Rốt lại, hoàng thân đã hiểu được tại sao chàng lại lạnh toát người mỗi khi chàng chạm vào ba bức thư đó, và tại sao chàng lại gác đến buổi chiều mới đọc những thứ đó. Buổi sáng hôm ấy, lúc chàng trôi vào một giấc ngủ say sưa trên đi-văng mà chưa dám mở một phong thư nào ra, chàng lại thấy một giấc mơ nặng trĩu, lại “người đàn bà tội lỗi ấy” hiện đến với chàng. Nàng lại nhìn chàng với lệ rơi lã chã trên mi, nàng lại ra dấu cho chàng theo nàng, rồi chàng lại thức giấc với một hồi tưởng đớn đau về khuôn mặt nàng như trước đây. Chàng muốn đi đến nhà nàng ngay lập tức, nhưng chàng không cất bước nổi; sau rốt rồi gần như tuyệt vọng, chàng mở mấy bước thư ra và bắt đầu đọc.

Mấy bức thư đó cũng giống như một giấc mộng. Lắm khi ta mơ thấy những cơn mơ lạ lùng, khó tưởng tượng và bất thường, thế rồi lúc thức dậy ta nhớ rõ mồn một những cơn mơ ấy, và chính vẻ quái dị đó đã khiến ta bàng hoàng, kinh ngạc. Trước hết, ta nhớ lại lý trí ta vẫn không rời xa ta suốt trong giấc mộng; sự thật, ta nhớ ta đã hành động hết sức khôn khéo và hợp lý trong suốt cơn mơ đó. Suốt một quãng thời gian dài, có bao nhiêu đứa sát nhân vây quanh ta, toan lừa gạt ta: Chúng khéo ngụy trang những âm mưu của chúng, bề ngoài chúng cư xử rất thân tình, trong khi chúng đã sẵn sàng vũ khí chỉ còn chờ một dấu hiệu nào đó là tung ra ngay; ta vẫn nhớ rốt cuộc, ta đã khôn khéo đánh lừa được chúng, ta ẩn trốn được mắt chúng, thế rồi ta nhận ra rằng chúng đã nhìn suốt được cả những đòn phép gạt gẫm của ta và chúng chỉ giả đò không biết chúng ta đang ẩn trốn ở chốn nào đây thôi. Ta nhớ mọi việc này hết sức rõ ràng. Nhưng làm sao mà cùng lúc, lý trí ta lại chấp nhận được những sự phi lý, bất khả xảy ra được đó, nó ngập đầy trong giấc mơ ta như thế? Một trong những tên sát nhân của ta biến thành một người đàn bà trước mắt ta, rồi từ một người đàn bà, hắn biến ra một tên lùn gớm ghiếc, quỷ quái- và ta lại chấp nhận mọi sự đó cứ như một sự kiện hiển nhiên chẳng có chi đáng ngạc nhiên cả, trong khi đó lý trí ta lại đang lúc tỉnh táo nhất, đang tỏ ra đầy năng lực, khéo léo, sáng suốt và hợp lý phi thường. Lại nữa, tại sao lúc ta tỉnh dậy và đã hoàn toàn trở về thực tại mà gần như ta cứ mãi cảm thấy- lắm lúc cảm thấy với một cảm giác thật rõ rệt- rằng ta đã bỏ sót trong giấc mơ một điều bí nhiệm ta chưa thể giải quyết. Ta cười cho những điều phi lý của giấc mơ ta, cùng lúc đó ta lại cảm thấy trong những manh mối của những sự phi lý ấy có ẩn tàng một tư tưởng nào đó, một tư tưởng thật thuộc về đời sống thực tại của chúng ta, một điều gì đó tồn tại và đã luôn luôn hiện hữu trong tâm ta. Đây có vẻ như một khải thị có tính cách tiên tri mà ta vẫn từng khát khao chờ đợi nay đã mặc khải cho ta trong giấc mộng, cái cảm giác của ta đó thật hết sức linh hoạt, sống động, có thể là hoan lạc hay đớn đau, nhưng ta không hiểu được và không nhớ được nó là thế nào và nó đã nói với ta những gì.

Tâm trí của hoàng thân trải qua một cảnh huống gần giống như vậy sau khi chàng đọc xong mấy bức thư đó. Tuy nhiên, ngay trước khi bóc mấy bức thư ấy ra, hoàng thân đã cảm thấy rằng nội sự có mặt của các bức thư này, nội sự có thể có mặt của chúng đã như một cơn ác mộng rồi. Sao nàng lại định tâm viết cho cô ta như thế? Chàng tự hỏi lúc một mình lang thang buổi tối hôm ấy (lắm lúc chàng cũng chẳng biết mình đi những đâu nữa). Có thể nào nàng lại viết về điều đó, có thể nào ý tưởng kỳ quái đó đã biến thành sự thật, và đối với chàng, điều đáng ngạc nhiên nhất là sau khi đọc những bức thư đó rồi, chính chàng lại đâm ra gần như tin cái ý tưởng đó có thể xảy ra lắm và chàng còn như tin cả những lẽ biện giải cho nó nữa. Vâng, đã hẳn đó là một giấc mơ, một ác mộng, một chuyện điên rồ; nhưng trong đó cũng có một cái gì thật, thật một cách đau đớn, thật một cách tàn nhẫn, nó biện minh cho giấc mộng, cho ác mộng và sự điên rồ đó. Nhiều giờ đồng hồ trôi qua, hoàng thân gần như rơi vào một trạng thái mê sảng khi nghĩ đến những điều vừa đọc, chàng cứ từng cơn nhớ lại từng mảnh vụn vỡ của nó, cứ trầm ngâm về chúng, cứ tơ tưởng đến chúng. Lắm khi chàng còn đến độ muốn tin rằng chàng đã dự cảm về mọi điều đó và đã thấy trước cả rồi; điều làm chàng bị giày vò và sợ hãi- tất cả điều đó được chép trong những bức thư mà chàng đã đọc từ lâu lắm rồi.

Bức thư đầu tiên bắt đầu như thế này:

“Khi cô mở tờ thư này ra, hãy nhìn lấy chữ ký trước tiên. Chữ ký đó sẽ nói với cô tất cả, và khiến tất cả trở nên rõ ràng, nên tôi xét thấy không cần thiết phải tự biện hộ cho mình đối với cô, cũng như chẳng phải giải thích gì cả. Nếu trên một bình diện nào đó, tôi bình đẳng với cô, chắc rằng cô sẽ phật lòng bởi sự xấc láo như vậy. Nhưng tôi là ai và cô là ai mới được chứ? Chúng ta là hai thái cực, tôi thì quá thấp hèn đối với cô, cho nên tôi chẳng thể nào làm cô chạnh lòng được, dù cho tôi có muốn đi nữa”.

Ở một đoạn khác, nàng viết:

“Đừng xem lời tôi nói là những lời mê sảng phát xuất từ một tâm trí mất thăng bằng, nếu tôi phải nói rằng đối với tôi, cô là sự toàn bích. Tôi đã trông thấy cô! Tôi gặp cô hằng ngày. Tôi không xét đoán cô đâu; đó không phải là một hành động của lý trí, chính do lòng tin mà tôi bảo rằng cô là sự toàn bích. Nhưng tôi cũng có lỗi trước cô: đó là tôi yêu cô. Lẽ ra người ta không được phép yêu sự toàn bích, người ta chỉ có thể ngưỡng mộ sự toàn bích như là sự toàn bích mà thôi, có phải thế không? Thế nhưng tôi vẫn yêu cô. Dù tình yêu khiến cho mọi người bình đẳng, nhưng cô chớ lo, dù trong cõi thâm sâu nhất của tư tưởng, tôi cũng chẳng dám so cô ngang hàng với tôi đâu. Tôi viết: “Cô chớ lo”, nhưng lẽ nào cô lại phải lo ngại chứ? Nếu điều đó vạn nhất lại xảy ra, thì tôi sẵn lòng hôn dấu chân cô đấy! Ồ, tôi không hề đặt mình lên ngang hàng cùng cô đâu. Hãy nhìn chữ ký đi, nhìn ngay chữ ký mà xem!”.

“Hôm qua, sau khi gặp cô, tôi về nhà vẽ ra trong trí một bức tranh. Các nhà nghệ sĩ hay vẽ đấng Christ theo những dữ kiện chép trong Phúc âm, còn tôi sẽ diễn tả ngài khác hẳn. Tôi sẽ vẽ ngài cô đơn trơ trọi, - các môn đồ của ngài đôi lúc phải bỏ ngài lại một mình chứ. Tôi chỉ vẽ có một đứa trẻ con ở bên ngài. Đứa bé ấy chơi đùa cạnh ngài, có lẽ nó sẽ trò chuyện cùng ngài điều này, điều nọ bằng cái ngôn ngữ trẻ con của nó. Đấng Christ thoạt tiên nghe nó chăm chú lắm, nhưng lúc này ngài trầm tư. Bàn tay ngài bất giác vẫn đặt hững hờ quên lãng trên mái đầu đứa trẻ. Ngài nhìn xa xôi về phía chân trời, một tư tưởng mênh mông như vũ trụ đọng trong mắt ngài; gương mặt ngài sầu muộn. Đứa trẻ lặng yên dựa người trên gối ngài, tay chống lấy má, đầu nó ngước lên nhìn ngắm ngài chăm chăm với một vẻ nghĩ ngợi rất trẻ con. Mặt trời lặn… Bức tranh của tôi như thế đó! Cô còn hồn nhiên, và sự toàn bích của cô nằm trong nét hồn nhiên ấy. Ôi, cô chỉ cần nhớ ngần ấy thôi! Mà nỗi đam mê đắm đuối của tôi thì có can hệ thế nào được đến cô nhỉ? Kể từ giờ, cô đã là của tôi rồi, tôi sẽ ở bên cô mãi mãi… tôi cũng sắp chết đến nơi rồi”.

Cuối cùng, trong bức thư chót có viết:

“Vì Chúa, xin cô đừng nghĩ ngợi gì về tôi; cũng đừng nghĩ rằng tôi đang hạ mình xuống để viết cho cô như thế này, hay nghĩ tôi như một kẻ lấy làm sung sướng hạ thấp mình, và xem đó là một nỗi hân hoan đáng hãnh diện. Không đâu, tôi có những niềm khích lệ của tôi chứ, nhưng tôi thật khó giải thích được cho cô điều này. Chính tôi cũng thấy khó lòng khi muốn bày tỏ rõ ràng cho riêng mình, dù điều đó làm tôi quặn thắt. Nhưng tôi biết rằng tôi không thể hạ giá bản thân mình, dù chỉ vì lòng kiêu hãnh. Còn nói về nết tự hạ mình xuống vì đức trinh khiết của tâm hồn thì quả tôi bất khả. Vì vậy, không hề có việc tôi hạ mình xuống chút nào cả.

Tại sao tôi lại muốn kết hợp hai người lại với nhau, vì cô, hay là vì tôi. Dĩ nhiên là vì tôi chứ; điều đó sẽ giải quyết cho tôi tất cả, tôi đã tự nhủ như thế từ lâu lắm rồi… Tôi có nghe nói lúc nhìn bức chân dung tôi, chị Adelaida của cô có bảo rằng: “Với một sắc đẹp như thế, người ta có thể đảo lộn cả thế giới”. Nhưng tôi đã chối bỏ thế giới này rồi. Cô có lấy làm buồn cười khi thấy tôi viết thế không, khi mà mắt cô đã trông thấy tôi ăn mặc hàng ren, đeo hột xoàn và đi giữa những tên say và những đứa vô lại như thế? Chớ có quan tâm đến điều đó làm gì, tôi kể như tôi không còn sinh tồn nữa và tôi biết điều đó. Chỉ có Chúa mới biết được điều gì đang sống trong tôi thay vì chính bản thể tôi. Hằng ngày tôi đọc thấy điều đó trong đôi mắt dễ sợ cứ nhìn tôi chòng chọc cả trong những lúc đôi mắt đó không có trước mặt tôi. Đôi mắt đó lúc này đây thì lặng lẽ (lúc nào chúng cũng lặng lẽ cả), nhưng tôi biết được bí mật của chúng. Ngôi nhà tối tăm thảm đạm của у có ẩn giấu một điều bí mật. Tôi tin rằng trong ngăn kéo của у có một lưỡi dao cạo bọc trong dải lụa, giống hệt của tên sát nhân ở Moskva; tên sát nhân kia cũng sống chung với mẹ hắn và đã quấn lưỡi dao cạo vào dải lụa để cắt cổ người ta. Suốt thời gian tôi ở trong nhà họ, tôi có cảm tưởng đâu đó dưới lớp nền nhà có chôn giấu một xác chết, có lẽ do cha у chôn giấu, xác chết đó cũng quấn trong lớp vải dầu у như cái tử thi người ta tìm thấy tại Moskva, và cũng chất chung quanh bằng những chai chất lỏng của Zdanov,[1] у hệt như vậy. Tôi còn chỉ được cho cô xem góc phòng nơi có thể vùi chôn xác chết ấy nữa cơ. Luôn luôn у yên lặng, tuy vậy, tôi biết rằng у yêu tôi đến cái độ mà у chỉ còn nước không thể không thù hận tôi. Đám cưới của cô và của tôi sẽ cử hành cùng một lúc, tôi và у đã sắp xếp như vậy rồi. Tôi chẳng giấu giếm bí mật gì với у hết. Tôi có thể giết у vì sợ sệt, nhưng у sẽ giết tôi trước. Vừa mới xong, у cười và bảo rằng tôi nói sảng. Y biết rằng tôi đang viết cho cô”.

Và còn không biết bao nhiêu những lời mê sảng như thế trong mấy bức thư đó. Bức thư thứ hai được viết bằng những chữ nhỏ li ti đầy hai trang giấy khổ lớn.

Rốt cuộc, hoàng thân lìa khỏi chốn công viên tối tăm nơi chàng đã lang thang một hồi lâu như ngày hôm trước đó. Đêm xanh thẳm và trong suốt có vẻ sáng hơn thường lệ đối với chàng. “Có thể còn sớm thế được sao?” chàng nghĩ (chàng quên không mang theo đồng hồ). Ở phía xa xa, chàng nghe có tiếng nhạc. “Chắc nhạc ở nhà ga, - chàng nghĩ. - Hôm nay chắc họ không đến nghe nhạc”. Lúc nghĩ đến điều đó, chàng thấy mình đang đứng sững trước nhà họ, chàng đã biết thế nào rồi chàng cũng đến đó, rồi với một cõi lòng se thắt, chàng bước lên hàng hiên. Hàng hiên quạnh quẽ, chẳng có ai gặp chàng. Chàng đợi chờ, rồi mở cửa bước vào đại sảnh. “Họ chẳng bao giờ đóng cửa này cả”, - chàng thoạt nghĩ như thế, nhưng gian phòng lớn này cũng trống trơn, đầy bóng tối. Chàng đứng lưỡng lự giữa gian phòng. Chợt một cánh cửa mở và Aleksandra Ivanovna bước vào, tay cầm ngọn nến. Thoáng thấy hoàng thân, nàng ngạc nhiên, dừng lại trước mặt chàng như muốn hỏi. Rõ ràng nàng chỉ tạt ngang qua phòng từ cửa này sang cửa kia, nàng đâu có ngờ gặp ai ở đó.

– Ngài vào đây cách nào vậy? - Rốt rồi nàng hỏi.

– Tôi… tôi vừa mới tạt vào xong…

– Maman không được khỏe cho lắm, Aglaia cũng vậy. Adelaida đã đi ngủ, tôi cũng sắp. Hôm nay chỉ có chúng tôi ở nhà suốt cả buổi tối. Papa và hoàng thân S. đang ở tại Petersburg.

– Tôi đến… tôi đến nhà cô… vào lúc này…

– Ngài có biết mấy giờ rồi không?

– Tôi không…

– Mười hai giờ rưỡi đêm rồi. Chúng tôi có thói quen đi ngủ vào lúc một giờ.

– Ồ thế mà tôi cứ ngỡ… mới có chín giờ rưỡi chứ…

– Cũng chả sao![2] Nàng cười. - Mà tại sao ngài không đến sớm hơn? Có lẽ người ta đã chờ đợi ngài đấy.

– Tôi… nghĩ rằng… - Chàng ấp úng, đã dợm rút lui.

– Chào ngài. Ngày mai mọi người sẽ được một mẻ cười thỏa thuê.

Hoàng thân tản bộ dọc theo con đường vòng quanh công viên để về nhà. Tim chàng đập mạnh, tư tưởng rối bời, mọi sự chung quanh chàng trông như một giấc mộng. Thế rồi bất chợt, ảo ảnh cũ lại đến với chàng, cũng у như hai lần trước chàng đã choàng tỉnh dậy vì ảo ảnh đó. Cũng người đàn bà ấy từ công viên bước ra đứng trước mặt chàng, cứ như thể nàng đã đứng đó chờ đợi chàng sẵn rồi. Chàng giật nảy mình và đứng chết sững, nàng nắm lấy tay chàng và siết chặt. “Không, thật chứ không phải ma quỷ hiện hình đâu”.

Và lúc này nàng đã đứng đó, mặt đối mặt cùng chàng, lần đầu tiên kể từ lúc họ chia tay. Nàng nói điều gì đó với chàng, nhưng chàng cứ nhìn nàng trong nỗi yên lặng; tim chàng chứa chan nỗi đớn đau… Ôi, có bao giờ chàng quên được cuộc gặp gỡ nàng lần này, lúc nào chàng cũng nhớ đến cuộc hội ngộ đó trong nỗi đớn đau ấy. Nàng quỳ gối trước mặt chàng ngay trên đường phố, như một kẻ loạn trí. Chàng kinh hãi bước lùi lại, còn nàng cố nắm lấy cho được tay chàng mà hôn, và cũng hệt như trong cơn mơ trước đó, lệ nhòa trên bờ mi cong vút của nàng.

– Đứng dậy đi! Đứng dậy đi chứ! - Chàng thì thào hoảng hốt, cố nâng nàng dậy. - Đứng dậy ngay đi!

– Chàng có hạnh phúc không? Có được sung sướng không? - Nàng hỏi. - Chỉ cần nói với em một lời thôi, lúc này đây chàng có được hạnh phúc không? Hôm nay đây? Vào lúc này? Bên cạnh nàng. Nàng nói gì với chàng?

Nàng không đứng dậy; nàng không nghe lời chàng; nàng gấp gáp mà hỏi chàng như có ai đang đuổi theo nàng vậy.

– Ngày mai, em sẽ lìa xa chàng như lời chàng dạy. Em sẽ không… Em đến thăm chàng một lần cuối… lần cuối cùng… Bây giờ mới quả thật là lần cuối cùng!

– Bình tĩnh lại đi! Đứng dậy nào! - Hoàng thân nói trong nỗi tuyệt vọng.

Nàng nhìn chàng đắm đuối khát khao, nắm chặt lấy tay chàng.

– Vĩnh biệt! - Nàng nói vào lúc cuối, rồi đứng lên, rời ngài đi ngay, đi gần như chạy. Hoàng thân trông thấy Rogojin xuất hiện bất thần bên cạnh nàng cầm tay dắt nàng đi.

– Chờ chút, hoàng thân, - Rogojin gọi. - Năm phút nữa tôi quay lại.

Năm phút sau, gã quay lại thật, hoàng thân vẫn đứng chờ gã ở chỗ cũ.

– Tôi đã dìu nàng vào xe rồi, - gã bảo. - Xe đã đợi nàng từ lúc mười giờ. Nàng biết ngài sẽ ở bên cạnh cô kia suốt buổi chiều nay. Tôi đã thuật cho nàng nghe nguyên văn những lời ngài viết cho tôi hôm nay. Nàng sẽ không viết thư cho cô kia nữa đâu, nàng hứa rồi đó; và ngày mai, thể theo ý ngài, nàng sẽ rời khỏi đây. Nàng muốn gặp ngài một lần cuối, dù cho ngài có từ chối nàng. Chúng tôi đã ngồi trên ghế đá này chờ ngài quay lại đó.

– Thế nàng đem ông đi luôn chứ?

– Chứ sao nữa! - Rogojin nhăn nhở cười. - Tôi đã biết trước những điều tôi thấy tại đây rồi. Ngài đã đọc mấy bức thư đó rồi đấy chứ?

– Và hẳn ông cũng đã đọc rồi thì phải? - hoàng thân hỏi mà thấy choáng váng vì ý nghĩ này.

– Đã hẳn. Đích thân nàng đã cho tôi xem từng bức thư một. Ngài có nhớ chuyện lưỡi dao cạo không! Hề hề!

– Nàng điên mà! - Hoàng thân kêu lên, hai tay ngài vặn vào nhau.

– Ai mà biết được? Có lẽ không đâu, - Rogojin thầm thì, như nói riêng với chính gã.

Hoàng thân không trả lời.

– Thôi, giã biệt, - Rogojin chào, - ngày mai tôi cũng đi rồi. Đừng nghĩ xấu về tôi nhé! À mà này bạn, - gã quay phắt lại, hỏi thêm, - tại sao mà bạn không chịu trả lời câu nàng hỏi: “Ngài có hạnh phúc không?”.

– Không, không, không! - Hoàng thân kêu lên với một mối sầu thảm vô bờ.

– Thì tôi cũng chẳng nghĩ rằng ngài đáp có! - Rogojin nói với nụ cười độc ác. Rồi gã đi thẳng không hề quay nhìn lại.

❀ ❀ ❀

[1] Một loại chất lỏng dùng để khử mùi hôi thối do sự phân hủy của sinh vật chết.

[2] Câu này được biết như một câu cửa miệng của nhân vật “thị trưởng” trong Quan thanh tra (1836) của N. Gogol.