Lúc này cũng đã quá trưa, gần hai giờ rưỡi, và chàng hoàng thân không gặp được tướng Epantsin tại nhà. Chàng để lại danh thiếp để đi luôn đến khách sạn “Cái cân” tìm Kolia; nếu không gặp thì viết giấy để lại. Ở “Cái cân” người ta bảo chàng rằng Nikolai Ardalionovits “đã đi từ sáng rồi đấy ạ nhưng lúc đi cậu ấy có dặn là nếu có người đến hỏi thì nhớ bảo là có khả năng cậu ấy sẽ về trước ba giờ. Nếu đến ba rưỡi mà cậu ấy chưa về đến đây thì có nghĩa là cậu đã đáp tàu xuống Pavlovsk, đến thăm tướng quân phu nhân Epantsina tại dã thự của ngươi và tất nhiên sẽ dùng bữa tối ở đấy đấy ạ”. Chàng hoàng thân ngồi chờ và nhân tiện gọi luôn bữa trưa ở đó.

Đã ba giờ rưỡi, rồi bốn giờ mà vẫn chưa thấy tăm dạng Kolia đâu cả. Chàng hoàng thân rời khách sạn và cất bước lang thang như một cái xác không hồn, muốn đến đâu thì đến. Vào độ sang hè, ở Petersburg thỉnh thoảng có những ngày thật đẹp trời: sáng sủa, nóng và yên tĩnh. Ấy vậy mà hôm nay lại đúng là một trong những ngày hiếm hoi như thế. Chàng hoàng thân cứ loanh quanh đây đó một lúc lâu, Thành phố thì chàng vẫn còn chưa thông thuộc. Đôi lúc chàng lại dừng bước trên một ngã tư đường phố, trước mặt những ngôi nhà, trên một quảng trường, một cây cầu; có lần chàng còn ghé vào một cửa hàng bánh mứt kẹo để nghỉ chân. Thỉnh thoảng chàng cũng tỏ ra rất tò mò, cứ đưa mắt chăm chú nhìn người qua lại; nhưng phần lớn là chẳng để ý gì đến ai cũng như chẳng biết mình đang ở đâu nữa. Với tâm trạng đau buồn căng thẳng và đầy lo lắng, chàng cảm thấy rất muốn được thu mình lại trong cô độc. Chàng muốn sống một mình, buông thả cho toàn bộ nỗi thống khổ căng thẳng này một cách hoàn toàn thụ động, không hề tính đến chuyện tìm ra lối thoát. Chàng chán ghét việc giải quyết những vấn đề đã ùa vào tâm hồn và trái tim chang. “Sao, lẽ nào ta lại là người có lỗi trong tất cả sự việc này?” - Chàng lẩm bẩm một mình, hầu như chẳng hiểu mình đang nói gì nữa.

Gần sáu giờ chàng đã có mặt tại sân ga xuất phát của tuyến đường sắt đi Tsarskoselo. Nỗi cô liêu đã trở nên khốc liệt khiến chàng không sao chịu nổi, tim chàng lại rộn lên và bóng tối bao phủ tâm hồn sầu muộn của chàng bỗng bừng sáng trong giây lát. Chàng lấy vé đi Pavlosk và hăm hở ra đi, nhưng tất nhiên rồi, một cặp mắt vô hình nào đó cứ dõi theo chàng, và đó là sự thật hiển nhiên chứ không phải là tưởng tượng như chàng có thể nghĩ. Gần như đã ngồi chễm chệ trong toa, chàng bỗng vứt béng xuống sàn tàu tấm vé vừa mua và xuống tàu ra khỏi sân ga, vẻ bối rối và tư lự. Mãi một lúc lâu trên phố, chàng như bỗng nhớ ra một điều gì đó, nhận ra một điều gì đó rất lạ lùng đã khiến chàng lo lắng khôn nguôi. Chàng bỗng nhận ra mình đang có một hành động kéo dài mãi đến tận lúc này mà không tự biết: đã mấy tiếng đồng hồ, thậm chí ngay từ lúc ở khách sạn “Cái cân”, có khi còn trước đó nữa, chàng đã đâm ra ngớ ngẩn, cứ loay hoay tìm kiếm cái gì đó ở quanh mình. Rồi chàng cũng đã quên bẵng đi có đến nửa tiếng, sau đó lại nhớn nhác tìm tòi khắp lượt.

Nhưng khi vừa nhận ra cái hành vi bệnh hoạn mà mãi đến nay vẫn hoàn toàn vô thức và hành hạ mình lâu đến thế, chàng đã thấy thoáng hiện trong trí nhớ một điều khác nữa mà chàng rất quan tâm: chàng chợt nhớ ra rằng lúc ấy, lúc nhận ra mình cứ mải mê tìm kiếm cái gì đó quanh mình, thì chàng đang đứng ở vỉa hè, trước một tủ kính bày hàng và đưa mắt soi mói ngắm nhìn hàng hóa bên trong. Bây giờ chàng chỉ muốn kiểm tra bằng được xem có đúng là mình đã đứng, có thể là chỉ mới năm phút trước, trước cái tủ kính đó không, chàng có mê sảng không, có lú lẫn không? Có đúng là có cái cửa hiệu đó, hàng hóa đó không? Chả là hôm nay quả thật là chàng cũng thấy mình khó ở chẳng khác nào những lần sắp phát bệnh trước đây. Chàng biết rằng trong thời gian trước khi xuất hiện những cơn kịch phát, chàng thường rất hay đãng trí, cứ nhầm lẫn lung tung người này với người khác, vật nọ với vật kia nếu không nhìn cho thật chăm chú, tập trung tư tưởng. Nhưng còn có một lý do khiến chàng rất muốn kiểm tra xem có đúng là lúc bấy giờ mình đã đứng trước cửa hiệu đó không: trong số những vật phẩm bày trong tủ kính có một món đồ mà chàng đặc biệt để mắt tới và thậm chí còn định giá cho nó là sáu mươi kopeika, chàng rất nhớ điều đó, cho dù vẫn đãng trí và lo lắng khôn nguôi. Như vậy, nếu cái cửa hiệu đó là có thật và món đồ đó đúng là đã bày trong tủ kính thì cũng đúng là chàng đã dừng lại vì chính món đồ đó. Điều đó có nghĩa là món đồ đó có sức thu hút chàng mạnh mẽ đến mức đã khiến chàng chú ý ngay trong lúc chàng đang quá bối rối khi vừa ra khỏi sân ga. Chàng vừa đi vừa rầu rĩ đưa mắt nhìn sang bên phải, tim đập thình thình vì quá hồi hộp. Nhưng cửa hiệu đó đây rồi, rút cuộc chàng đã tìm thấy nó! Chàng đã đi quá mất một quãng chừng dăm bước chân nhưng đã kịp nhớ ra và quay lại. Cái món đồ sáu mươi kopeika cũng kia rồi: “tất nhiên, chỉ sáu mươi kopeika, không hơn!” - chàng lẩm bẩm và phá lên cười. Nhưng đã là tiếng cười của kẻ động kinh, chàng bải hoài bài hoài. Chàng còn nhớ rõ ràng là đúng chỗ này, khi đang đứng trước tủ kính, chàng bỗng quay ngoắt ra sau y như cái lần vừa mới đây chàng nhận ra được đôi mắt của Rogojin đang nhìn mình chòng chọc. Chàng quyết là mình không nhầm vì đã kiểm tra tử tế và vội bỏ đi ngay. Tất cả những điều này nhất thiết còn phải suy nghĩ lại, điều rõ nhất bây giờ là chàng đã không mê sảng và những gì đã diễn ra với chàng ở sân ga đều dứt khoát là có thật và chắc chắn là đều liên quan đến toàn bộ nỗi lo lắng trước đây của chàng. Nhưng nỗi chán ghét dai dẳng âm thầm nào đó đã lại bùng lên dữ dội: chàng không muốn ngẫm nghĩ chuyện gì nữa hết, chàng nghĩ hẳn sang chuyện khác.

Chàng cứ nghĩ về chuyện trong căn bệnh động kinh của mình thường xuất hiện một giai đoạn đặc biệt gần như ngay trước cơn kịch phát (nếu đúng là kịch phát), khi đột nhiên, giữa tâm trạng sầu não, chán chường, ưu uất, não bộ chàng bùng cháy trong giây lát và toàn bộ sức sống của chàng lập tức căng lên. Cảm giác về sự sống, về ý thức gần như tăng gấp mười lần trong những khoảnh khắc lướt nhanh như một tia chớp đó. Trí tuệ, tâm hồn rạng rỡ hẳn lên dưới một luồng ánh sáng phi thường; mọi cảm giác hồi hộp, âu lo, mọi nỗi nghi ngờ lập tức dịu đi, chuyển hóa thành một tâm trạng bình thản cao cả nào đó, tràn ngập niềm vui trong sáng, hài hòa, tràn ngập hy vọng, mang đầy màu sắc trí tuệ và nói lên ý chí phải thấu triệt nguyên nhân của mọi nguyên nhân. Nhưng những khoảnh khắc đó, những tia sáng đó chỉ được tiên cảm trong giây lát cuối cùng (không bao giờ quá một giây) trước khi bắt đầu bản thân cơn kịch phát. Tất nhiên đó chính là một giây khủng khiếp, không tài nào chịu nổi. Về sau, khi người đã khỏe, nghĩ về cái khoảnh khắc đó, chàng thường tự nhủ: thực ra tất cả những tia chớp và tia sáng của cảm giác và ý thức về bản thân đó, cũng có nghĩa là của “sự tồn tại cao cả” đó chính là bệnh tật, là sự hoảng loạn và nếu vậy thì hoàn toàn không phải là “sự tồn tại cao cả”, trái lại, phải liệt sự tồn tại đó vào loại thấp kém nhất. Tuy nhiên, rút cuộc chàng vẫn đi đến một kết luận ngược đời: “Bệnh tật thì đã làm sao? - Cuối cùng chàng quả quyết. - Nếu đó là một sự căng thẳng bất bình thường đi nữa thì cũng đã làm sao nếu như chính bản thân kết quả, chính cái phút cảm xúc được nhớ lại và xem xét khi người đã khỏe cứ tỏ ra rất mực hài hòa, đẹp đẽ, cứ đem lại một cảm giác chưa từng nghe thấy, không thể đoán ra về sự trọn vẹn, chừng mực, dung hòa và hội nhập say sưa với bộ mặt tổng hợp cao cả của cuộc đời?”. Những ý niệm tù mù này đã có vẻ rất dễ hiểu đối với chàng tuy vẫn hãy còn mờ nhạt. Riêng về chuyện đây đúng là “vẻ đẹp và lòng thành kính”, kia đúng là “bộ mặt tổng hợp cao cả của cuộc đời” thì chàng không thể nghi ngờ, không thể cho phép được nghi ngờ. Chả là trong khoảnh khắc đó chàng có ngủ mê đâu, có thấy những hình ảnh bất bình thường, phi thực tế nào do tác động của ma túy, rượu chè đâu? Chuyện đó chàng có thể xét đoán rõ ràng vào những lúc bệnh tình thuyên giảm. Những khoảnh khắc đó chỉ là những khoảnh khắc tăng trưởng bất kỳ của khả năng tri giác, nói tóm tắt là như vậy, tri giác và gắn chặt với nó là cảm giác. Nếu trong giây lát đó, tức là ngay trong khoảnh khắc minh mẫn cuối cùng trước cơn kịch phát, chàng kịp tự nhủ lòng một cách rõ ràng và tỉnh táo: “Đúng, có thể đánh đổi cả cuộc đời để có được khoảnh khắc này lắm chứ!”, - thì lẽ tất nhiên, chính cái khoảnh khắc đó sẽ có giá bằng cả cuộc đời. Tuy nhiên, chàng đã không chứng minh được tính biện chứng của kết luận mình đã rút ra được: sự đần độn, u mê, khờ khạo đã hiện ra trước mắt chàng như hậu quả rõ ràng của “những phút thăng hoa” ấy. Cố nhiên chàng sẽ không tranh cãi một cách nghiêm túc. Không nghi ngờ gì nữa, kết luận đó của chàng, tức là sự đánh giá của chàng đối với những giây phút đó, không tránh khỏi sai lầm nhưng sự hiện hữu của cảm giác dù sao vẫn khiến chàng bối rối ít nhiều. Nói cho cùng phải làm gì với hiện thực đây? Đúng là chẳng biết làm gì vì trong giây lát ấy chàng đã không kịp tự nhủ lòng rằng với niềm hạnh phúc vô biên mà chàng đã cảm nhận được một cách trọn vẹn thì giây lát ấy rất có khả năng đáng giá bằng cả cuộc đời. “Vào cái khoảnh khắc ấy, - có lần ở Moskva, hồi hai người vẫn thường hay gặp gỡ, chàng đã nói với Rogojin như vậy, - vào cái khoảnh khắc ấy tôi lại thấy những câu nói lạ lùng về chuyện thời gian đã hết có vẻ thật dễ hiểu đối với tôi. Có lẽ, - chàng vừa cười vừa nói thêm, - đó chính là khoảnh khắc mà ở chiếc bình lật úp của gã động kinh Mahomet nước chưa kịp tuôn ra thì gã đã nhìn thấy hết nhà nọ nhà kia của gia đình nhà Allak”.[1] Ồ, hồi ở Moskva, họ rất hay ngồi với nhau ở chỗ trọ của Rogojin và nói đủ thứ chuyện, không phải chỉ có chuyện ấy. “Rogojin vừa nói là hồi ấy mình đã là người anh em của ông ta, hôm nay lần đầu tiên ông ta đã nói như thế”, - chàng hoàng thân nghĩ bụng.

Chàng nghĩ đến chuyện này khi ngồi trên ghế đá, dưới tán cây, trong khu vườn Mùa Hạ. Đã gần bảy giờ. Khu vườn vắng vẻ; bóng tối buông nhanh khi trời vừa tắt nắng. Oi ả như sắp có dông. Chàng đang chìm đắm vào những phút trầm tư mặc tưởng. Chàng gắn với mỗi sự vật bên ngoài bằng hồi ức và lý trí, và chàng lấy thế làm thích thú: chàng cứ muốn quên đi điều gì đó thực sự có ý nghĩa nhưng cứ đưa mắt nhìn cảnh vật xung quanh là chàng lại nhận ra nỗi lòng sầu muộn của mình, điều mà chàng chỉ muốn rũ bỏ cho bằng được. Chàng đã toan nhớ lại câu chuyện vừa trao đổi với gã hầu phòng vào bữa ăn trưa trong khách sạn về vụ giết người kỳ quặc đã làm xôn xao dư luận, nhưng vừa mới nhẩm lại được một vài chi tiết thì một hiện tượng đặc biệt đã bỗng dưng ập đến với chàng.

Một khát vọng da diết, không sao cưỡng nổi, gần như một sự cám dỗ đã bất chợt làm tê liệt ý chí của chàng. Chàng rời ghế đứng lên, ra khỏi khu vườn và đi thẳng về phía khu thành nội. Mới đây, trên đường bờ sông, chàng đã hỏi được đường sang khu thành nội bên kia sông Neva nhưng chàng vẫn chưa đi. Và dù sao hôm nay cũng chẳng việc gì phải đi, chàng biết rõ rồi. Địa chỉ thì chàng đã có từ lâu, chàng có thể dễ dàng tìm thấy nhà bà chị vợ của Lebedev nhưng chàng đã biết gần như chắc chắn rằng chàng sẽ không gặp được nàng ở nhà. “Hẳn là nàng đã đi Pavlovsk rồi, chứ không thì Kolia đã để giấy lại ở khách sạn “Cái cân” như giao ước đấy”. Vì vậy, nếu chàng đi bây giờ thì cố nhiên là không gặp được nàng. Nhưng một nỗi hiếu kỳ khác, thấm đượm buồn đau, lại quyến rũ chàng. Một ý đồ mới mẻ chợt hiện ra trong trí…

Nhưng đối với chàng, được chủ động ra đi và biết là mình đi đâu thì như thế đã là quá đủ vì chỉ một phút sau chàng hầu như chỉ còn biết đi, không để ý gì đến đường sá nữa. Đối với chàng, việc nghĩ tiếp về cái “ý đồ bột phát của mình” lập tức trở thành một chuyện đáng ghét kinh khủng và hầu như không làm nổi. Với một vẻ chăm chú căng thẳng đến là nhức nhối, chàng trố mắt ra nhìn tất cả những gì hiện ra trước mắt, nhìn bầu trời, nhìn sông Neva. Chàng cất tiếng hỏi han một em bé gặp trên đường. Hẳn là chứng động kinh của chàng cũng đang tiến triển. Dông tố có cơ đang kéo đến thật, dù là chậm chạp. Tiếng sấm rền rĩ từ xa đã bắt đầu vọng tới. Trời oi bức tệ…

Không hiểu sao lúc này chàng cứ nhớ tới thằng cháu của Lebedev mà chàng vừa gặp sáng nay như thỉnh thoảng người ta vẫn nhớ tới một điệu nhạc quá nhàm chán. Điều kỳ lạ là chàng cứ nhớ tới nó dưới diện mạo cái tên giết người mà chính Lebedev đã nhắc tới khi giới thiệu thằng cháu với chàng. Vâng, về tên giết người đó thì chàng đã đọc thấy từ rất lâu rồi. Từ ngày về nước, chàng đã đọc và nghe thấy nhiều chuyện như thế; chàng chăm chú theo dõi tất. Thậm chí ban nãy chàng còn rất chú ý đến những tình tiết trong câu chuyện của gã hầu phòng về chính cái vụ sát hại gia đình Jemarin ấy. Chàng nhớ là gã hầu phòng đã đồng ý với nhận định của chàng. Chàng còn nhớ gã là một anh chàng không ngu ngốc chút nào, rất đàng hoàng, thận trọng, “nói thế chứ có mà trời biết gã là người thế nào. Nói về những người lạ ở một miền đất lạ thật không phải dễ”. Ồ, sáu tháng nay chàng đã trải nghiệm biết bao điều hoàn toàn mới lạ đối với chàng, những điều không thể đoán ra, chưa từng nghe thấy, không ngờ tới được! Nhưng lòng người thì liệu đã mấy ai dò hết được nông sâu? Đối với người Nga cũng vậy thôi. Biết bao người đành phải bó tay. Thì đấy, chàng chơi với Rogojin cũng đã khá lâu, chơi thân hẳn hoi, “kết nghĩa anh em” nữa là đằng khác, - nhưng liệu chàng có hiểu được bụng dạ Rogojin không? Mà lắm lúc mọi chuyện cứ rối tung rối mù và thật chẳng ra sao! Và thằng cháu ông Lebedev lúc sáng rõ là đồ ghẻ lở thối thây mà lại còn hợm hĩnh ra trò nữa chứ! Tuy nhiên, mình làm sao thế này? (chàng hoàng thân tiếp tục mơ mộng) lẽ nào nó lại sát hại sáu sinh mạng đó, sáu người đó? Mình nhầm lẫn hay sao ấy… quái lạ! Đầu óc quay cuồng… Nhưng đứa con gái lớn nhà Lebedev có khuôn mặt sao mà dễ thương, xinh xẻo đến thế không biết, cái đứa vẫn bế em bé ấy, vẻ mặt nó nom thật ngây thơ, trong trắng, cái cười của nó cũng hồn nhiên như cái cười của trẻ con ấy! Lạ một điều là chàng hầu như đã quên bẵng mất khuôn mặt ấy và mãi đến lúc này mới nhớ ra. Cái lão Lebedev thì tuy là vẫn giậm chân dọa nạt con cái như thế nhưng hẳn là trong bụng thì vẫn yêu cả bọn. Nhưng điều rõ nhất là Lebedev cũng quý cả đứa cháu của mình nữa đấy.

Có điều là cơn cớ làm sao mà hôm nay mới đến nhà người ta chàng đã tính chuyện mở phiên tòa chung thẩm xét xử người ta và tuyên những bản án lạ đời như vậy? Chả là đối với chàng hôm nay thì Lebedev là cả một câu đố: Liệu chàng có thể nghĩ Lebedev lại là người như thế hay không? Chẳng lẽ trước đây chàng đã biết rồi? Lebedev và Du Barry, lạy Chúa! Nói dại chứ nếu Rogojin có giết người đi chăng nữa, thì chí ít ông ta cũng sẽ không giết bừa giết bãi như thế. Sẽ không có chuyện hỗn loạn như thế. Một công cụ được thửa theo bản vẽ[2] và sáu nhân mạng được coi là đã hoàn toàn mê sảng! Chả lẽ Rogojin lại có cái công cụ được thửa theo bản vẽ… thế mà có đấy… nhưng… chả lẽ lại có thể bảo là ông ấy sẽ đi giết người sao?! Chàng hoàng thân bỗng rùng mình. “Dám trắng trợn, ngang nhiên đưa ra một giả thuyết như vậy há chẳng phải là tội ác, là sự hèn hạ từ phía mình sao!”. - Chàng kêu lên mà mặt mũi đỏ nhừ vì xấu hổ. Kinh ngạc quá, chàng đã đứng sững lại giữa đường. Chàng chợt nhớ tới những cảnh tượng vừa chứng kiến mới đây ở nhà ga Pavlovsk, rồi nhà ga Nikolaevsk, rồi câu hỏi thẳng vào mặt Rogojin về đôi mắt, rồi chiếc thập giá của Rogojin mà chàng đang đeo trên cổ, rồi những giây phút cầu phước của mẹ gã, người mẹ được chính gã đưa chàng đến thăm, rồi cái ôm run rẩy cuối cùng, lời khước từ cuối cùng của Roggojin, chỉ vừa mới đây thôi, trên thang gác ấy, - và sau tất cả những chuyện ấy, chàng nhớ là mình đã phát hiện ra là mình cứ mải mê tìm kiếm cái gì không rõ ở quanh mình, rồi cái cửa hiệu đó, rồi món đồ đó… đúng là tệ hại! Và sau rốt là giờ đây chàng đang đi với một “mục đích đặc biệt”, một “ý tưởng bột phát” đặc biệt! Tâm hồn chàng chìm đắm trong tuyệt vọng và đau khổ. Chàng hoàng thân những muốn quay ngay về chỗ trọ, về khách sạn; thậm chí chàng đã quay lại và bước đi rồi, nhưng một phút sau chàng đã tần ngần dừng bước rồi quay lại mà đi theo hướng cũ.

Vậy là chàng đã có mặt trong khu thành nội Petersburg, đã gần đến ngôi nhà; bây giờ chàng đi đứng vô tư thanh thản, không còn nhằm mục đích trước đây, không theo “ý đồ đặc biệt”! Sao lại có thể như thế được? Đúng, bệnh chàng đang tái phát, không nghi ngờ gì nữa; thế nào ngày hôm nay chàng cũng sẽ lên cơn. Chính vì thế mới có chuyện lơ mơ, mới có “ý đồ”! Giờ đây, tấm màn u ám đã được vén lên, yêu quái đã bị xua đuổi, những mối nghi ngờ đã bị triệt tiêu, lòng chàng lâng lâng vui sướng! Và - đã quá lâu chàng không được gặp nàng, chàng phải được nhìn thấy nàng, và… vâng, lúc này ước gì chàng được gặp Rogojin, nếu thế thì hẳn là chàng đã khoác lấy tay bạn để cùng nhau sánh bước… Trái tim chàng trong trắng, lẽ nào chàng lại có thể là tình địch của Rogojin? Ngày mai chàng sẽ chủ động đến bảo Rogojin rằng chàng đã gặp nàng; thì đúng như lời Rogojin đã nói, chàng đã bay đến đây chỉ để được nhìn thấy nàng! Cũng rất có thể chàng sẽ gặp được nàng, chắc gì nàng đã đi Pavlovsk!

Đúng, giờ đây mọi việc đều phải được làm sáng tỏ để hai người thấu tỏ lòng nhau, để không còn những chuyện khăng khăng chối bỏ một cách chán đời như Rogojin vừa chối bỏ, và để cho tất cả những vướng mắc này được giải tỏa một cách thanh thoát và… tốt đẹp. Lẽ nào Rogojin lại là người không có khả năng hướng tới những điều tốt đẹp? Ông ấy bảo rằng ông ấy yêu là yêu chứ “không hề có chuyện thông cảm, xót thương nào hết”. Thực ra thì sau đó ông ấy còn nói thêm là “lòng trắc ẩn của ông có khi còn mạnh hơn tình yêu của tôi đấy”, - nhưng ông ấy chỉ nói sai cho mình. Hừm, Rogojin ham đọc sách, - như thế há không phải là “lòng trắc ẩn”, là cội nguồn của “lòng trắc ẩn” hay sao? Chẳng lẽ riêng sự hiện diện của cuốn sách kia không chứng tỏ rằng ông ta có nhận thức thấu đáo về những mối quan hệ của mình với nàng sao? Còn câu chuyện ông ấy vừa kể đó thì sao? Không, tình cảm ở đây vẫn sâu hơn sự đắm đuối đơn thuần. Và chẳng lẽ gương mặt nàng chỉ khiến ta mê mẩn? Và thậm chí lúc này gương mặt ấy có làm ta ngây ngất được không? Gương mặt ấy khiến ta động lòng thương cảm, nó xâm chiếm cả tâm hồn, nó… và một hồi ức xót xa, nhức nhối bỗng khiến tim chàng quặn thắt.

Quả là nhức nhối. Chàng nhớ là mới đây chàng đã rất đau lòng khi lần đầu tiên nhận thấy nàng có triệu chứng điên. Đau đến mức đã gần như tuyệt vọng. Và chàng nỡ lòng nào mà bỏ mặc nàng cho được khi nàng đã bỏ chàng mà đến với Rogojin? Lẽ ra chàng đã phải đuổi theo nàng, chứ không phải chỉ biết ngồi chờ tin tức. Nhưng… chả lẽ mãi đến tận bây giờ mà Rogjjin vẫn chưa nhận thấy cái chứng điên dại của nàng sao? Hừm… trong mọi chuyện, Rogojin toàn nhìn thấy những nguyên nhân khác, những nguyên nhân xuất phát từ lòng ham muốn của con người! Và ghen lồng ghen lộn lên chứ lị! Mà chàng đã ngụ ý gì trong cái giả thuyết vừa rồi của mình vậy? (Chàng bỗng đỏ bừng mặt và tim chàng như bỗng nhói lên).

Tuy nhiên, nhớ lại những chuyện ấy để làm gì nhỉ? Điều thấy được ở đây là một sự điên rồ xuất phát từ cả hai phía. Riêng đối với chàng, chết mê chết mệt vì người đàn bà ấy là chuyện không nên, gần như là vô lối, tàn nhẫn, vô nhân đạo. Đúng, đúng như vậy đấy! Không, Rogojin quá bất công với bản thân mình; ông ấy có một trái tim lớn biết đau đớn mà cũng biết xót thương. Mai ngày thấy hết được sự thật, biết rõ được rằng cái cô nàng bị tổn thương, dở điên dở dại kia là một sinh linh đáng thương đến thế thì lẽ nào ông ấy lại không tha thứ cho nàng về tất cả những gì không nên không phải trước đây và xóa hết nỗi niềm sầu muộn trong lòng. Lẽ nào ông ấy lại không trở thành tên nô bộc, người anh, người bạn, vị thần hộ mệnh của nàng? Lòng trắc ẩn sẽ có tác dụng mở mang đầu óc và uốn nắn con người Rogojin. Yêu thương là nguyên tắc sống chính yếu và có thể là duy nhất của toàn nhân loại. Ồ, chàng đã có lỗi với Rogojin một cách hèn mạt và không dung thứ được! Không, không phải ở nước Nga “lòng người điên đảo” mà chính lòng chàng điên đảo một khi chàng có thể hình dung được một điều khủng khiếp đến thế. Ở Moskva, chỉ với một đôi lời nồng hậu, nhiệt thành, Rogojin đã gọi chàng là người anh em của ông ta, vậy mà chàng… Nhưng đó vẫn là chuyện bệnh tật và mê sảng! Mà như thế thì mọi chuyện đều có thể xảy ra!. Mới đây Rogojin đã tỏ ra vô cùng chán nản khi nói rằng ông ấy đã “mất hết lòng tin”! Con người đó hẳn phải đau buồn lắm. Ông ấy bảo là ông ấy “thích ngắm bức tranh kia”, chả phải thích đâu, phải hiểu là ông ấy thấy phải được nhìn ngắm nó. Rogojin đâu phải chỉ là một tâm hồn đắm đuối, dù sao ông ấy cũng là một chiến sĩ: ông ấy muốn ra sức lấy lại lòng tin đã mất. Ông ấy đang sống chết với mục tiêu này… Đúng! phải tin vào một điều gì chứ? Vào một ai chứ! Cơ mà bức tranh của Holbein ấy cũng thật lạ lùng… A, con phố ấy đây rồi! Đúng rồi, ngôi nhà kia rồi, chính xác, số 16, “tư thất của nữ ký lục Filisova”. Đây rồi! Chàng hoàng thân giật chuông và xin gặp Nastasia Filippovna.

Đích thân bà chủ trả lời chàng rằng Nastasia Pilippovna đã đi Pavlovsk ngay từ sáng, xuống nhà Daria Alekseevna “và rất có thể còn lưu lại dưới đó vài ngày”. Filisova là một thiếu phụ trạc tứ tuần, người bé nhỏ, mắt sắc, mặt trái xoan, có cái nhìn chăm chú đượm vẻ láu lỉnh. Bà ta xin cho biết tên, - câu hỏi nghe có ý nhấm nháy thế nào không rõ, - chàng hoàng thân đã không định trả lời nhưng liền đổi ý và khẩn khoản nhờ bà chủ báo hộ tên mình cho Nastasia Filippovna biết. Filicova tiếp nhận lời năn nỉ đó với vẻ cực kỳ chăm chú và bí hiểm khác thường như muốn nói: “xin cứ yên lòng, tôi hiểu chứ ạ”. Rõ ràng là danh tính của chàng hoàng thân đã gây ấn tượng rất mạnh cho bà ta. Chàng thẫn thờ nhìn bà ta rồi quay đi, về khách sạn luôn. Nhưng bộ dạng của chàng lúc ra về đã không còn là cái bộ dạng lúc chàng đến giật chuông gọi cửa. Ở chàng lại thấy có sự thay đổi thất thường, và hầu như ngay tức khắc: chàng lại đi với mặt mũi xanh xao, dáng bộ lử khử, tâm trạng đau buồn, thấp thỏm; đầu gối chàng run lên và một nụ cười nhạt nhẽo, ngây ngô thoáng hiện trên đôi môi tím tái của chàng: “ý đồ bột phát” của chàng đã bất đồ được xác nhận và xác minh là đúng, và chàng lại tin vào con quỷ ẩn nấp trong con người mình!

Nhưng ý đồ đó có đúng là đã được xác nhận và xác minh như thế? Tại sao chàng lại run, lại toát mồ hôi lạnh, lại chìm đắm vào cõi u minh và lạnh lẽo của tâm hồn. Phải chăng vì lúc này chàng đã lại nhìn thấy đôi mắt ấy? Nhưng chính chàng đã ra đi từ khu vườn Mùa Hạ chỉ là để được nhìn thấy đôi mắt ấy cơ mà! Đó cũng là mục đích của cái “ý đồ bột phát” của chàng đấy chứ. Chàng chỉ muốn được nhìn thấy đôi mắt sáng nay nên cứ quả quyết rằng thế nào mình cũng bắt gặp chúng ở đó, ngay cạnh ngôi nhà ấy. Đó chính là khát vọng cháy bỏng của chàng, vậy thì cớ sao lúc này chàng lại hoang mang sửng sốt khi đã tận mắt nhìn thấy đôi mắt ấy? Thật quá bất ngờ! Đúng, đó chính là đôi mắt đó (đúng vậy, không nghi ngờ gì nữa!), đôi mắt sáng nay đã lóe lên khi nhìn chàng từ giữa đám đông lúc chàng xuống tàu ở ga Nikolaevsk; đôi mắt (đúng như vậy!) mà mới đây chàng đã nhận ra là đang nhìn mình từ phía sau lúc chàng ngồi xuống ghế ở nhà Rogojin. Ban nãy, sau khi chối cãi, Rogojin đã hỏi với một nụ cười gượng gạo, lạnh như tiền: “Mắt ai mới được chứ?”. Và cũng mới đây thôi, khi chàng vừa lên tàu ở ga Sarskoselo để đến nhà Aglaia thì lại bỗng nhìn thấy đôi mắt ấy lần thứ ba trong ngày, chàng đã muốn đến gặp Rogojin kinh khủng để nói cho ông ta biết “đó là mắt của ai”! Nhưng chàng đã chạy ra khỏi sân ga và mãi đến lúc đứng trước cửa hiệu bán dao kéo và đoán một vật có cán bằng sừng có giá sáu mươi kopeika mới thật hoàn hồn. Một con quỷ lạ lùng gớm ghiếc đã bám chặt lấy chàng, không muốn rời chàng ra nữa. Trong khu vườn Mùa hạ, nó đã rỉ tai chàng khi chàng đang ngồi thẫn thờ dưới gốc cây gia rằng nếu Rogojin đã cất công theo dõi chàng một cách sát sao như vậy ngay từ sáng thì có nghĩa là ông ta đã biết là chàng sẽ không xuống Pavlovsk nữa (tất nhiên đó đã là chuyện chết người đối với Rogojin), vậy thì thế nào Rogojin cũng đến đấy thôi, đến bên ngôi nhà trong khu thành nội ấy thôi để rình chàng, người mà sáng nay vừa cam kết với ông ta là “sẽ không bao giờ đến với nàng” và mình “lên Petersburg không nhằm mục đích ấy”. Vậy mà chàng hoàng thân lại đang đâm bổ đến trước ngôi nhà ấy và nếu gặp Rogojin ở đấy thật thì sự thể sẽ ra sao? Chàng chỉ vừa được thấy một con người bất hạnh, đang rất đau buồn nhưng chẳng có gì là khó hiểu. Con người bất hạnh ấy giờ đây thậm chí còn không buồn che giấu cả những nỗi niềm riêng. Ừ, mà không hiểu sao ban nãy Rogojin lại chối phắt đi như vậy, nói dối như cuội ấy, chứ lúc ở nhà ga thì ông ấy cứ đứng phơi mặt ra trước bàn dân thiên hạ đấy thôi. Chàng hay che giấu chuyện riêng tư thì có ấy, chứ không phải Rogojin. Còn giờ đây thì chàng đang đứng khoanh tay chờ ở bên này đường, cách ngôi nhà chừng năm chục bước chân, hơi chếch về một phía trên vỉa hè đối diện. Chàng đứng ngay giữa phố, ý chừng còn muốn để mọi người nhìn thấy. Chàng đứng như một người đứng lên tố cáo và một quan tòa chứ không như… Như người nào vậy?

Nhưng tại sao lúc này chàng không đến gặp ông ta mà lại quay đi như không nhìn thấy gì cho dù mắt đã nhìn thấy mắt. (Đúng, mắt đã nhìn thấy mắt! Hai người đã nhìn nhau hẳn hoi mà). Chả phải là ban nãy chàng còn muốn khoác tay ông ấy mà cùng đi đến đấy sao? Chả phải là chàng đã muốn đến gặp ông ta vào ngày mai để bảo là chàng đã gặp được nàng sao? Chả phải là chàng đã tự ý khước từ con quỷ của chính mình ngay trên đường đến gặp nàng khi niềm vui sướng bỗng tràn ngập tâm hồn chàng đó sao? Hay quả thật đã có điều gì đó ở Rogojin, tức là trong toàn bộ hình ảnh ngày hôm nay của con người đó, trong toàn bộ lời nói, cử chỉ, hành vi, ánh mắt của ông ấy, có thể xác minh được những điều linh cảm của chàng hoàng thân là đúng và làm bật lên những tiếng thì thầm của con quỷ ẩn nấp trong con người chàng? Một điều gì đó đã hiện ra rất rõ nhưng khó lòng phân tích và diễn đạt thành lời, không thể xác minh được bằng chứng lý đầy đủ, tuy nhiên, vượt qua mọi khó khăn, bất lực đó, vẫn tạo nên một ấn tượng cực kỳ hoàn chỉnh và sâu sắc, bất giác chuyển thành một tín niệm hoàn hảo nhất rồi chăng?.

Tín niệm gì, về chuyện gì đây? (Ôi, chàng hoàng thân đã khổ sở biết bao vì cái diện mạo kỳ quái, “đê hèn” của ý niệm đó, của “điều linh cảm thấp hèn” đó, như chàng vẫn tự sỉ vả!) “Mi có giỏi thì hãy nói cho ta biết là tín niệm gì nào? - chàng không ngừng tự trách móc và thách thức chính mình - mi cứ việc trình bày, cứ mạnh dạn nói hết ra mọi điều suy nghĩ một cách rõ ràng, chính xác, không do dự! Trời đất ơi, thế này thì nhục cho tôi quá! - Chàng cứ nhắc đi nhắc lại với vẻ đau buồn, mặt đỏ bừng. - Từ nay suốt đời tôi còn mặt mũi nào mà nhìn vào mặt người ta được nữa! Chao ôi, thật là một ngày đen đủi! Lạy Chúa, thật là một cơn ác mộng hãi hùng!”.

Ở cuối con đường xa ngái và đau khổ từ khu thành nội trở về đã có những giây phút mà chàng hoàng thân bỗng thấy vô cùng khao khát được phóng ngay đến nhà Rogojin, chờ cho đến lúc gặp được để ôm lấy gã với tất cả nỗi hổ thẹn trong lòng và nước mắt trào dâng, nói hết với gã và chấm dứt ngay mọi chuyện. Nhưng chàng đã sắp về đến khách sạn của mình rồi… Ngay từ lúc vừa mới đến, chàng đã không có cảm tình với cái khách sạn này, những dãy hành lang này, tất cả ngôi nhà này, cái phòng trọ của chàng nữa; hôm nay đã mấy chàng thấy ghê cả người khi nhớ ra là sẽ phải quay lại đây… “Làm sao mà hôm nay mình cứ như một ả đàn bà ốm đau dặt dẹo độc tin vào điềm triệu linh tinh!” - chàng tự trào một cách bực bội lúc dừng chân trước cổng. Cảm giác xấu hổ ghê gớm lại cuộn lên buộc chàng phải đứng yên, lặng người đi một lúc. Đây là điều thỉnh thoảng vẫn xảy ra với mọi người: những hồi ức chết người bỗng dưng ùa đến, đặc biệt là những chuyện đáng hổ thẹn, làm chân cẳng cứng đờ, kiểu gì cũng phải đứng thừ ra một lúc. “Phải, ta là một đứa nhẫn tâm, một thằng hèn!”. - Chàng rầu rĩ nhắc lại rồi lao đi, nhưng… lại đứng dừng ngay lại.

Lối vào nhà vốn đã tối, lúc này càng tối mịt, đám mây dông kéo đến đã nuốt hết ánh chiều tà và đúng lúc chàng hoàng thân bước vào nhà, trời bỗng mưa như trút. Và chàng bỗng nhìn thấy một người ở chỗ tranh tối tranh sáng tít sâu trong vòm cổng, ngay dưới chân cầu thang. Người đó có vẻ như đang chờ gì đó nhưng bỗng thấy loáng một cái và biến mất. Chàng hoàng thân không nhìn rõ được người đó và tất nhiên không thể nói được họ là ai. Vả chăng lúc đó vẫn đang có không ít người qua lại; đây chả là khách sạn mà, lúc nào cũng có người chạy đi chạy lại trong các hành lang. Nhưng chàng bỗng thấy tin như đinh đóng cột rằng mình biết người đó và chắc chắn đó là Rogojin. Chàng lập tức phóng thẳng lên cầu thang để đuổi theo. Chàng lặng tim đi. “Sẽ có câu trả lời ngay bây giờ!”. - Chàng nhủ thầm với một niềm tin kỳ lạ.

Làn cầu thang mà chàng hoàng thân vừa từ dưới cổng chạy lên dẫn đến các dãy hành lang tầng một và tầng hai mà hai bên là các phòng trọ. Như trong tất cả các ngôi nhà cổ, làn cầu thang này được lát đá, tối tăm, chật hẹp và uốn quanh một trụ đá khổng lồ. Bên chiếu nghỉ tầng một, ở trụ đá có một cái hốc rộng không quá một bước chân, sâu độ nửa bước, nhưng cũng đủ chỗ cho một người. Trong này tuy tối, nhưng vừa vọt lên đến khoang chiếu nghỉ, chàng hoàng thân vẫn nhận ra ngay là có người đang ẩn trong hốc. Chàng bỗng muốn lướt qua luôn không nhìn sang phải. Chàng đã bước được một bước nhưng không đừng được, phải quay lại.

Đôi mắt đó, chính đôi mắt đó, chợt bắt gặp ánh mắt chàng. Kẻ trốn trong hốc cũng đã kịp bước ra ngoài một bước. Hai người đứng ngay trước mặt nhau trong giây lát. Chàng hoàng thân bỗng túm lấy hai vai mà xoay hẳn người đó ra sau, hướng về phía cầu thang cho đủ sáng để nhìn cho rõ mặt.

Mắt Rogojin long lên, và mặt gã méo xệch đi trong một nụ cười điên dại. Tay phải của gã vụt cất cao, kéo theo một vật gì sáng loáng; chàng hoàng thân không tính chuyện chặn nó lại. Chàng chỉ nhớ là hình như mình đã kêu lên:

– Parfen, thật không ngờ!…

Tưởng chừng có cả một không gian rộng lớn mở ngay ra trước mắt chàng: luồng ánh sáng bên trong kỳ lạ bỗng soi sáng tâm hồn chàng. Hiện tượng đó chỉ diễn ra trong khoảnh khắc chừng nửa giây thôi nhưng sau đó đã giúp chàng nhớ lại một cách rõ ràng tỉnh táo cái loáng khởi đầu, cái âm thanh đầu tiên của tiếng thét kinh hoàng bật ra từ lồng ngực mà mình đã không sao kìm lại được. Thế rồi ý thức vụt tắt, cả một màn đêm buông xuống.

Chàng hoàng thân lại lên cơn động kinh, một chứng bệnh đã rất lâu chưa thấy tái phát. Mọi người đều biết là những cơn động kinh, đặc biệt là kinh phong thường phát rất nhanh, chỉ ngay trong nháy mắt. Mặt người bệnh lập tức biến dạng hẳn đi, mắt đờ đẫn. Toàn thân co giật liên hồi, kể cả mặt. Một tiếng thét kinh hoàng, kỳ quái phụt ra từ lồng ngực, cứ như không phải tiếng người, khiến cho người chứng kiến không thể, chí ít cũng khó lòng coi đó là tiếng thét của cái người đang khổ sở kia. Thậm chí còn tưởng đâu như có người nào khác ngay bên trong người đó đang la hét. Ít ra đó cũng là cảm tưởng của khối người. Nhiều người vẫn thấy người động kinh có bộ dạng khủng khiếp, thậm chí còn có vẻ thần bí nữa. Hẳn là cái cảm giác hoảng loạn bất ngờ đến thế đi kèm với tất cả những cảm giác hãi hùng khác trong giây phút ấy đã bất thần khiến Rogojin đờ người ra tại chỗ và cứu chàng hoàng thân thoát khỏi mũi dao oan nghiệt đang lao thẳng vào người. Thế rồi, vẫn chưa kịp nhận ra cơn động kinh, chỉ thấy chàng hoàng thân lùi lại và ngã ngửa xuống cầu thang ngay lập tức, gáy đập mạnh vào bậc đá, Rogojin phóng như bay xuống nhà dưới, chạy qua cái xác nằm sóng soài trên mặt đất và chạy thục mạng ra khỏi khách sạn.

Do co giật và run rẩy, người bệnh đã lăn lông lốc xuống tận chân cầu thang qua mười lăm bậc đá. Chưa đến năm phút sau, mọi người đã nhận ra và xúm đông cả lại. Cả một vũng máu bên cạnh đầu đã khiến mọi người phải xôn xao: Tự tử hay ám sát? Tuy nhiên, có mấy người đã nhanh chóng xác định được đây là bệnh kinh phong; một gã hầu phòng đã nhận diện được vị khách mới. Chuyện phiền hà đã kết thúc nhẹ nhàng vì đã gặp may.

Số là Kolia Ivolgin tuy đã hứa là sẽ trở về khách sạn “Cái cân” trước bốn giờ nhưng lại lên đường xuống Pavlovsk, nghĩ thế nào lại từ chối tướng quân phu nhân Epantsina, không ở lại dùng bữa nữa mà quay về Petersburg và vội vàng trở về khách sạn “Cái cân”, về đến nơi đã gần bảy giờ. Được biết qua giấy để lại là chàng hoàng thân đang có mặt trong thành phố, cậu tức tốc tìm đến địa chỉ ghi trong giấy. Được nhân viên khách sạn cho biết là hoàng thân đã ra ngoài, cậu xuống ngay quán ăn nguội dưới tầng hầm để ngồi chờ, vừa uống trà vừa nghe tấu phong cầm. Tình cờ nghe thấy chuyện ai đó vừa lên cơn động kinh, cậu đâm bổ đến ngay và nhận ra hoàng thân liền, linh tính quả không sai. Những biện pháp cần thiết được áp dụng ngay tức khắc. Hoàng thân được vực về phòng riêng; tuy đã tỉnh lại, nhưng một thời gian khá dài chàng vẫn không được hoàn toàn minh mẫn. Vị bác sĩ được mời đến để thăm khám vết thương trên đầu và xức thuốc và tuyên bố là đôi chỗ xây xước không có gì là nguy hiểm. Một tiếng sau, chàng hoàng thân đã hiểu được khá rõ về mọi thứ xung quanh. Kolia thuê xe ngựa đưa chàng từ khách sạn đến nhà Lebedev. Lebedev đón tiếp người bệnh một cách nồng hậu khác thường, cúc cung tận tụy. Vì chàng, ông ta cố thu xếp để sớm đưa cả nhà về dưới khu dã thự; ba hôm sau mọi người đã có mặt ở Pavlovsk.

❀ ❀ ❀

[1] Đoạn văn này nhắc lại truyền thuyết về sự huyền bí của cái khoảnh khắc trước một cơn động kinh của Mahomet (hay Mohamet, 570–632, người sáng lập đạo Hồi) khiến người mơ thấy mình đang ngủ thì được thần Gavriil đến đánh thức để phóng ngựa từ Mecca đến Jesuzalem rồi bay thẳng lên trời trò chuyện với Thượng đế, các thiên thần, các nhà tiên tri, nhìn thấy lửa cháy trong hỏa ngục… Tất cả đã xảy ra nhanh đến nỗi ở cái bình nước mang theo mà trước đó đã bị cánh của thần Gavriil vướng vào lật úp xuống rồi, nước vẫn còn nguyên, chưa kịp chảy!

[2] Trước khi gây án, hung thủ đã đưa cho thợ rèn một bản vẽ để đặt rèn một hung khí tương tự như một quả chùy (vũ khí cổ có cán gắn vào một khối nặng hình cầu bằng sắt hoặc đồng dùng để múa và đập).