Đã một tuần trôi qua, kể từ ngày hai nhân vật chính trong câu chuyện của chúng ta gặp nhau trên ghế đá xanh. Vào một buổi sáng quang đãng, Varvara Ardalionovna Ptisyna đi thăm vài người bạn trở về nhà lúc mười giờ rưỡi với vẻ ủ dột, đăm chiêu.

Có lắm kẻ thật khó dùng lời diễn tả được họ ngay với đầy đủ mọi sắc thái đặc thù tiêu biểu nhất của họ; có những người ta hay gọi là những kẻ “bình thường”, “giới đa số”, vì quả thật lớp người đó đã tạo nên đa số quần chúng trong bất cứ xã hội nào. Trong tiểu thuyết và truyện, các văn nhân hay chọn các mẫu người trong xã hội và miêu tả họ một cách hết sức ngoạn mục, đẹp đẽ, đến nỗi rất hiếm khi ta gặp được họ trọn vẹn trong đời sống thực tế, những mẫu người đó lại còn thật quá hơn cả đời sống thực tế này nữa. Chẳng hạn một mẫu người như Podcolioxin[1], có lẽ được thêu dệt hơi quá, nhưng không hẳn là một chuyện bịa đặt. Bao nhiêu kẻ khôn ngoan đọc qua nhân vật Podcolioxin của Gogol đều lập tức khám phá ra trong đám bạn bè, quen biết của họ có bao nhiêu kẻ giống hệt nhân vật này khôn tả. Trước cả Gogol, họ đã biết bạn bè họ giống nhân vật Podcolioxin, có điều họ chưa biết đó là tên đặt cho bọn kia mà thôi. Trong thực tại, ít khi có chàng rể nào lại nhảy ra cửa sổ trước giờ cưới, bởi vì, bỏ qua những khía cạnh khác, hành động đó khó coi quá. Tuy nhiên, có lắm chàng rể, kể cả những anh chàng khôn ngoan, sáng giá, trong thâm tâm họ cũng đồng tình với tâm trạng anh chàng Podcolioxin trong giờ cưới của họ. Hẳn không phải tất cả mọi đức ông chồng cứ mỗi bước lại la lớn lên: “Tu l’as voulu, Georges Dandin!”[2]. Thế nhưng mà lạy Chúa! đã hàng triệu lần, hàng bao nhiêu tỉ lần cái tiếng kêu phát xuất từ đáy lòng ấy đã thốt ra từ cửa miệng các ông chồng sau tuần trăng mật của họ, có khi ngay cả hôm sau ngày cưới cũng không chừng!

Tuy nhiên, chúng ta không đi sâu hơn vào vấn đề này, chúng ta chỉ muốn chứng minh trong đời sống thực tế, các nhân vật tiêu biểu có vẻ như được pha thêm nước lã, nhưng tất cả những anh Georges Dandin[3] và Podcolioxin này vẫn còn, vẫn quay cuồng trước mắt ta dưới một sắc thái loãng nhạt hơn. Rốt rồi, để chấm dứt luận cứ mà chúng ta đưa ra so sánh với các lời bàn đăng trong các báo định kỳ, chúng ta nhận thấy các nhân vật Georges Dandin như Molière[4] đã sáng tạo ra đó vẫn còn thấy trong đời sống thực tại, dù là họa hiếm. Tuy nhiên, vấn đề vẫn còn ở trước mặt chúng ta: đó là tiểu thuyết gia có thể làm gì được với những mẫu người “quá đỗi tầm thường”, làm sao họ có thể trình bày mẫu người này một cách hay ho cho độc giả tường lãm được? Gạt hẳn lớp người này ra khỏi tác phẩm là một điều bất khả, vì bất cứ lúc nào, vô luận ở đâu, lớp người tầm thường đó cũng là những khâu cần thiết trong chuỗi xích của cuộc đời người, nếu gạt bỏ họ ra thì cuộc đời sẽ không còn quan niệm được lại nữa. Viết một cuốn tiểu thuyết mà chỉ toàn một kiểu người, hoặc thậm chí những nhân vật lạ hoắc, dù phục vụ mục đích lôi cuốn người đọc, là một điều phi thực và cũng chẳng hay ho gì. Theo chúng tôi, nhà văn phải kiếm tìm ra những sắc thái thú vị và có tính giáo huấn thậm chí ngay cả trong những kẻ tầm thường. Đơn cử một ví dụ, dù chính bản chất của lớp người tầm thường chỉ là những gì tầm thường bất di bất dịch; hay khá hơn, dù cho họ có nỗ lực trầy vi sứt trán muốn vươn lên khỏi chỗ tầm thường thì rốt cuộc, đời họ vẫn mãi mãi cáo chung trong chỗ tầm thường hoài hoài đó thôi, vì thế, lớp người này đã nhận được một sắc thái điển hình riêng- đó là cái sắc thái không chịu yên phận, cứ muốn trở nên độc đáo, độc lập, dù chẳng có một manh mún tài sức nào để thực hiện cho nổi.

Tôi cũng xin thú thật rằng, trong câu chuyện của chúng ta đây cũng có những nhân vật thuộc lớp người “tầm thường, xoàng xĩnh” trên mà tôi chưa kịp thưa cặn kẽ cùng quý độc giả được. Những nhân vậy này là Varvara Ardalionovna Ptisyna cùng chồng là Ptisyn và anh trai cô ta, Gavrila Ardalionyts.

Mà thực, không có gì bực bội hơn là mang thân danh một kẻ cũng được gọi là giàu có, thuộc gia đình khá giả, hình dong chải chuốt, cũng có học vấn khả dĩ, không ngốc nghếch, thậm chí là tốt bụng, nhưng đồng thời lại chẳng có tài cán, năng khiếu gì, cũng chẳng có chi gọi là kỳ quặc, độc đáo, hay có được một tư tưởng gọi là của chính mình, nghĩa là cũng “chỉ như bao nhiêu người khác” thôi. Giàu thì có giàu, nhưng không giàu bằng Rothschild; gia thế khá giả thì có khá giả, nhưng chỉ làng nhàng; bề ngoài trông cũng tươm tất, chải chuốt đó, nhưng là một phong thái chẳng có nghĩa lý bao lăm; cũng học thức đấy, nhưng không biết làm gì với vốn học thức đó; thông minh thì cũng có thông minh, nhưng chẳng hề có được tư tưởng cá nhân nào; tốt bụng thì cũng có tốt bụng, nhưng tâm hồn không có gì là bao dung, đại lượng vv. và vv… Thế giới này có cơ man là loại người như thế, nhiều hơn chỗ chúng ta tưởng nữa. Cũng giống như mọi lớp người khác, ta có thể chia họ ra làm hai hạng: Một hạng tâm trí tầm thường cạn cợt, hạng kia thì “khôn ngoan hơn” nhưng hạng trước lại sung sướng hơn. Vì đối với lớp người tầm thường cạn cợt kia, không có gì dễ dàng hơn là cứ tưởng ra mình là một nhân vật độc đáo, ngoại hạng, lấy làm thích thú về cái ảo tưởng đó không chút ngại ngùng. Đối với vài quý bà, quý cô, họ cho rằng chỉ việc cắt tóc ngắn, đeo kính mắt màu xanh lơ, tự nhận mình là kẻ thờ chủ nghĩa hư vô, rồi bằng cái cử chỉ đeo đôi kính lên mắt nữa là đủ tin chắc như đinh đóng cột rằng mình là thứ thiệt rồi. Đối với một số quý ông thì chỉ cần lòng họ rỏ được một giọt tình cảm nhân đạo, phước thiện là у đã tin ngay rằng không ai khác còn có được một tâm tình sâu sắc như y, rằng у chính là một kẻ tiên phong của nền văn minh. Với một anh khác, chỉ cần cóp nhặt đôi ba tư tưởng nghe lỏm được hay đọc thấy đâu đó, rồi vội tin ngay rằng tư tưởng đó là của chính y, phát xuất từ trí não у ngay! Cái thói hợm hĩnh ngây ngô ấy- nếu có thể gọi như thế- trong những trường hợp đó đã lên đến mức chẳng thể tin được, nhưng ta lại rất hay gặp phải. Cái thói hợm hĩnh ngây ngô đó, cái đức tin quyết nơi chính mình và nơi tài cán mình của đứa ngu xuẩn đó đã được Gogol cực tả qua nhân vật nổi tiếng của ông là viên trung úy Pirogov[5]. Nhân vật Pirogov tin chắc rằng у là một thiên tài vượt hơn tất cả thiên tài, mà thật, у vững tin điều đó cho đến mức у chẳng bao giờ phải tự vấn lại mình. Quả thật, đối với у không hề có chuyện thắc mắc gì cả. Lúc kết chuyện, nhà văn lớn của ta đành phải cho nhân vật của ông bị sửa lưng một trận để xoa dịu cơn phẫn nộ đạo đức nơi độc giả. Nhưng rồi nhận thấy nhân vật lớn đó sau cuộc sửa sai, đã ngốn ngay một chiếc bánh để lấy lại phong độ thì nhà văn lớn của chúng ta chỉ còn nước giơ hai tay lên trời chào thua, mặc cho độc giả muốn hiểu sao thì hiểu. Tôi luôn luôn lấy làm tiếc vì Gogol sao lại phong cho nhân vật Pirogov vĩ đại ấy một cấp bậc khiêm nhường là vậy, vì tâm tính tự thị tự mãn đến như thế, thì quá dễ cho у nghĩ mình là một nhà chỉ huy quân sự xuất chúng- năm tháng trôi qua, cấp bậc cũng thi nhau chen chật trên cầu vai áo- chứ chẳng không. Hoặc giả у không tưởng tượng thế đâu, nhưng chẳng đừng tin rằng: Y đã được phong cấp tướng, cho nên hẳn у phải là một nhà chỉ huy quân sự tài ba rồi! Đã có bao nhiêu kẻ tương tự như thế, về sau đã nếm mùi thảm bại trên chiến địa? Đã có bao nhiêu những tên Pirogov đó đang ở giữa vòng văn nhân, học giả và những nhà tuyên truyền của chúng ta đây? Tôi nói “đã có”, nhưng hiển nhiên là bọn đó vẫn đang hiện diện trong cuộc sống bây giờ…

Nhân vật Gavrila Ardalionyts của chúng ta lại thuộc lớp người thứ hai, nghĩa là lớp người muốn trở nên độc đáo từ đầu đến chân. Nhưng lớp người này, như ta đã nhận xét ở trên, lại đâm ra khổ sở hơn lớp người trước. Cái khó là ở chỗ con người tầm thường nhưng “khôn ngoan” này dù đã bao phen tự nghĩ (và có lẽ у đã tưởng như vậy suốt đời) у là một bậc thiên tài độc đáo, nhưng trong lòng у bao giờ cũng nuôi dưỡng một con sâu nghi ngờ, lắm lúc đã đưa đẩy kẻ thông minh ấy đến chỗ thất vọng ê chề. Mà giá у có đành lòng phải tin như vậy, thì у vẫn cứ cay cú bởi nỗi kiêu căng ấm ức bị nén chặt trong lòng. Thế nhưng, chúng ta đã lấy một ví dụ cực đoan: Trong hầu hết những trường hợp tương tự, lớp người thông minh đó lại không đi đến một chung cuộc bi đát nào hết, tuy nhiên rồi không nhiều thì ít, họ cũng chỉ bị đau gan là cùng. Tuy vậy, trước khi chịu thua, trước khi đầu hàng, họ cũng còn bày ra lắm trò điên đảo suốt một quãng đời dài từ buổi niên thiếu đến lúc trưởng thành và tất cả những trò bi hài đó cũng chỉ nằm trong nỗi khát vọng muốn trở nên độc đáo. Chính trong những trường hợp ấy, ta cũng gặp những “ca” thật lạ lùng: Vì điên cuồng muốn trở nên độc đáo, một người lương hảo lắm lúc không chút ngần ngại làm chuyện thấp hèn; con người khốn khổ này vừa thật thà, vừa tốt lành, đã đổ mồ hôi nước mắt kiếm miếng sống cho gia đình mình và cho cả những kẻ khách lạ! Thế mà việc gì xảy đến cho у đây? Suốt đời, chẳng bao giờ у được yên nghỉ. Cái ý nghĩ rằng у đã hoàn thành tốt đẹp trách vụ làm người của mình chẳng phải là một niềm an ủi, khích lệ gì cho y, mà trái lại còn khiến у nổi nóng. Y bảo: “Chỉ tại điều đó mà ta đã phí cả cuộc đời, điều đó đã trói chân, trói tay ta… Đích thị điều đó đã ngăn trở ta thực hiện được những khám phá lớn. Nếu không bị chúng ràng buộc, hẳn ta đã khám phá ra được thuốc súng hay tìm ra châu Mỹ rồi cũng nên. Ta chưa biết chắc ta khám phá ra điều gì, nhưng chắc chắn là ta sẽ khám phá được! Đặc tính tiêu biểu nhất của quý vị này là suốt đời họ chẳng bao giờ biết đích xác họ phải khám phá điều gì, và cả cuộc đời, họ cứ chực đi khám phá mà không biết khám phá cái gì: Thuốc đạn hay là châu Mỹ đây? Nhưng cái nỗi khắc khoải phát sinh do mối khát vọng muốn được khám phá của họ thì quả thật Columb hay Galilée[6] chắc cũng phải ngả mũ chào!

Gavrila Ardalionyts đã dấn thân vào con đường này, nhưng chỉ mới chập chững bước đầu. Gã vẫn còn quá nhiều thời gian trước mặt để diễn những trò điên đảo. Cùng lúc đó, từ nhận thức sâu xa và tàn nhẫn về nỗi tầm thường của gã, và nỗi ước mơ muốn tin rằng mình là một con người hoàn toàn độc lập đã mưng mủ trong tim gã một vết thương ngay từ thuở ấu thời. Gã là một mẫu thanh niên chất ngất dục vọng và ganh ghét, hình như trí não gã đã thẳng căng từ lúc sinh ra. Gã xem những thôi thúc của dục vọng gã như sức sống của gã. Trong nỗi khát khao đắm đuối muốn được rạng danh, lắm lúc gã đã toan dấn một bước liều lĩnh triệt để, nhưng chính lúc cần phải nhảy thì gã lại suy bì hơn thiệt rồi co vòi. Đó mới là điều làm gã tiêu ma. Chắc nếu gặp dịp, gã nhất quyết sẽ làm một hành động xấu xa, nhục nhã nữa là khác, nhằm đạt được gì đó trong điều gã mơ tưởng; nhưng rồi lúc sắp hành động, gã lại thấy con người gã lương hảo quá, không sao làm chuyện bất lương được (tuy rằng gã thì lúc nào cũng chấp nhận được những chuyện xấu xa nho nhỏ). Gã nhìn cảnh nghèo túng, suy sụp của gia đình gã với đôi mắt oán hận. Gã còn ngạo nghễ, khinh thị mà đối xử cùng mẹ gã, dù gã vẫn biết rõ mười mươi rằng chính nhờ thanh danh và đức hạnh của bà mà gã mới ngóc đầu lên được trên trường đời. Lúc gã vào làm việc cho tướng Epantsin, gã đã tự nhủ: “Nếu cần phải hèn, ta cứ hèn cho hết mức, miễn sao ta ngoi lên được đến đầu đến đỉnh!”, nhưng gã cũng khó mà hèn hạ cho hết mức nổi. Mà do đâu gã lại nghĩ rằng gã cần phải hèn hạ đến thế cơ chứ? Lúc Aglaia cự tuyệt gã, gã chỉ sợ nàng không thôi, vì chuyện gã theo đuổi nàng cũng chỉ là chuyện cầu âu, may rủi, gã có bao giờ dám tin là nàng sẽ hạ cố, đoái hoài đến gã đâu. Về sau, trong chuyện tình của gã với Nastasia Filippovna, gã mới chợt nghĩ ra rằng tiền là trên hết, có tiền mua tiên cũng được. Ngày nào cũng vậy, gã cứ tự nhủ lòng: “Nếu cần phải bò bốn cẳng, ta vẫn cứ bò”. Gã nhắc lại câu đó với vẻ khoái chí pha lẫn chút sợ hãi. “Nếu cần phải đê tiện, ta sẽ đê tiện hết can, - gã cứ giục giã mình từng phút như vậy. - Bọn người tầm thường thì hãi, chứ ta thì đừng hòng!” Sau khi mất Aglaia và thấm thía những cảnh trớ trêu kia, gã đã hoàn toàn ngã lòng và mang món tiền người đàn bà điên đã ném vào mặt gã nhờ hoàng thân trao lại cho “mụ điên” nọ! Về sau, gã lại tiếc hùi hụi cả ngàn lần vì đã dại đem trả lại tiền, dù gã vẫn không ngừng hãnh diện đã hành động được như vậy. Gã đã khóc suốt ba ngày lúc hoàng thân còn ở Petersburg, nhưng cũng trong ba ngày đó, gã đã kịp oán ghét hoàng thân vì chàng lại đâm ra thương xót gã quá đỗi, trong khi sự kiện trả lại món tiền to tát ấy “là một hành động không phải ai cũng làm được”. Nhưng gã phải ngay tình chấp nhận với lòng rằng, nguyên nhân duy nhất gây nên đau khổ cho gã chỉ là lòng kiêu ngạo bao giờ cũng bị đè bẹp đấy thôi, ý nghĩ đó đã giày vò gã khủng khiếp. Dần dà về sau, gã mới nhận ra cuộc tình của gã với người con gái ngây thơ lạ lùng như Aglaia có thể đã qua một khúc rẽ quan trọng. Nỗi ân hận gậm nhấm gã: Gã bỏ bê công việc và buông mình vào trong buồn sầu, tuyệt vọng. Cùng với cha mẹ, gã sống nhờ vả vào Ptisyn. Gã khinh bỉ Ptisyn một cách công khai, nhưng đồng thời gã vẫn lắng nghe lời khuyên của ông và gần như lúc nào cũng thận trọng hỏi xin lời khuyên của ông. Chẳng hạn, Gavrila Ardalionyts bực bội vì Ptisyn không có ý muốn trở nên một tay cự phú cỡ như Rothschild, và cũng không xem đó như một đích nhắm của đời ông. “Nếu anh đã làm một tên cho vay cắt họng, anh cứ việc bóp cổ mổ hầu thiên hạ cho họ phải phòi tiền ra, hãy là một thứ “sừng”, hãy làm một thứ vua dân Do Thái đi!” Tính Ptisyn lại khiêm nhường, ít nói, ông chỉ cười. Nhưng có một lần, cảm thấy cần phải giải thích đường hoàng cho Gania rõ, ông đã nói năng thật trang trọng. Ông tỏ cho Gania biết rằng ông chưa bao giờ làm điều bất lương, cho nên xem ông như một tên Do Thái tham lam là điều bất công, rằng chuyện đồng tiền có đắt đỏ chẳng phải là lỗi của ông, ông vẫn hằng cư xử thật thà và đứng đắn; trong những dịch vụ loại này, ông chỉ là một kẻ môi giới, sau hết, chính nhờ đức tính chính xác và đúng hạn trong công việc mà ông gây được tiếng tốt trong giới thượng lưu, nhờ đó công việc làm ăn của ông cứ tấn phát mãi. “Tôi sẽ không bao giờ là một thứ Rothschild nào hết, - ông cười bảo. - Tôi cũng chẳng muốn trở thành nhân vật ấy; nhưng thế nào rồi tôi cũng có được một ngôi nhà trên đại lộ Liteinưi, có lẽ là hai, đến lúc đó tôi sẽ nghỉ ngơi”. “Nhưng biết đâu chẳng phải là ba!”. - Ông tự nhủ và vẫn giấu kín giấc mơ đó, chẳng bao giờ tỏ cùng ai. Tạo hóa yêu mến những con người như thế và chiều đãi họ, Tạo hóa sẽ tưởng thưởng cho Ptisyn chẳng những ba mà là bốn ngôi nhà cơ; đúng như vậy, bởi từ khi còn thơ ấu, ông đã biết rằng chẳng bao giờ ông trở nên một Rothschild được. Nhưng Tạo hóa sẽ không thương quá mức bốn ngôi nhà đâu, giới hạn tài sản của Ptisyn chỉ đến thế là cùng.

Cô em của Gavrila Ardalionyts là một mẫu người khác hẳn. Nàng cũng có những khát vọng mãnh liệt, nhưng lâu bền chứ không bồng bột, nhất thời. Gặp lúc nghịch cảnh đe dọa, nàng vẫn tỉnh táo, sáng suốt. Quả thật, nàng cũng thuộc lớp người “tầm thường” xây mộng trở nên độc đáo, nhưng nàng rất sớm nhận chân được rằng nàng chẳng có một hơi hướng gì là độc đáo cả, nàng cũng không mấy ai oán, thở than về điều đó, chắc thế, ai mà biết được! Có lẽ vì nàng kiêu hãnh cũng nên. Nàng đã dấn một bước thực tế đầu tiên trong đời khi quyết định kết hôn với Ptisyn, nhưng lúc lấy ông, nàng không hề nhủ thầm: “Nếu cần phải đê tiện, ta cứ đê tiện chẳng ngại ngùng, miễn sao đạt được ước vọng” như ông anh Gavrila Ardalionyts nhất định sẽ nói trong trường hợp như vậy. (Quả thật anh trai nàng có nói đại để như thế ngay trước mặt nàng, lúc lấy tư cách ông anh mà tán đồng chuyện hôn nhân của nàng). Trái lại, Varvara Ardalionovna chỉ lấy chồng sau khi nàng biết chắc rằng người chồng tương lai của nàng là một người khiêm nhường, dễ mến, tương đối có học thức và chẳng hề làm việc gì xấu xa lắm. Về những chuyện nhỏ nhoi vặt vãnh thì chính bản thân Varvara Ardalionovna chẳng hề quan tâm đến, đó chỉ là những cái tủn mủn ở đâu mà chẳng có! Tính nàng không thích chuyện lý tưởng. Với lại, nàng hiểu rằng nhờ lấy chồng, nàng giúp được nơi nương tựa cho cha mẹ, và anh em trai. Thấy anh gặp khó khăn, nàng cũng muốn giúp đỡ dù trong quá khứ gia đình có xào xáo, hiểu lầm nhau. Đôi khi, Ptisyn cũng thân mật khuyến khích Gania nên tìm kiếm một chân công chức, thỉnh thoảng ông ta nói đùa với anh vợ rằng: “Anh thì cứ khinh rẻ các tướng lĩnh và nghề làm tướng, nhưng anh cứ nhìn xem, thế nào rồi “thiên hạ” cũng đến lượt làm tướng cơ mà, anh cứ việc sống lâu mà xem”. “Căn cứ vào đâu mà họ bảo ta khinh rẻ làm nghề tướng nhỉ?”. - Gania dè bỉu nghĩ thầm. Nhằm giúp đỡ anh trai, Varvara Ardalionovna quyết tâm nới rộng tầm hoạt động: Nàng lấy lòng các cô con gái nhà Epantsin, phần lớn nhờ những kỷ niệm thời thơ ấu, nàng và anh nàng thuở bé đã từng chơi đùa, nghịch ngợm với các cô gái nhà Epantsin. Tưởng nơi đây chúng ta cũng nên lưu ý rằng qua việc thăm nom, đi lại với các tiểu thư Epantsin, nếu Varvara Ardalionovna có đeo đuổi một giấc mộng lớn lao nào thì có lẽ lập tức nàng đã vượt lên khỏi tầng lớp xã hội mà nàng đã chấp nhận. Nhưng nàng lại không nuôi mộng gì. Việc giao thiệp với các tiểu thư nhà Epantsin là một việc nàng có tính toán kĩ, dựa trên tính chất đặc biệt của gia đình ấy. Về tính tình của Aglaia, nàng tìm hiểu một cách không hề mỏi mệt. Nàng bắt tay vào việc nối lại đường tơ cho Aglaia và anh trai nàng. Có lẽ nàng đã đạt được đôi điều, nhưng cũng có lẽ nàng đã lầm, chẳng hạn, vì quá tin tưởng nơi ông anh, nàng cứ ngóng trông ở gã những việc gã chẳng thể nào làm được. Dù sao đi nữa, nàng vẫn cư xử thật khôn khéo nơi gia đình Epantsin: Suốt mấy tuần lễ liền, nàng không hề đả động gì đến anh trai nàng, lúc nào nàng cũng ngay tình, thẳng thắn đến điều, nàng cư xử thật dung dị, nhưng vẫn đoan trang, tư cách. Nàng cũng chẳng có gì phải thẹn với lương tâm, nàng cũng không phải trách mình điều gì cả. Chính yếu tố đó đã tạo sức mạnh cho nàng. Duy có đôi lúc, nàng nhận thấy nơi con người nàng điều này: Nàng dễ nổi giận quá, nàng quá ư tự thị, mà có thể nói là quá kiêu hãnh, niềm kiêu hãnh bị chế ngự. Lắm lúc nàng nhận ra điều đó, nhất là những khi nàng từ nhà Epantsin trở về.

Vừa mới đây, nàng rời nhà họ về với nỗi băn khoăn sầu muộn như ta đã nhắc đến ở phần trên. Trong nỗi thất vọng của nàng có thoáng vẻ chua chát. Tại Pavlovsk, Ptisyn sống trong ngôi nhà gỗ không lấy gì làm đẹp nhưng rộng rãi, tọa lạc trên một con phố bụi bặm, ngôi nhà đó ông mới mua đứt được dạo gần đây và ông đang điều đình bán lại cho người khác. Lúc bước lên bực thềm, Varvara Ardalionovna nghe thấy tiếng huyên náo đinh tai, nhức óc từ trên gác vẳng xuống, nàng nhận ra tiếng la hét của anh trai và cha nàng. Lúc bước vào gian phòng lớn, trông thấy Gania chạy tới chạy lui, bứt tai bứt tóc, mặt xanh lại vì giận, nàng chau mày và ngã mình vào chiếc đi-văng với nỗi chán chường, mệt mỏi, chẳng buồn bỏ mũ ra nữa. Biết chắc rằng nếu nàng cứ tiếp tục yên lặng, chẳng hỏi han gì ông anh lý do tại sao gã lại giận dữ chạy quanh như vậy, thế nào gã cũng giận nàng, Varia vội hỏi:

– Lại trò cũ chứ gì?

– Đâu phải là trò cũ! - Gania kêu lên. - Mà không! Có quỷ sứ mới biết được những trò gì đang diễn ra trong nhà này, nhưng không phải là cái trò cũ đâu! Lão già đó nổi điên, nổi khùng lên rồi… Mẹ thì cứ than vãn, khóc lóc. Lạy Chúa tôi, này Varia, cô muốn làm gì mặc ý, chứ tôi sắp tống cổ lão ấy ra khỏi nhà đấy, còn không thì chính tôi sẽ ra đi, - gã nói thêm câu sau, chắc chợt nhớ ra rằng gã đâu có quyền đuổi một người ra khỏi cửa nhà người khác được.

– Ta nên châm chước mới phải chứ! - Varia thầm thì.

– Châm chước à? Mà châm chước cái gì? Châm chước cho ai?! - Gania cáu sườn, hét tướng. - Châm chước cho những trò khả ố của lão ư? Không đâu, cô muốn nói gì thì nói, nhưng chuyện đó thì đừng hòng! Đừng hòng, đừng hòng, đừng hòng! Và cứ nghĩ đến tư cách của lão mà gớm: Lão thì lỗi ế người ra mà lại cứ đi vênh vang, phách lối, những rằng: “Tao cạch cái cửa nhà này, đạp cha cái hàng giậu này xuống đi!”. Ủa, sao cô lại ngồi thừ ra thế? Trông cô như mất hồn ấy.

– Tôi thì lúc nào cũng vậy, chẳng có gì lạ, - Varia bất mãn trả lời.

Gania nhìn kĩ cô em hơn nữa.

– Cô vừa mới ở đó về xong à?

– Phải.

– Nghe kìa, họ lại la lối nữa đó. Nhục nhã thật, vào ngay một giờ giấc như thế này!

– Giờ giấc nào mới được chứ? Chả có giờ giấc nào đặc biệt cả.

– Gania lại nhìn chăm chăm em gái hơn bao giờ hết.

– Cô có biết ra được điều gì không? - Gã hỏi.

– Cũng chẳng có gì lạ. Tôi nhận thấy mọi việc ấy đều đúng cả. Chồng tôi quả có lý hơn hai anh em ta nhiều, sự việc đã xảy ra đúng у như lời anh ấy tiên đoán từ lúc đầu. Anh ấy đâu rồi?

– Chú ấy không có đây. Sao, có việc gì vậy?

– Ông hoàng đã chính thức đính hôn với cô ta, mọi việc đã sắp đặt xong. Hai cô chị đã cho tôi biết điều ấy. Aglaia hài lòng, họ cũng chẳng buồn giấu kín việc đó làm gì nữa. Anh cũng biết đó, họ vẫn giữ kín việc ấy cho đến bây giờ. Đám cưới của Adelaida được đình lại một lần nữa để có thể cử hành hai đám cưới cùng ngày… Nên thơ lắm! Thật cứ у như một bài thơ. Phải chớ, anh nên sáng tác ngay một áng thơ chúc mừng hôn lễ hơn là cứ bước tới, bước lui như thế! Tối hôm nay bà cụ Belokonskaia sẽ đến nhà họ, bà ta đến thật đúng lúc; còn có nhiều khách khứa nữa. Gia đình đó sẽ trình diện hoàng thân với bà cụ Belokonskaia, dù ông ta đã từng gặp bà cụ này rồi. Tôi hiểu gia đình đó chuẩn bị tuyên bố lễ đính hôn của hai người. Họ chỉ sợ có mỗi một chuyện là ông hoàng đó lúc vào phòng khách ra mắt quan khách lại làm rơi hay làm vỡ món gì, hoặc chính ông ta lại ngã lăn đùng ra thì hỏng. Cái kiểu đó thì cũng chẳng lạ gì với ông ta cả.

Gania lắng nghe thật chăm chú, nhưng cô em gái lại ngạc nhiên vì thấy ông anh không có vẻ gì là choáng váng trước nguồn tin đó.

– Chà, thế là đủ rõ rồi, - gã nói sau một thoáng suy nghĩ. - Thế là hết! - Gã nói thêm với một nụ cười lạ lùng tinh quái, gã vẫn đếm bước quanh phòng, tuy đã bình tĩnh hơn.

– Thật anh nhìn sự đời cứ như một triết gia như thế mà lại hóa hay đấy, - Varia bảo. - Tôi vui lắm, thật là vui.

– Phải chứ, như thế lại là nhẹ nợ… ít ra là cho cô.

– Tôi đã bảo rồi, tôi cư xử với anh rất phải, không hề cãi cọ, cũng chẳng gây cho anh điều phiền toái nào. Tôi cũng chẳng hề hỏi anh định hăm hở đi tìm một thứ hạnh phúc nào bên cạnh Aglaia nữa.

– Nhưng tôi có hăm hở đi tìm… hạnh phúc với Aglaia không chứ?

– Thôi, bây giờ anh chớ có toan màu mè làm dáng triết gia nữa! Đã hẳn là anh có hăm hở đi tìm rồi mà. Hẳn vậy rồi. Đối với chúng ta thế là đủ lắm rồi: у như những tên ngốc! Tôi cũng thú thật rằng tôi chẳng hề xem việc đó làm trọng bao giờ. Tôi có hành động cũng chỉ là hành động với may rủi, cầu âu, dựa trên tâm tính kỳ dị của cô ta, và nhất là để làm vừa lòng anh đấy thôi, tôi đã biết đến chín trên mười là ta sẽ thất bại rồi. Chí ít đến bây giờ tôi cũng chẳng hiểu là anh mong được lợi lộc gì trong chuyện đó nữa.

– Bây giờ cô và chồng cô lại theo thuyết phục tôi đi tìm việc làm, lại toan thuyết cho tôi nghe về đức nhẫn nại, về sức mạnh của ý chí và dạy tôi chớ có xem khinh những nỗ lực nhỏ… Tôi đã thuộc như cháo những chuyện ấy rồi! - Gania phá lên cười.

“Đầu óc anh ta lại có gì mới mẻ đây!”. - Varia nghĩ thầm.

– Sao, ở nhà đó họ làm ăn ra sao? Ông cha bà mẹ có hài lòng không? - Gania chợt hỏi.

– Không, tôi nghĩ là không. Tuy nhiên, anh có thể tự phán xét lấy việc ấy. Ivan Fedorovits thì có thể kể được là hài lòng. Bà mẹ thì đứng ngồi chẳng yên. Ngay trước kia bà ta đã nhìn ông hoàng đó với nỗi tởm lợm với tư cách là một chàng rể. Chuyện đó ai cũng biết cả.

– Tôi không có ý nói chuyện đó… Y chẳng thể nào là một vị hôn phu, chẳng thể nào quan niệm у là một vị hôn phu được, điều ấy đã rõ. Ý tôi muốn biết là chuyện gì đang xảy ra tại nhà đó ngay vào lúc này. Cô ta đã chính thức nhận lời hay chưa?

– Cho đến bây giờ thì cô ta chưa nói tiếng “không”- có thế thôi, nhưng còn biết chờ đợi ở cô nàng điều gì nữa cơ chứ. Anh cũng dư biết rằng cô nàng vẫn nhũn nhặn, e lệ đến điều. Hồi còn bé, chỉ vì muốn tránh ra mắt quan khách mà cô ta đã trèo vào tủ chè ngồi suốt hai, ba tiếng đồng hồ. Bây giờ cô ta đã lớn nhanh như thổi, nhưng tâm tính vẫn vậy. Anh biết không, tôi cho rằng quả đang có một chuyện nghiêm trọng xảy ra ở đó thật, ngay cả về phía cô nàng. Người ta bảo cô ta cười nhạo hoàng thân hàng đêm, để che giấu ý định, nhưng chắc chắn cô nàng hàng ngày hẳn biết cách nói riêng cùng ông ta những điều nhỏ nhẹ, vì ông hoàng ta lúc này thì cứ như trên mây ấy thôi. Ông ta chan hòa hạnh phúc. Họ bảo rằng ông ta buồn cười quá đỗi. Tôi nghe họ nói thế. Tôi cũng có cảm tưởng họ cười cả tôi nữa, hai cô chị ấy.

Rốt rồi Gania cau mặt lại; có lẽ vì Varia đã cố tình xé to câu chuyện ra để dò xem ông anh đang thực sự nghĩ gì trong trí. Nhưng rồi tiếng huyên náo trên gác lại dậy lên.

– Tôi sẽ tống cổ lão ra khỏi nhà mà, - Gania gầm lên, gã khoan khoái vì cố để trút nỗi bực bội cho hả.

– Rồi ông ta sẽ lại đi mà bêu xấu chúng ta khắp phường phố như hôm qua chứ chẳng không.

– Hôm qua à? Cô bảo ông ta làm như hôm qua là nghĩa làm sao? Có phải ông ta đã…? Gania đột nhiên hốt hoảng quá chừng.

– Lạy chúa tôi, thế ra anh không biết sao? - Varia hỏi.

– Trời đất! Ra ông ta có đến đó thật à? - Gania kêu lên, gã đỏ mặt tía tai vì giận, vì xấu hổ. - Nhưng cô vừa ở đó về mà! Cô có nghe được điều gì không? Lão già đó có đến đó không? Có hay không?

Thế rồi Gania băng ra cửa; Varia chạy theo hai tay túm lấy gã.

– Anh định làm gì vậy? Anh định đi đâu chứ? - Nàng hỏi. - Anh mà để ông ta xéo đi bây giờ thì ông ta sẽ còn làm quá hơn nữa, ông ta sẽ đi đến khắp nhà bàn dân thiên hạ.

– Ông ta đã làm những trò gì ở đó? Ông ta đã nói năng những gì?

Chính họ cũng chịu, không sao thuật lại cho tôi nghe được, họ cũng chẳng hiểu, ông ta chỉ cho họ một mẻ sợ đó thôi. Ông ta đến thăm Ivan Fedorovits, ông này vắng nhà; ông ta hỏi thăm Lizaveta Prokofievna. Đầu tiên ông ta xin bà này một chỗ làm, rồi ông ta bắt đầu ta thán về nhà ta, về tôi, về chồng tôi, và nhất là anh. Quả thật ông ta đã nói không biết bao nhiêu chuyện.

– Thế cô không biết được là chuyện gì sao?! - Gania run rẩy như lên cơn điên loạn.

– Làm sao tôi biết được chứ? Ông ta cũng chẳng hiểu được ông ta nói gì, và chắc họ cũng đâu có kể cho tôi nghe hết mọi chuyện.

Gania ôm đầu chạy ra phía cửa sổ; Varia ngồi xuống bên một cánh cửa sổ khác.

– Aglaia thật là kỳ lạ, - Varia chợt nói. - Cô ta chặn tôi lại và bảo: “Xin chị cho tôi kính lời thăm hỏi ông bà cụ nhà, thế nào tôi cũng tìm dịp đến thăm ông cụ”, cô ta nói thật nghiêm trang. Điều này mới lạ quá chứ!

– Nàng không nói mỉa đấy chứ?

– Chẳng mỉa mai một chút nào. Thế mới li kỳ.

– Nàng có biết gì về lão hay không? Cô nghĩ sao?

– Tôi tin chắc nhà đó họ không biết gì về ông già đâu. Nhưng anh vừa gợi ý cho tôi: Có lẽ Aglaia biết thật đó. Có lẽ cô ta là người duy nhất biết chuyện, vì hai cô chị cũng ngạc nhiên khi cô em ngỏ lời kính cẩn hỏi thăm bố mình một cách trân trọng như vậy. Mà tại sao chỉ ngỏ lời chào thăm riêng ông cụ thôi? Và nếu nàng biết thật thì chính hoàng thân tỏ cho nàng biết chứ không còn ai nữa.

– Muốn đoán ra tên thóc mách cho cô ta biết cũng chẳng khó gì! Đó là một tên ăn cắp! Chỉ còn thiếu nước ấy nữa thôi! Một tên ăn cắp trong gia đình ta, mà lại còn là “ông chủ gia đình” cơ đấy!

– Nói thế thì bậy quá! - Varia hét lên, nàng mất cả bình tĩnh. - Đó chỉ là chuyện do say rượu mà thôi. Mà ai nghĩ ra chuyện ấy chứ? Lebedev? Hoàng thân? Chà, cả một đám người đó, mà toàn là những bậc thông thái rất mực cả. Tôi thấy chẳng có gì quan trọng hết.

– Lão già là một tên trộm, một tên say rượu! - Gania cay đắng nói tiếp. - Còn tôi là một thằng ăn mày, ông em rể tôi là một tên cho vay cắt họng… Nội chừng đó cũng đủ khiến cô nàng Aglaia ngã ngửa ra rồi! Ồ không! Thế mới thật duyên dáng, yêu kiều lắm chứ!

– Và ông em rể đó, tên cho vay cắt họng đó lại…

– Lại nuôi báo cô tôi chứ gì, phải thế không? Xin cô đừng có ngại gì mà chẳng nói trắng ra!

– Tại sao anh lại giận quá thế? - Varia bảo, nàng cố kìm người lại. - Anh chẳng hiểu gì cả, cứ hệt như một cậu học trò. Anh cho rằng mọi sự này sẽ gây tổn thương cho anh dưới mắt Aglaia sao? Thế là anh chưa hiểu cô ta. Cô ta là loại người có thể bỏ ngay kẻ theo đuổi xứng đáng nhất mà hoan hỉ chạy theo một tên học trò kiết xác để rồi cùng chết đói với hắn trên căn buồng sát mái nhà mà… Giấc mơ của cô ta như thế đó! Có đời nào anh hiểu được rằng nếu anh đã cương quyết chịu đựng mọi hoàn cảnh của chúng ta đây với niềm kiêu hãnh thì anh sẽ trở nên hấp dẫn cho cô ta biết mấy hay không? Hoàng thân sở dĩ đoạt được cô ta vì trước hết, ngài chẳng hề cố đoạt lấy cô ta chút nào; hai nữa, vì ai cũng xem ngài như một gã khờ. Chính cái việc cô ta làm rối tung cả gia đình cô ta lên vì cớ ngại ta bây giờ lại là điều hấp dẫn nàng đó. Ông anh ơi, thật anh chẳng hiểu gì cả!

– Hừ, cứ để xem ta có hiểu hay không cho biết, - Gania bảo nhỏ vẻ bí hiểm. - Nhưng mà, tôi vẫn không muốn cô ta biết về lão già. Tôi nghĩ hoàng thân có thể kìm được và sẽ không hé lộ ra. Ngài đã bịt được mồm tên Lebedev, và cả lúc tôi năn nỉ, ngài cũng chẳng buồn mở miệng cho tôi biết mọi sự nữa cơ mà.

– Thế anh thấy đấy, phi hoàng thân, người ta vẫn biết được mọi chuyện rồi, vậy bây giờ việc đó có can hệ gì đến anh đâu! Dù anh có còn tơ mòng hy vọng nào, thì anh càng giống như một vị thánh tử vì đạo dưới mắt cô ta đấy thôi.

– Hừ, cho dù nàng có lãng mạn đi nữa, thì nàng cũng phải sợ chuyện tai tiếng chứ! Mấy cô thì ai cũng thế, việc gì cũng phải có giới hạn, việc gì cũng phải cho hợp tình, hợp lý thôi…

– Aglaia sợ à? - Varia bừng giận, nàng nhìn anh nàng một cách đầy khinh bỉ. - Sao mà linh hồn anh bần tiện, nhỏ nhen như vậy? Anh thật là một kẻ mạt hạng chẳng ra gì. Có thể cô ta kỳ quặc, lạ lùng thật đó, nhưng cô ta còn cao quý hơn chúng ta gấp ngàn lần đấy, ông anh ạ.

– Thôi được rồi, đừng lo, đừng lo, chớ có giận làm gì! - Gania lại thầm thì với vẻ hiu hiu tự đắc.

– Tôi chỉ lo buồn cho mẹ thôi, - Varia nói tiếp. - Tôi e câu chuyện về ba đã đến tai bà rồi. Chà, nghĩ đến chuyện đó sao tôi lo quá!

– Đã hẳn là phải đến tai mẹ rồi, - Gania nhận xét.

Varia đứng dậy định đi lên gác gặp Nina Aleksandrovna, nhưng nàng dừng bước nhìn anh nàng chăm chăm.

– Ai có thể bảo cho mẹ biết được nhỉ?

– Có lẽ Ippolit. Tôi đoán thằng ranh đó đã rất hoan hỉ thóc mách cho mẹ hay chuyện đó ngay lúc vừa chân ướt chân ráo đến ở nhà ta.

– Nhưng làm sao hắn biết được, anh thử nói tôi nghe? Hoàng thân và Lebedev đã nhất quyết thủ khẩu như bình. Chí đến Kolia cũng chẳng biết tí gì.

– Ippolit ấy à? Thì hắn tự tìm hiểu lấy chứ còn sao nữa. Cô đâu có tưởng tượng nổi, chứ cái ngữ ấy ranh lắm, hắn là một thứ ngồi lê đôi mách có hạng, cái mũi của hắn mà ngửi những chuyện xấu xa, tai tiếng thì thính không ai bằng! Đúng chứ, cô có tin hay không tùy cô, chứ thằng đó nó đã nắm Aglaia trong tay rồi! Mà nếu hắn chưa nắm được, thì rồi hắn cũng sẽ nắm. Rogojin cũng hay đi lại thậm thụt với hắn nữa mà. Sao hoàng thân lại không nhận ra được nhỉ? Và giờ đây thì hắn đang khao khát đánh quỵ tôi lắm! Hắn coi tôi như kẻ thù hắn, tôi biết từ lâu rồi. Sao vậy chứ? Hắn còn mong ăn được cái giải gì khi hắn sắp chết đến nơi rồi? Tôi chịu, hết hiểu nổi. Nhưng rồi xem, tôi sẽ cho anh chàng vào bẫy, hắn đừng có hòng mà chơi xỏ tôi, chính tôi sẽ chơi hắn cho xem.

– Anh ghét hắn quá quắt thế, thì anh còn rước hắn về đây làm gì? Mà hắn có đáng cho anh chơi hắn không?

– Thì cô khuyên tôi đem hắn về đây mà.

– Thì tôi cứ ngỡ hắn sẽ được việc chứ. Thế anh có biết hắn đã yêu Aglaia và viết thư cho nàng chưa? Họ cứ theo hỏi tôi. Chắc hắn còn dám viết cả thư cho Lizaveta Prokofievna nữa đó.

– Về mặt đó thì hắn chẳng có gì đáng ngại, - Gania cười độc địa. - Nhưng chắc chắn thế nào cũng có chuyện gì khác chứ chẳng phải chỉ thế đâu. Có thể lắm hắn đã yêu, vì gì đi nữa thì hắn cũng là đàn ông, con trai mà! Nhưng… hắn chẳng viết mấy bức thư nặc danh cho bà lão ấy đâu. Hắn chỉ là cái thứ ranh con mạt hạng, tự mãn, thô bỉ, chẳng ra gì! Tôi vẫn tin, tôi vẫn quả quyết rằng chính hắn đã thóc mách tôi với bà ấy như tôi là một đứa thủ đoạn. Thế mà thoạt đầu, tôi cứ nói thả cửa với hắn không chút giữ gìn gì hết. Tôi cứ ngỡ hắn muốn trả mối tư thù với hoàng thân nên thế nào hắn cũng về phe tôi chứ. Ai ngờ đâu hắn lại là cái ngữ tai quái khôn ranh đến thế. Bây giờ tôi mới nhìn thấu ruột gan con người hắn! Về vụ trộm đó, hắn nghe mẹ hắn thuật lại, cái mụ góa viên đại úy ấy! Lão già cam tâm làm điều ô nhục đó cũng chỉ vì mụ ấy. Đương không đâu, hắn đem kể cho tôi nghe rằng “ông tướng” đã hứa cho mẹ hắn bốn trăm rúp, đúng у vậy đó, hắn vô tình tiết lộ như vậy. Tôi liền hiểu hết ngọn ngành. Thế là hắn cứ ngồi đó mà nhìn tôi khoái trá, có lẽ hắn cũng mách lẻo với mẹ chúng ta để khoái trá làm tan nát trái tim bà cụ. Trời đất hỡi, sao mà hắn không chết tiệt đi chứ. Tưởng rằng hắn chỉ còn ba tuần nữa là chết tốt, thế mà đằng này hắn cứ béo ngộn ra mới chết chứ! Hắn hết ho rồi. Đêm qua hắn bảo hắn không còn ho ra máu nữa.

– Thì tống cổ hắn đi.

– Tôi chẳng ghét hắn, chỉ khinh hắn thôi. - Gania kiêu kỳ bảo. - Ồ, mà không, tôi phải ghét hắn chứ, ghét quá đi chứ! - Gã chợt kêu lên với lửa giận phừng phừng. - Tôi sẽ bảo thẳng vào mặt hắn, dù lúc đó hắn đang nằm hấp hối trên giường tôi cũng cứ nói! Phải chi cô được đọc cái lời “Chúc ngôn” của hắn… Lạy Chúa sao mà nó ngạo mạn, xuẩn ngốc đến thế! Đúng hắn là cái ngữ Trung úy Pirogov, là một thứ Nozdriov[7] thảm đạm… và hơn mọi điều khác, hắn là một thằng nhãi ranh khốn nạn! Chà, nếu được tẩn hắn một trận thì tôi khoái quá, dù chỉ để làm ngạc nhiên cu cậu. Bây giờ hắn lại còn muốn trả thù mọi người, vì hôm trước hắn chưa trả thù được… Nhưng lại gì thế kia! Lại ồn ào nữa! Trời ơi, lại những trò gì thế nữa? Tôi hết chịu nổi cảnh này rồi. - Gania hét lớn với ông em rể lúc ấy vừa bước vào phòng. - Chuyện gì thế? Rốt cuộc thì đến đâu chứ? Đây là… đây là…

Nhưng tiếng huyên náo đã nhanh chóng đổ lại gần họ, cánh cửa bật tung, lão Ivolgin giận tím mặt, chẳng còn biết ất giáp gì nữa, lao tới bên Ptisyn. Theo sao lão là Nina Aleksandrovna, Kolia và cuối cùng là Ippolit.

❀ ❀ ❀

[1] Podcolioxin: một nhân vật trong hài kịch Đám cưới (1842) của nhà văn Nga N. Gogol.

[2] Georges Dandin, cậu muốn điều đó! (tiếng Pháp trong nguyên bản).

[3] Georges Dandin: một nhân vật trong vở hài kịch Georges Dandin của Molière.

[4] Molière (1622-1673): nhà soạn hài kịch nổi tiếng của Pháp.

[5] Pirogov: nhân vật trong truyện Đại lộ Nevxki (1835) của Nicolai Gogol.

[6] Galilée (1564-1642): nhà vật lý, thiên văn học người Italia. Ông cho rằng thế giới là vô tận, vật chất là vĩnh cửu, thiên nhiên là một thể thống nhất. Ông đã chứng minh được trái đất luôn quay quanh mặt trời-trái ngược hoàn toàn với thuyết của Giáo hội đương thời.

[7] Nozdriov: Một nhân vật trong truyện Đại lộ Nevxki của Nicolai Gogol.