ra với những kẻ mắc chứng lao phổi.

Hắn tiến đến hoàng thân định buông vài lời châm biếm trước vẻ mặt chứa chan hạnh phúc của chàng, nhưng rồi hắn lại mở miệng nói ngay về chính mình. Hắn than phiền đủ thứ chuyện chẳng ăn nhập vào đâu suốt một thôi một hồi. Hắn kết luận:

– Có lẽ ngài không tin, nhưng mà bọn họ thật quá đỗi tầm thường, ích kỷ kiêu căng, nhỏ mọn và dễ nổi giận biết chừng nào! Ngài có tưởng tượng được không? Bọn họ cứ coi như tôi phải chết đi càng sớm càng tốt, thế rồi bây giờ cả bọn mới nổi nóng vì tôi đã chẳng chết mà lại còn khỏe khoắn hơn ra. Thật đúng là trò hề! Tôi dám cá rằng ngài chẳng tin tôi đâu.

Hoàng thân không thấy muốn trả lời.

– Đôi lúc tôi còn nghĩ đến chuyện quay về ở với ngài, - Ippolit ơ thờ nói tiếp, - vì tôi thiết tưởng ngài cũng không tin rằng họ sẽ tiếp đón một kẻ họ chỉ còn mong cho chết sớm chừng nào tốt chừng ấy.

– Tôi nghĩ họ mời chú đến với những ý định khác cơ.

– Ha, ha! Thế ra ngài không đến nỗi quá ngây thơ như người ta tưởng! Bây giờ chưa phải lúc, chứ không tôi đã kể cho ngài nghe đôi điều về gã Gania thân mến kia, cùng những mối hy vọng gã đang nâng niu. Hoàng thân ơi, người ta đang tính chơi khăm ngài không chút xót thương đấy, thế mà ngài cứ điềm nhiên tự tại như thế thì tội nghiệp quá! Nhưng khốn nỗi, ngài cũng không làm sao khác hơn được!

– Ra thế chú thương hại cho tôi về việc ấy đấy! - Hoàng thân cười. - Chắc chú nghĩ rằng tôi sẽ được hạnh phúc hơn nếu được thêm một mẻ âu lo nữa đấy chăng?

– Thà khổ sở mà biết còn hơn là sung sướng mà… bị phỉnh phờ. Có vẻ như ngài không tin rằng ngài đang có một đối thủ… về lĩnh vực ấy chắc?

– Bảo rằng tôi có một đối thủ thì chú có hơi chua chát đó, Ippolit ạ. Tôi rất lấy làm tiếc là không có đủ thẩm quyền trả lời cho chú. Riêng về Gavrila Ardalionyts, chắc chú cũng thấy rằng sau khi ông ấy bị mất mát tất cả như thế, hẳn ông ấy không sao bình tĩnh được cho lắm, đó là trong trường hợp chú biết cho dù chỉ một phần nào. Tôi tưởng ta nên nhìn sự việc từ quan điểm ấy thì hơn. Ông ta vẫn có thể thay đổi, đời ông ta còn dài và cuộc sống thì bao giờ cũng phong phú… vả lại… vả lại… - giọng hoàng thân chợt đứt quãng, - bàn về chuyện ông ấy chơi khăm tôi, thì tình thật tôi cũng không hiểu ý chú muốn nói gì nữa. Tốt hơn chúng ta nên bỏ qua chuyện này đi Ippolit ạ.

– Vậy bây giờ chúng ta gác qua chuyện đó đi. Với lại, phải công nhận là ngài đã cư xử rất đại lượng, rất cao cả. Đúng vậy đó hoàng thân ạ, chính bản thân ngài phải đụng chạm đến việc ấy, thì ngài mới lại không tin nữa. Hề hề, lúc này đây chắc ngài không khinh bỉ tôi đấy chứ, ngài bảo sao?

– Tại sao phải thế chứ? Có phải vì chú đã khổ sở nhiều hơn chúng tôi và chú vẫn còn phải khổ sở hay không?

– Không, bởi vì tôi không xứng đáng với nỗi đau khổ của tôi.

– Phàm kẻ nào đã chịu đau khổ nhiều hơn kẻ khác thì họ đã xứng với nỗi đau khổ của họ hơn rồi. Lúc Aglaia đọc lời “Chúc ngôn” của chú, nàng đã muốn gặp chú, thế nhưng…

– Nhưng nàng đã hoãn lại việc đó… nàng không thể làm vậy được, tôi hiểu, tôi hiểu chứ, - Ippolit ngừng một lát, có vẻ hắn ngại phải đi thẳng đến vấn đề. - Với lại, thiên hạ kháo nhau rằng ngài đã đọc to tiếng nguyên vẹn cái mớ văn chương ba láp ấy cho nàng nghe mà. Sự thật, bài viết đó đã được hình thành trong một trạng thái mê sảng, thế mà tôi không hiểu tại sao người ta lại có thể… tôi không dám nói là tàn nhẫn (chỉ là hạ nhục tôi đấy thôi), người ta lại có thể rởm đời và thù hằn một cách trẻ con là cứ trách móc tôi qua lời “Chúc ngôn” ấy và dùng nó làm một vũ khí chống lại tôi. Ngài chớ lo, tôi không có ý ám chỉ ngài đâu.

– Nhưng tôi lấy làm tiếc là chú lại chối bỏ bài viết ấy, Ippolit ạ, bản văn đó rất chân thật, cả đến những đoạn phi lý nhất- mà có nhiều đoạn như thế (Ippolit chau mày) cũng đã được chuộc bằng nỗi đau khổ, và nội nhìn nhận những điều ấy không thôi cũng đã đau khổ rồi và… có thể là một sự can đảm lớn. Chắc chắn ý tưởng gợi hứng cho chú viết đã phải bắt nguồn từ một cảm xúc cao quý, cho nên dù tư tưởng ấy có thể hiện ra như thế nào đi nữa thì cũng chẳng có gì đáng kể. Càng lúc tôi càng thấy rõ điều đó hơn, tôi dám quả quyết với chú như vậy. Tôi không xét đoán chú đâu, tôi chỉ nói cùng chú những điều tôi nghĩ, và tôi lấy làm tiếc là ngay lúc đó tôi lại lặng thinh không chịu nói.

Ippolit đỏ mặt, hắn thoáng nghĩ hoàng thân đang đóng kịch và toan lừa phỉnh hắn, nhưng nhìn vào mặt chàng, hắn bắt buộc phải tin rằng chàng thành thật, vẻ mặt hắn liền tươi tỉnh trở lại.

– Thế mà tôi cứ phải chết đấy! - Hắn nói (hầu như hắn muốn nói thêm thế này: “Một người như tôi đây mà phải chết!”), - và hẳn ngài không tưởng tượng được là gã Gania của ngài đã làm phiền tôi không ít, gã phản đối cái giả thuyết cho rằng dăm ba bốn kẻ từng được nghe lời “Chúc ngôn” của tôi sẽ chết trước tôi lắm. Thử nghĩ mà xem! Gã cứ cho rằng nói thế sẽ an ủi được tôi đấy. Ha ha, điều trước tiên là mấy người đó chưa ai chết hết, mà cho rằng họ có chết đi nữa thì ngài thử nghĩ cái chết đó nó an ủi được tôi ở cái chỗ nào chứ? Gã đã đoán xét kẻ khác theo ý riêng của gã, nhưng ở đây gã còn đi xa hơn mức đoán xét, rốt lại chỉ là một sự sỉ nhục tôi đấy thôi. Gã bảo trong những trường hợp tương tự, một con người có tư cách sẽ yên lặng mà chết, rằng mọi chuyện ồn ào đó chẳng có nghĩa gì hơn là vì tôi ích kỷ đấy thôi. Cứ tưởng tượng xem! Không đâu, sự thật thì chính gã mới ích kỷ. Nghe ra thì thật là lọc lừa lắm, nhưng ngài có thể nói trắng ra rằng đó chỉ là cái thói ích kỷ ngoan cố, lố bịch vô tả! Đến nỗi gã không thể nhìn thấy được chính gã! Này hoàng thân, ngài có đọc sách nói về cái chết của gã Stepan Glebov[3] ở thế kỷ 18 chưa? Tình cờ tôi đọc được truyện đó ngày hôm qua đây.

– Stepan Glebov nào?

– Một kẻ bị chết đâm dưới triều Piot’r Đại đế.

– Ô, lạy Chúa, tôi biết rồi! Ông ta đứng suốt mười lăm tiếng đồng hồ trên trụ xử hình giữa sương lạnh, vai quàng áo lông, chết với thần thái dũng cảm tuyệt vời. Có, tôi có đọc truyện ấy rồi. Nhưng ý chú muốn nói gì về chuyện ấy vậy?

– Chính Chúa đã ban cho lắm người một cái chết vinh quang như thế, nhưng Ngài từ khước không ban cho chúng ta. Hẳn Ngài nghĩ rằng tôi không đủ bản lĩnh để chết như Glebov chứ gì?

– Ồ không, nào tôi có nghĩ như vậy đâu, - hoàng thân bối rối nói. - Ý tôi chỉ muốn bảo rằng… tôi không có ý bảo chú giống nhân vật Glebov, thế nhưng chú… nên đặt mình vào thời đại ấy…

– Tôi hiểu rồi, vậy ra tôi sẽ là Oxterman[4] chứ không phải Glebov chứ gì, có phải ngài muốn bảo thế không?

– Oxterman nào vậy? - Hoàng thân ngạc nhiên hỏi.

– Oxterman, nhà ngoại giao Oxterman dưới triều Piot’r Đại đế ấy, - Ippolit lắp bắp, tự nhiên hắn đâm luống cuống.

Một lúc yên lặng bứt rứt theo sau.

– Ồ không đâu, - hoàng thân cao giọng nói sau một thoáng trầm ngâm, - tôi không có ý nói thế. Tôi không hề nghĩ chú sẽ là Oxterman bao giờ cả.

Ippolit chau mày.

– Tuy nhiên, sở dĩ tôi nói thế là vì, - hoàng thân nói tiếp, rõ ràng chàng muốn đính chính những lời vừa nói, - con người trong thời kỳ ấy (tôi cam đoan với chú rằng ý nghĩ ấy cứ luôn luôn khiến tôi xúc động sửng sốt) không giống với con người ngày nay chút nào: con người thời ấy không phải thuộc cùng một chủng tộc như con người ngày nay; thật cứ у như một giống người khác vậy. Con người thời ấy bề nào cũng cùng chia sẻ một tư tưởng, nhưng ngày nay người ta căng thẳng hơn, tiến bộ hơn, nhảy cảm hơn, có thể có đến đôi ba tư tưởng cùng một lúc. Tôi dám cam đoan với chú rằng con người hiện đại có tầm rộng hơn. Chính điều đó không cho phép họ làm thành một khối duy nhất như xưa. Ý tôi… ý tôi chỉ muốn nói thế, chứ không hề…

– Tôi hiểu rồi. Thì bởi ngài đã bất đồng quan điểm với tôi một cách ngây ngô như thế, cho nên bây giờ ngài cố tìm cách vỗ về, an ủi tôi đây mà. Ha ha, ngài thật là một đứa trẻ con, hoàng thân ạ. Hơn thế nữa, tôi trông ra ngài còn cư xử với tôi cứ у như tôi là một chiếc tách bằng sứ ấy. Không sao, không sao, tôi không giận đâu. Dù gì đi nữa, chúng ta cũng vừa trải qua một cuộc chuyện trò tếu không chịu được; đôi lúc ngài thật là trẻ con đấy, hoàng thân ơi. Dù vậy, tưởng ngài cũng nên biết rằng có lẽ chí tôi muốn làm một nhân vật hơn hẳn Oxterman cơ: Nếu phải từ chết sống lại để làm một thứ Oxterman thì chẳng bõ chút nào. Hơn nữa, tôi thấy là tôi nên chết sớm được chừng nào hay chừng ấy, nếu không chắc tôi cũng… Thôi xin cho tôi hai chữ bình an đi. Tạm biệt ngài. À phải rồi, ngài thử nói xem, cứ ý ngài thì tôi nên chết cách nào là đẹp nhất? Ý tôi muốn nói là một cái chết… đạo hạnh nhất ấy. Nào, ngài nói thử xem!

– Hãy chết bên cạnh chúng tôi, và tha thứ cho niềm hạnh phúc của chúng tôi, - hoàng thân nói thật khẽ.

– Ha, ha, ha! Thật đúng у như tôi nghĩ vậy đó. Đúng như điều tôi trông mong! Nhưng mà ngài… ngài lại là… Hay, hay! Thật các ngài là những tay hùng biện. Xin chào! Xin chào!

❀ ❀ ❀

[1] Người được đỡ đầu, kẻ tay chân (tiếng Pháp trong nguyên bản).

[2] Friedrich Christoph Schlosser (1776-1861): nhà sử học nổi tiếng người Đức. Cuốn Lịch sử thế giới của ông được viết năm 1844-1856.

[3] Stepan Bogdanovitr Glebov (khoảng 1672-1718): tình nhân của Evdokina Lopukhina - vợ Piot’r Đại đế. Năm 1718 bị ghép vào tội mưu phản Piot’r Đại đế, bị tra tấn cực hình và xử tử, chặt bêu đầu để làm gương.

[4] Andrei Ivanovitr Oxterman (1686-1747): nhà hoạt động nhà nước, nhà ngoại giao người Nga. Năm 1741 ông bị Nữ hoàng Elizaveta Pet’rovna kết án tử hình, sau thay bằng đi đày ở Berezov.