Về phần hoàng thân cũng không khác, chàng bắt đầu buổi sáng hôm ấy dưới sức trấn áp của những dự cảm đớn đau, ta có thể giải thích những dự cảm ấy do bệnh tình của chàng mà ra, những nỗi buồn của chàng thật không sao giải thích được, đó mới là điều khiến chàng đau đớn nhất. Thực tế, chàng đã phải đối diện với bao sự kiện cụ thể rõ ràng, chua chát, nhưng nỗi buồn của chàng đã vượt hơn hẳn mọi điều chàng có thể nghĩ hay còn nhớ đến được. Chàng hiểu rằng chàng không thể nào thanh thản, an tâm lại bằng sức mình được nữa. Dần dà, chàng cứ càng lúc càng tin quyết rằng một chuyện phi thường và quyết liệt sắp xảy đến với chàng ngay ngày hôm ấy. Trận lên cơn hôm trước không thấm gì đâu. Bỏ qua cảm giác trầm trệ, váng vất trong đầu óc, và các khớp xương đau nhức thì kể như chàng cũng chẳng có gì khó ở cho lắm. Trí óc chàng vẫn làm việc minh mẫn, mặc dù tâm hồn chàng bải hoải. Chàng thức dậy hơi muộn và nhớ lại ngay biến cố tối hôm trước một cách rõ rệt; chàng cũng lơ mơ nhớ được người ta đã vực chàng về nhà khoảng nửa giờ sau lúc chàng lên cơn như thế nào. Chàng được biết gia đình Epantsin có sai người đến hỏi thăm tình trạng sức khỏe của chàng. Hồi mười một giờ rưỡi, lại có một người nữa đến hỏi thăm, khiến chàng sung sướng lắm. Vera Lebedeva là một trong những người đầu tiên đến thăm hỏi và săn sóc chàng. Thoạt trông thấy chàng, nàng đã òa lên khóc nức nở, nhưng hoàng thân trấn an nàng xong thì nàng lại cất tiếng cười ngay. Chàng bồi hồi cảm động trước lòng thương xót chí tình của cô gái này đối với chàng, chàng cầm lấy tay nàng mà hôn. Vera đỏ bừng mặt.

– Ô kìa, ngài làm gì vậy! - Nàng hốt hoảng kêu lên rồi vội rút tay về.

Rồi nàng tất tả chạy đi, hết sức bối rối, ngỡ ngàng. Giữa những chuyện nọ chuyện kia, nàng đã kiếm dịp thuật lại được cho hoàng thân nghe cha nàng ngay từ tinh mơ sáng đã tất tả đi thăm “kẻ quá cố”, như lão gọi ông tướng, để xem thử đêm rồi ông ta đã chết chưa, nàng cũng có nghe rằng ông tướng chắc chắn sắp đến giờ lâm chung rồi. Gần đến Ngọ, cả Lebedev cũng quay về nhà, nhưng lão chỉ tạt vào khoảng một phút để hỏi thăm “sức khỏe vàng ngọc” của hoàng thân, với lại để xem “chiếc tủ con đặc biệt” của lão. Lão chẳng nói gì hơn là cứ than vắn, thở dài, và hoàng thân đã vội để cho lão đi, thế nhưng lão cũng đã cố hỏi được hoàng thân về trận lên cơn của chàng, dù rõ ràng lão đã biết mười mươi câu chuyện rồi. Tiếp theo sau Lebedev, Kolia cũng chạy vào thăm hỏi chàng phút chốc, thằng bé rõ ràng đương trong lúc khẩn trương, bối rối khôn tả. Nó mở lời bằng cách khẩn khoản xin hoàng thân giải thích ngay mọi chuyện mà người ta vẫn còn giấu nó, nó cam đoan rằng nó đã biết được hầu hết mọi chuyện xảy ra ngày hôm trước rồi. Thằng bé đương trong cơn xúc động mãnh liệt, day dứt.

Bằng tất cả tình cảm mến, hoàng thân kể hết cho nó nghe đầu đuôi câu chuyện, thuật lại đúng đắn không sót một chi tiết nào, khiến cho thằng bé cứ như sét đánh ngang tai. Nó chẳng còn nói được một tiếng nào và chỉ lặng lẽ khóc sướt mướt. Hoàng thân cảm nhận rằng đây chính là một trong những ấn tượng sẽ khắc ghi đời đời trong lòng thằng bé và đánh dấu một khúc rẽ quan trọng trong đời nó. Hoàng thân liền bày tỏ quan điểm riêng của chàng về việc này, chàng nói thêm rằng cứ theo ý chàng, cái chết của ông tướng già một phần lớn là do nỗi hãi hùng còn chất chứa trong lòng ông ấy về những hành động ông đã làm, và cảm giác đó không phải là ai ai cũng có thể kham nổi. Mắt Kolia rực sáng lên khi nghe xong những lời hoàng thân vừa nói.

Hèn mọn thay là những ngữ Gania, Varia và Ptisyn! Tôi không định kiếm chuyện cãi nhau với họ đâu, nhưng kể từ giờ phút này, tôi với họ kể như đường ai nấy đi! À, hoàng thân, từ hôm qua đây, tôi đã từng trải được rất nhiều điều mới mẻ, quả thật là một bài học cho tôi! Giờ đây, tôi coi như tôi có trách nhiệm phụng dưỡng mẹ già, mặc dù bà vẫn sống nhờ sự đỡ đần của gia đình Varia, nhưng đó không phải cách…

Sực nhớ lại người ta đang chờ đợi nó, Kolia choàng đứng dậy, vội vàng thăm hỏi sức khỏe của hoàng thân. Nghe chàng trả lời xong, nó hối hả hỏi tiếp:

– Há không còn chuyện gì khác nữa sao? Hôm qua tôi có nghe nói… (dù đó không phải là việc của tôi)… thế nhưng nếu có khi nào ngài cần một tên đầy tớ trung thành, tôi xin sẵn sàng có mặt. Tôi nghĩ rằng cả hai chúng ta không ai được hạnh phúc cả… Thế nhưng… tôi không dám hỏi ngài đâu, tôi không hỏi ngài đâu…

Nó bỏ đi, còn lại hoàng thân càng chìm sâu trong hố suy tưởng: mọi người đều tiên đoán sẽ có chuyện không may xảy đến, ai nấy đều rút ra những lời kết luận của họ, ai nấy đều nhìn chàng cứ như họ biết được một điều gì đó mà chàng không biết. Lebedev đã đưa ra những vấn nạn chua chát, Kolia ám chỉ thẳng thừng, còn Vera thì lại khóc lóc. Rốt cuộc, chàng xua đuổi chuyện đó ra khỏi tâm trí bằng một cử chỉ bực bội: “Sao mà ta cứ hoài nghi một cách bệnh hoạn, xấu xa đến thế!”, chàng nghĩ. Đến khoảng hơn một giờ thì mặt chàng đã tươi sáng khi tiếp mẹ con Epantsin đến thăm “trong một phút”. Quả thật họ chỉ đến thăm chàng trong vòng một phút thôi. Ăn trưa xong, Lizaveta Prokofievna đứng dậy tuyên bố rằng mọi người hãy đi tản bộ với nhau. Lời tuyên bố đó mang tính chất của một mệnh lệnh, thật là bất ngờ, lạnh lùng, không buồn một lời giải thích. Mọi người đều ra đi- mọi người ở đây là bà mẹ, các cô con gái, hoàng thân S. Lizaveta Prokofievna đi thẳng về một chiều ngược hẳn với hướng họ thường đi hàng ngày. Mọi người hiểu ngay ý bà ta muốn đi đâu rồi, nhưng họ đều không nói gì vì sợ chọc giận bà mẹ, trong khi bà ta cứ ngại họ sẽ trách móc, phản đối nên đã đi ngay ra đàng đầu và không hề nhìn lại. Rốt rồi, Adelaida nhận xét rằng chẳng việc gì đi tản bộ mà phải chạy nước rút như vậy, và thật họ không sao theo kịp bước bà mẹ được nữa.

– Nhân tiện đây, - Lizaveta Prokofievna chợt quay ra sau nói, - chúng ta vừa đi qua nhà ông ấy. Cho dù Aglaia có nghĩ sao mặc lòng, cho dù có xảy ra việc gì cũng kệ, tôi thiết nghĩ ông ấy cũng chẳng phải là một kẻ xa lạ đối với chúng ta, hơn nữa ông ta lại đang lúc bệnh hoạn, khổ sở, nên riêng tôi, tôi sẽ tạt vào thăm ông ấy. Ai muốn vào cùng tôi thì vào; ai không thích thì cứ bước tiếp. Chẳng ai cấm cản các người hết.

Chẳng cần phải nói, ai nấy đều theo bà vào cả. Hoàng thân như cần thiết, vội ngỏ lời xin lỗi họ một lần nữa về tội làm vỡ chiếc lọ và về… vụ tai tiếng nhơ nhuốc hôm qua.

– Ồ, chẳng có việc gì đâu, - Lizaveta Prokofievna trả lời. - Tôi lấy làm ái ngại cho ngài chứ chẳng phải vì chiếc lọ đâu. Ra bây giờ ngài đã nhận được quả đã có một vụ nhơ nhuốc tai tiếng cơ đấy… thế mới biết người ta bảo “sang buổi sáng hôm sau…” là có ý nghĩa như thế nào, nhưng thôi, cả việc ấy nữa cũng chẳng hề gì, bởi vì bây giờ ai nấy đều thấy rằng chẳng có thể đòi hỏi trách nhiệm gì ở ngài cả. Dù sao đi nữa, thì cũng xin chào ngài. Nếu thấy khỏe khoắn ít nhiều thì hãy đi dạo một lúc rồi về ngủ- đó là lời khuyên của tôi. Nếu thích, cứ tới nhà chúng tôi chơi như thường. Cứ yên trí, một lần và mãi mãi rằng dù cho việc gì xảy ra chăng nữa, ngài vẫn luôn luôn là bạn của gia đình tôi, hay ít ra cũng là bạn của tôi. Ít ra tôi cũng có thể chịu riêng cho phần tôi như vậy.

Trước lời thách thức của người mẹ ấy, ai nấy đều vuốt theo ý bà. Họ rút lui, nhưng vẻ họ sẵn sàng sốt sắng ngỏ một đôi lời ân cần, khích lệ có ngụ ý đầy sự độc ác, hóc hiểm mà Lizaveta Prokofievna không hề hay biết chút nào. Bà mời hoàng thân cứ đến thăm họ “như thường”, và trong những tiếng “ít ra thì cũng là bạn của tôi” đó có vang vọng cung điệu tiên đoán. Hoàng thân khởi nhớ lại Aglaia: Quả thật nàng đã ban cho chàng một nụ cười duyên dáng lúc vào cũng như lúc ra, nhưng nàng không hề nói một tiếng nào, kể cả lúc mấy người kia ríu rít cam đoan sẽ giữ vẹn tình bạn cùng chàng cũng vậy, tuy nàng đã hai lần nhìn chàng đăm đăm. Mặt nàng xanh xao hơn lúc thường, hình như đêm trước nàng không ngủ được. Hoàng thân nhất quyết đến thăm họ vào buổi tối- như lệ thường, và chàng nôn nóng nhìn đồng hồ. Đúng ba phút sau khi mẹ con Epantsin ra đi, Vera bước vào.

– Thưa Lev Nikolaevits, Aglaia Ivanovna vừa trao cho tôi một tin mật để thông báo cùng ngài.

– Hoàng thân run lẩy bẩy:

– Một bức thư chăng?

– Không, chỉ nói miệng thôi, thì giờ đâu mà cô ta kịp viết thư chứ! Cô ấy khẩn thiết yêu cầu ngài đừng rời nhà phút nào suốt ngày hôm nay, từ đây cho đến bảy giờ tối, hay có thể là đến chín giờ tối nữa. Về điểm này, tôi nghe không được rõ lắm.

– Nhưng tại sao thế nhỉ? Việc này có nghĩa gì vậy?

– Tôi chẳng biết gì cả, ngoại trừ một điều là cô ấy dặn tôi phải trao tin này thật cẩn trọng.

– Nàng có dùng chữ “cẩn trọng” không?

– Không, cô ấy không nói thế. Cô ấy chỉ kịp quay lại dặn tôi vừa đúng dịp may tôi đến gần cô ấy lúc đó. Nhưng trông mặt cô ấy, tôi thấy rõ là cô ấy gấp rút lắm, dù cô có nói ra hay không cũng vậy. Cô ấy nhìn tôi một cách khác lạ khiến tim tôi như ngừng đập…

Hoàng thân hỏi thêm một vài câu nữa, và dù chàng không còn biết thêm được gì, ấy thế mà chàng lại đâm ra bối rối hơn lúc nào hết. Khi chỉ còn lại một mình, chàng nằm xuống tràng kỷ và suy nghĩ nữa. “Chắc từ đây đến chín giờ tối, sẽ có người nào đó đến thăm gia đình nàng, nên nàng sợ ta lại đến đó giở những trò vụng về xuẩn ngốc ra với khách khứa”, chàng nghĩ ra như vậy rồi lại bồn chồn mong cho chóng đến tối và cứ liên tục nhìn đồng hồ. Nhưng lời giải đáp cho câu đố nhức đầu đó đã đến sớm hơn lúc tối nhiều dưới hình thức một cuộc viếng thăm mới, một lời giải đáp mà chính nó cũng lại là một điều bí nhiệm khổ não mới: Mẹ con Epantsin ra về được nửa giờ thì Ippolit đến thăm ngài. Hắn mỏi mệt và đờ đẫn quá sức, vào phòng chưa kịp nói một lời nào, hắn đã rơi mình xuống chiếc ghế bành như bất tỉnh rồi phát ngay một tràng ho khủng khiếp. Hắn ho đến ra máu. Mắt hắn rực lên, mấy chấm đỏ hiện rõ trên má. Hoàng thân thử thầm thì với hắn đôi lời, nhưng hắn không đáp, cứ thế suốt một lúc lâu, hắn cứ phẩy tay ra dấu bảo chàng để hắn yên. Rốt cuộc hắn hồi tỉnh lại được.

– Tôi đi đây! - Hắn gắng nói được mấy tiếng bằng giọng khản đặc.

– Nếu chú muốn, tôi sẽ đi với chú, - hoàng thân nói, dợm đứng dậy, nhưng lại ngồi xuống vì nhớ rằng người ta đã cấm chàng không được đi đâu hết.

Ippolit cười.

– Tôi không bỏ ngài mà đi đâu, - hắn nói tiếp, vẫn với giọng hổn hển, ho khan, - trái lại, tôi xét thấy cần phải đến gặp ngài để bàn một việc… nếu chẳng vì việc đó thì tôi đã không đến quấy rầy ngài đâu. Tôi sẽ đi đến đó, lần này thì tôi tin là thật rồi. Kể như tôi xong rồi! Tôi không đến để van xin sự thương hại, xin cứ tin tôi đi… Hôm nay, tôi đã vào giường nằm hồi mười giờ, định hoàn toàn không dậy cho đến giờ phút đó, nhưng rồi tôi lại đổi ý và trở dậy thêm một lần nữa để đến gặp ngài… có nghĩa là cần như vậy!

– Tôi nhìn thấy chú mà buồn lòng. Phải chi chú gọi tôi đến thăm, chứ đừng tự mình phải đến.

– Ồ, thế là đủ rồi. Ngài vừa bảo ngài lấy làm buồn lòng, ra thế ngài cũng coi trọng cái trò lễ nghi, lịch sự của thế gian cơ đấy… Ồ, mà tôi quên khuấy đi mất, sức khỏe ngài thế nào?

– Tôi khỏe lắm. Có điều hôm qua… thì tôi không được khỏe.

– Tôi biết, tôi có nghe nói mà. Chiếc lọ sứ Tàu đã nhận đủ. Thật tiếc quá tôi lại không có mặt ở đó! Tôi có đến vì công chuyện. Trước hết, ngày hôm nay tôi có hân hạnh được chứng kiến cuộc hẹn hò giữa Gavrila Ardalionyts và Aglaia Ivanovna tại chiếc ghế đá xanh. Thật tôi kinh ngạc trông thấy sao mà một con người lại trông ra dị dạng xuẩn ngốc đến như thế được! Lúc Gavrila Ardalionyts đi rồi, tôi có nói nhận xét đó với Aglaia Ivanovna… Nhưng này hoàng thân, ngài thì lại có vẻ chẳng chút ngạc nhiên vì chuyện gì hết, - hắn nói thêm, vừa nhìn ngờ vực vào khuôn mặt bình thản của hoàng thân. - Người ta bảo rằng tỉnh khô trước bất cứ mọi chuyện là biểu hiện của một đầu óc lớn, một trí thông minh kỳ tuyệt. Cứ như ý tôi, nó cũng có ý nghĩa như một đầu óc thái thậm ngu si, trì độn… Dù vậy, tôi không có ý bảo ngài thế đâu, bỏ lỗi cho tôi đi. Ngày hôm nay tôi thật khổ sở hết sức khi phải lựa lời để nói năng…

– Từ hôm qua tôi đã biết rằng Gavrila Ardalionyts… - hoàng thân ngừng lại, bối rối trông thấy, mặc dù Ippolit vẫn bực bội vì thấy chàng chẳng có chút ngạc nhiên gì cả.

– Ngài biết rồi à? Chà, lại là một tin sốt dẻo nữa! Nhưng khỏi phiền ngài phải kể cho tôi nghe làm gì… Thế ngài không chứng kiến cuộc hẹn hò của hai người ấy ngày hôm nay đấy chứ?

– Thì chú đã thấy tôi không có mặt ở đấy rồi, chính chú ở đó cơ mà.

– Ồ, biết đâu ngài lại không ngồi rình sau một bụi cây nào đó. Dù sao, tôi cũng sung sướng, thỏa lòng vì ngài, hẳn là như vậy rồi, chứ không tôi đã bắt đầu nghĩ kẻ được sủng ái… bây giờ là gã Gavrila Ardalionyts cơ đấy!

– Này Ippolit, tôi van chú đừng có nói chuyện đó với tôi bằng cái giọng điệu như thế nữa!

– Nhất lại là ngài đã biết rõ mười mươi câu chuyện rồi!

– Chú lầm. Tôi hầu như không biết chút gì hết, Aglaia Ivanovna biết chắc rằng tôi chẳng biết gì. Cả đến cuộc gặp gỡ giữa hai người tôi cũng không biết nốt. Chú vừa bảo là có một cuộc hẹn hò phải không? Và thế là đủ, chúng ta bỏ qua chuyện đó đi.

– Nhưng làm sao lại thế nhỉ? Thoạt tiên thì ngài biết rồi, sau đó ngài lại không biết? Ngài lại bảo: “Được rồi, ta bỏ qua chuyện đó đi!?”. Ồ, nhưng mà chớ, chớ có tin tưởng thái quá như vậy! Nhất lại là khi ngài chẳng biết gì cả. Ngài tin, bởi vì ngài không rõ việc ấy. Mà ngài có biết mấy kẻ đó họ tính chuyện gì không? Gã anh và cô em nhà đó? Chắc hẳn ngài phải nghi ngờ chứ? Thôi được rồi, được rồi, ta bỏ qua chuyện đó đi, - hắn nói thêm, vừa quan sát điệu bộ bồn chồn, nôn nóng của hoàng thân, - tôi đến đây vì một việc riêng tư của cá nhân tôi, và tôi muốn… giải thích việc đó. Mẹ kiếp, người ta chết mà cũng không đừng được phải giải thích: nghĩ đến chuyện phải giải thích nọ kia mà tôi sợ phát khiếp. Sao, ngài có muốn nghe không đấy?

– Nói đi, tôi nghe chú đây.

– Dù gì thì tôi cũng lại đổi ý một lần nữa: Tôi xin bắt đầu nói về gã Gania đó. Ngài có tin rằng cả tôi cũng có một cuộc hẹn hò tại ghế đá xanh ngày hôm nay không? Tôi không muốn nói dối đâu: Chính tôi đã nài nỉ xin cho bằng được cuộc gặp gỡ đó, tôi có hứa là tôi sẽ tiết lộ một điều bí mật. Tôi không biết mình có đến sớm quá hay không (thực ra tôi nghĩ là tôi đã đến sớm), nhưng tôi vừa kịp ngồi xuống bên cạnh Aglaia Ivanovna thì đã thấy Gavrila Ardalionyts và Varvara Ardalionovna quàng tay nhau đi tới, cứ như là họ đang đi dạo đấy thôi, cả hai anh em nhà đó đều có vẻ ngạc nhiên tợn khi thấy tôi, họ đâu có ngờ gặp tôi ở đấy cho nên họ ngỡ ngàng và bối rối lắm. Aglaia thì mặt đỏ tía tai, và tin hay không tùy ý ngài, chứ nàng lại còn hơi luống cuống nữa đấy, không hiểu vì tôi có mặt ở đó, hay vì thấy gã Gavrila Ardalionyts xuất hiện… vì gã này trông thật đẹp trai đó. Thế là cô nàng đỏ bừng mặt lên và kết thúc mọi chuyện trong chớp mắt một cách quá đỗi khôi hài. Cô nàng đứng lên, đáp lễ việc chàng Gavrila Ardalionyts cúi chào và nụ cười lấy lòng của nàng Varvara Ardalionovna, rồi bất thần cô nàng nói thật dứt khoát: ‘‘Tôi chỉ muốn được bày tỏ một cách riêng cùng quý vị về niềm hân hoan của tôi trước tấm thịnh tình thân hữu và chân thành của quý vị, xin quý vị cứ tin rằng nếu có dịp nào cần phiền đến tấm thịnh tình đó, tôi sẽ…”. Thế rồi nàng cúi chào, xong hai anh em nhà kia ra đi- chả hiểu là ra đi như những kẻ ngốc hay như những kẻ đắc thắng nữa. Có điều với gã Gania kia thì đã hẳn gã phải thấy gã như một tên ngốc rồi. Gã chẳng hiểu ất giáp gì và người cứ đỏ lên như con tôm luộc (lắm lúc nhìn bộ dạng hắn trông thật ngộ). Nhưng cô nàng Varvara Ardalionovna thì ra vẻ hiểu được rằng họ phải rút lui gấp và chẳng còn mong gì được ở Aglaia nữa, thế nên cô nàng đã kéo ông anh đi liền. Cô em khôn lanh hơn gã anh nhiều và tôi chắc rằng đây cô nàng đã đắc thắng. Riêng phần tôi, tôi đến gặp Aglaia Ivanovna để bàn chuyện dàn xếp về một cuộc gặp gỡ giữa cô ta và Nastasia Filippovna.

– Gặp Nastasia Filippovna ư?! - Hoàng thân kêu lên.

– Ái chà, coi bộ ngài mất bình tĩnh và bắt đầu ngạc nhiên rồi đấy. Tôi rất lấy làm sung sướng khi thấy rằng rốt cuộc ngài đã giống như một con người. Để đáp lại, tôi xin kể hầu ngài một chuyện vui. Vậy cái gì có nghĩa là phục vụ các cô tiểu thư cành vàng lá ngọc trẻ tuổi đây: ngày hôm nay tôi đã được cô ta tát vào mặt!

– Một cái tát… tinh thần đấy chứ? - Hoàng thân chẳng đừng được, hỏi.

– Vâng, hẳn không phải là một cái tát tai thật đâu. Tôi nghĩ chẳng ai nỡ đưa tay lên nghịch cùng một kẻ như tôi đâu; ngay đến một phụ nữ cũng chẳng nỡ đánh tôi, chí đến gã Gania cũng không đánh cơ! Mặc dù hôm qua đây, có lúc tôi tưởng gã ta đã xông lại bên tôi rồi. Tôi dám đánh cuộc là tôi biết ngài đang nghĩ gì trong đầu lúc này. Ngài đang nghĩ như thế này đây: “Đã hẳn người ta không được đánh đập hắn, nhưng người ta có thể lấy gối hay một miếng giẻ ướt thừa lúc hắn đang ngủ mà chẹn họng cho hắn hết thở, như thế được lắm chứ!”. Tôi đã đọc được ý nghĩ ấy hiện rõ trên nét mặt ngài bây giờ.

– Tôi chẳng hề nghĩ như vậy! - Hoàng thân phản đối với vẻ ghê tởm.

– Tôi chẳng biết, đêm rồi tôi nằm mơ thấy… có một tên nào đó đã lấy một miếng giẻ rách chẹn họng tôi… để tôi nói cho ngài biết hắn là ai: Ngài hãy cố tưởng tượng đi- tên Rogojin đấy. Ngài nghĩ sao? Người ta có thể lấy giẻ ướt chẹn họng kẻ khác được lắm chứ?

– Tôi không biết.

– Tôi nghe là có thể. Nhưng thôi, ta bỏ qua chuyện đó đi. Chà, sao bây giờ tôi lại hóa ra một tên ngồi lê đôi mách thế này nhỉ? Vì cớ gì hôm nay đây nàng lại coi tôi là một đứa ngồi lê đôi mách chứ? Và ngài nên nhớ rằng nàng đã gọi tôi như thế đó sau khi nàng đã nghe đến những tiếng sau cùng và cũng đã hỏi han tôi nhiều lần. Nhưng đàn bà là thế mà! Vì cớ nàng, tôi đã đến tiếp xúc với Rogojin, một con người cũng li kỳ lắm! Cũng chính vì cớ nàng, tôi đã dàn xếp cho nàng gặp riêng Nastasia Filippovna. Phải chăng tôi đã chạm tự ái nàng khi tôi bóng gió bảo rằng nàng lấy làm sung sướng được hưởng “của thừa” của Nastasia Filippovna? Vâng, nhằm mưu cầu lợi ích cho riêng nàng, quả tôi có nhắc đi nhắc lại tiếng ấy thật; tôi không hề chối, tôi đã viết cho nàng hai bức thư với luận điệu đó và giờ đây, khi gặp nàng, tôi đã nhắc lại một lần thứ ba nữa… Tôi đã nói với nàng rằng điều đó sẽ làm hạ giá nhân cách nàng chứ chẳng không… Hơn nữa, cái tiếng “của thừa” cũng chẳng phải là sản phẩm của tôi mà là của một người khác; ít ra thì tại nhà Gania mọi người cũng đang dùng tiếng đó, chính nàng cũng xác nhận như vậy, thế thì, hà cớ gì nàng lại xem tôi như một đứa mách lẻo chứ? Tôi thấy rồi, tôi thấy mà, lúc này nhìn tôi ngài đâm ra khoái chí tử mà, tôi dám cá ngài lại còn muốn so tôi với những câu thơ xuẩn ngốc sau:

Hẳn rồi trong buổi hoàng hôn của đời ta

Tình yêu lại thắp sáng lên một nụ cười vĩnh biệt.[1]

– Ha, ha, ha! - Hắn lại phá lên cười như điên như dại và ho. - Cứ để ý mà xem, - hắn nói hổn hển trong cơn ho. - Cái ngữ Gania là hạng người như thế nào: Hắn cứ bô bô lên nói “của thừa của thãi”, nhưng thử hỏi không phải hắn đang lợi dụng cái “của thừa” ấy bây giờ là gì đấy?

Hoàng thân yên lặng một lúc lâu. Chàng kinh hãi quá.

– Chú vừa nói đến một cuộc gặp gỡ với Nastasia Filippovna phải không? - Rốt cuộc hoàng thân hỏi khẽ.

– Ồ có lẽ nào ngài lại không biết có một cuộc gặp gỡ giữa Aglaia Ivanovna và Nastasia Filippovna hôm nay thật sao? Bằng tất cả những nỗ lực của tôi, qua trung gian của Rogojin, người ta đã yêu cầu Nastasia Filippovna từ Petersburg đến đây gấp, thể theo lời mời của Aglaia Ivanovna, hiện nàng đang cùng Rogojin cư ngụ tại ngôi nhà cũ, không xa chỗ ngài ngụ bao nhiêu, nghĩa là tại tư thất của Daria Alekseevna, bạn nàng, một thiếu phụ rất hay thắc mắc- và cũng chính tại đó, cũng chính tại ngôi nhà lắm chuyện đó, mà hôm nay đây, Aglaia Ivanovna sẽ đến chuyện trò thân mật cùng Nastasia Filippovna để giải quyết những bài toán hóc búa. Họ muốn nghiên cứu môn số học ấy mà. Quả thực ngài không biết chuyện đó sao? Thực chứ?

– Chuyện không thể tin được!

– Chà, phải, không tin được thì hay biết mấy! Nói vậy chứ, ngài làm sao biết việc ấy? Ở một xó nhỏ như lỗ mũi thế này, con ruồi bay qua người ta cũng biết hết! Nhưng tôi đã bảo trước cho ngài rồi, ngài có thể cám ơn tôi được đó nhé! Thôi, chào ngài… hẹn gặp gỡ ngài ở thế giới bên kia, có lẽ thế. Lại còn chuyện nàng nữa: tôi mà có đối xử tệ bạc với ngài, chẳng qua là vì… tôi đâu có lý do gì phải hy sinh quyền lợi của cá nhân tôi cho ngài. Nhằm mưu cầu lợi ích cho ngài chăng? Tôi đã tặng nàng “Chúc ngôn” của tôi (ngài đã biết rồi chứ?). Và nàng tiếp nhận nó mới hăm hở làm sao chứ! Ha, ha! Nhưng tôi không hề nịnh nọt nàng, tôi không hề có lỗi gì với nàng, thế mà nàng lại sỉ nhục và chơi trác tôi. Với lại, tôi cũng chưa hề xử tệ với ngài nữa. Nếu tôi có đả động đến những tiếng như là “của thừa” hay những tiếng tương tự, thì tôi cũng đã không quên đền bù cho ngài bằng cách cho ngài biết ngày, giờ và địa điểm hò hẹn của họ rồi, tôi đã vạch ra cho ngài thấy cả tấn kịch đó hẳn vì lòng tôi tức tối chứ chẳng phải bởi sự bao dung rộng rãi gì. Tạm biệt ngài… tôi đâm ra ba hoa xích thố như một thằng cà lăm, như một tên lao phổi rồi. Xin nhắc ngài nhớ, hãy áp dụng mọi biện pháp cần thiết càng sớm càng tốt… nếu quả ngài xứng đáng được mệnh danh là một con người. Cuộc gặp gỡ sẽ diễn ra vào chiều nay, thật đó.

Ippolit đi ra cửa, nhưng hoàng thân gọi với theo, hắn dừng lại nơi ngưỡng cửa.

– Như vậy là theo ý chú, chính Aglaia Ivanovna sẽ đi gặp Nastasia Filippovna phải không? - Hoàng thân hỏi. Trán và má chàng đỏ ửng lên từng mảng.

– Tôi không dám chắc chắn lắm, thế nhưng có thể nàng sẽ đến, - Ippolit quay lại trả lời. - Đúng vậy, bởi vì không thể làm sao khác hơn được nữa. Chả lẽ Nastasia Filippovna lại đến nhà nàng ư? Cũng chẳng thể nào gặp gỡ nhau tại nhà Gania, nơi có một kẻ đang hấp hối. Ngài nghĩ sao về ông tướng già đó?

– Nội ngay chuyện đó không cũng đã không thể được rồi. - Hoàng thân phản đối. - Làm sao nàng có thể ra khỏi nhà được? Dù cho nàng có muốn đi nữa? Chú không biết… khuôn phép nhà ấy đấy chứ, chẳng thể nào nàng bỏ nhà đi gặp Nastasia Filippovna một mình được đâu. Chuyện đó vô lý!

– Này hoàng thân, ngài hãy nghe đây, chẳng có ai lại đi nhảy cửa sổ ra ngoài cả, nhưng nếu có cháy nhà, thì ngay một bậc quân tử phong lưu rất mực, hay một bà mệnh phụ cực quý phái vẫn cứ tông cửa sổ nhảy ra ngoài như thường. Khi nhu cầu đã đòi hỏi thì chẳng thể nào làm khác được. Thế nào nàng tiểu thư của chúng ta cũng sẽ đến gặp Nastasia Filippovna. Ra các cô tiểu thư của ngài không được phép đi đâu ra ngoài sao?

– Ồ không, tôi đâu có ý nói thế…

– Ồ, nếu đã không phải thế thì bây giờ cô nàng chỉ có việc bước xuống bực cấp trước nhà rồi đi thẳng, còn sau dù có không quay về nhà nữa cũng chả sao. Đôi khi có những trường hợp người ta qua sông là đốt cầu để chẳng thể quay về được: Đòi sống đâu có phải chỉ là những bữa ăn trưa, ăn tối và những ông hoàng thân S. đâu! Hình như tôi có cảm giác, ngài xem Aglaia như một cô gái bé bỏng nết na hay như một cô nữ sinh nội trú nào đó vậy, tôi có bảo nàng điều đó và nàng ra vẻ đồng ý với tôi. Ngài cứ việc đợi đến bảy, tám giờ tối đi… Giá ở vào địa vị ngài, thế nào tôi cũng cho người đến đó xem thử nàng bước khỏi bậc cấp nhà nàng đúng vào phút nào. Ngài có thể sai Kolia đi được đấy, hắn khoái làm gián điệp lắm mà, cứ tin tôi đi, nhất lại là để giúp cho ngài… Vì xét cho cùng thì mọi thứ cũng chỉ là tương đối thôi… Ha, ha!

Ippolit bước ra. Hoàng thân chẳng có lý do gì phải nhờ người đi do thám, dù thậm chí chàng có khả năng làm trò tệ hại ấy đi nữa. Bây giờ chàng mới rõ tại sao Aglaia lại ra lệnh cho chàng chờ ở nhà: Có lẽ nàng định ghé qua chàng cũng nên. Đã hẳn là nàng không muốn cho chàng lộ diện ở chốn gặp gỡ đó nên mới bảo chàng đợi ở nhà. Dám như vậy lắm chứ. Đầu óc chàng quay mòng mòng, cả gian phòng như nhảy múa chung quanh chàng. Chàng nằm xuống tràng kỷ và nhắm mắt lại.

Bằng cách này hay cách khác, sự việc đã đến hồi quyết liệt, chung kết. Không, hoàng thân chẳng hề xem Aglaia như một cô gái bé bỏng nết na hay một nữ sinh nội trú đâu, bây giờ chàng mới cảm thấy rằng từ lâu nay, chàng đã lo sợ một chuyện tương tự như thế này rồi. Nhưng nàng muốn gặp cô kia làm gì chứ? Một cơn ớn lạnh chạy suốt châu thân chàng, chàng lên cơn sốt trở lại.

Không, chàng chẳng hề xem nàng là một đứa trẻ đâu! Vào thời gian sau này, có những tia mắt nhìn, có lắm điều nàng nói đã khiến chàng phát khiếp! Lắm lúc chàng có cảm tưởng như nàng đã cứng rắn lên quá nhiều, đã tự kiềm chế quá mức, chính điều đó đã khiến cho chàng lo sợ! Quả thật, trong suốt mấy ngày này, chàng đã cố tránh suy nghĩ đến chuyện đó, đã xua đuổi những ý nghĩ nặng nề, khó chịu; nhưng tâm hồn nàng đang giấu kín điều gì đây? Câu hỏi đó từ lâu đã giày vò chàng, dù chàng vẫn tin vào tâm hồn đó. Giờ đây mọi sự sẽ phải được giải quyết và bày ra ánh sáng vào chính ngày này! Ý tưởng đó mới kinh khiếp làm sao! Một lần nữa - cũng lại “người đàn bà ấy!”. Tại sao lúc nào chàng cũng có cảm giác rằng người đàn bà ấy sẽ xuất hiện vào phút chót để xé nát cuộc đời chàng như người ta bứt một sợi chỉ mục? Dù lúc này chàng đang cơn nửa tỉnh nửa mê, nhưng chàng sẵn sàng thề độc rằng, luôn luôn chàng cảm giác thấy điều này! Dạo sau này, nếu chàng có quên nàng đi thì duy nhất cũng chỉ vì chàng sợ nàng đấy thôi. Vậy là sao: Chàng yêu hay oán người đàn bà đó đây? Trong ngày hôm ấy chàng không hề một lần nào tự hỏi mình câu hỏi đó; trong câu chuyện này, tâm hồn chàng thật tinh tuyền: Chàng biết chàng yêu ai… Chàng không quá hãi sợ cuộc gặp gỡ của hai người đàn bà đó, không hãi sợ cái vẻ kỳ dị, không hãi sợ lý do vô danh của cuộc gặp gỡ này, cũng như những hậu quả do cuộc gặp gỡ đó gây ra, mà là chàng sợ chính Nastasia Filippovna. Vài ngày sau đó, chàng nhớ lại rằng, trong những giờ phút lên cơn sốt ấy, đôi mắt nàng, tia nhìn nàng hầu như lúc nào cũng bám lấy chàng, chàng vẫn còn nghe văng vẳng lời lẽ nàng nói, những lời lẽ lạ lùng, cho dù trong trí nhớ chàng chẳng còn sót lại được bao lăm sau những giờ phút đớn đau, mê cuồng ấy. Đại để chàng chỉ còn nhớ mơ hồ là Vera đã mang bữa ăn đến cho chàng và chàng đã ăn uống, chàng cũng chẳng nhớ sau đó chàng có ngủ hay không nữa. Mãi đến chiều hôm ấy, mọi việc mới trở nên sáng tỏ với chàng lúc Aglaia đột ngột xuất hiện trên hàng hiên, và chàng nhảy nhỏm dậy khỏi tràng kỷ bước ra giữa phòng đón nàng. Lúc đó là bảy giờ mười lăm phút. Aglaia đi một mình, nàng ăn mặc đơn sơ và rõ ra là vội vàng, nàng khoác một chiếc áo choàng có mũ trùm đầu. Cũng giống buổi sáng hôm ấy, trông nàng xanh xao và lạnh lùng, còn cặp mắt rực lên tia sắc khô khốc. Chưa bao giờ chàng thấy ở mắt nàng một tia nhìn giống như vậy. Nàng nhìn dò xét chàng thật chăm chú.

– Ngài đã sửa soạn đâu vào đấy, - nàng nói khẽ khàng với một giọng dường như bình thản. - Y phục tươm tất và mũ cầm tay. Ra thế là đã có người bảo trước cùng ngài rồi, tôi biết đó là ai rồi: Ippolit chứ gì?

– Đúng thế, chú ấy đã bảo tôi… - hoàng thân lắp bắp, chàng chết hơn là sống.

– Vậy thì chúng ta đi. Ngài biết là có bổn phận nhất thiết phải đưa tôi đến đó rồi. Tôi nghĩ rằng ngài có đủ sức khỏe để đi được chứ?

– Tôi đủ sức… thế nhưng… có thể như thế được sao?

Chàng ngừng lời ngay và không còn nói thêm được gì nữa.

Đó là cố gắng duy nhất của chàng mong ngăn cản cô gái mất trí này, sau đó chàng chỉ còn biết lẽo đẽo theo sau nàng như một tên nô lệ. Dù đầu óc của chàng còn mịt mù đến mấy đi nữa, chàng hiểu rằng không có chàng, cô gái vẫn có thể đi đến đó một mình, Vậy nên, bất luận thế nào đi nữa chàng cũng phải đi theo nàng. Chàng đã đoán ra được cái quyết tâm của cô gái mới mãnh liệt dường nào; chàng bó tay không thể ngăn cản được sự thúc hối man dại này. Họ lặng lẽ bước đi, không ai nói với ai lời nào suốt dọc đường. Duy có điều chàng nhận thấy là nàng rất thông thuộc đường lối, có lúc chàng ngỏ ý muốn đi theo một con đường xa hơn nhưng vắng hơn, nàng chú ý nghe xong rồi trả lời thật giật cục: “Thì cũng thế thôi!”. Lúc hai người đến gần tư thất của Daria Alekseevna (một ngôi nhà gỗ cổ kính rộng lớn) thì một thiếu phụ ăn mặc lộng lẫy đang bước xuống bậc cấp với một thiếu nữ: cả hai lên một cỗ xe sang trọng đậu đợi dưới bậc cấp. Họ vừa cười vừa nói oang oang chẳng màng nhìn đôi bạn đang bước đến, cứ như thể họ không hề trông thấy hai người vậy. Ngay lúc cỗ xe lao đi thì cánh cửa mở ra và Rogojin đã ngồi đợi sẵn ở đó đón hoàng thân và Aglaia vào, rồi đóng cửa lại sau lưng họ.

– Ngoài bốn chúng ta ra, ở đây chẳng còn ai nữa hết, - gã nói lớn, nhìn hoàng thân một cách lạ lùng.

Nastasia Filippovna chờ đợi khách tại gian phòng đầu tiên. Nàng ăn mặc thật dung dị, tuyền đen. Nàng đứng dậy tiếp khách nhưng chẳng hề cười và cũng chẳng hề đưa tay cho hoàng thân bắt.

Tia nhìn bứt rứt xuyên thấu của nàng chiếu vào Aglaia vẻ nôn nóng. Họ ngồi xuống cách xa nhau, Aglaia ngồi trên một chiếc tràng kỷ nơi góc phòng, Nastasia Filippovna ngồi cạnh cửa sổ. Hoàng thân và Rogojin vẫn đứng, vả lại cũng chẳng ai mời họ ngồi. Hoàng thân lại nhìn Rogojin với nỗi băn khoăn chen lẫn vẻ đau đớn. Nhưng Rogojin thì cứ giữ nụ cười trên môi. Lại thêm mấy phút yên lặng nữa.

Rốt cuộc, một cảm giác dữ dội thoáng qua trên sắc diện của Nastasia Filippovna; tia nhìn nàng đanh hẳn lại, đâm ra nghiệt ngã và nhuốm màu thù địch, cứ dán lấy cô khách của nàng không rời một phút. Aglaia bối rối thấy rõ, nhưng không dễ gì nàng sợ. Lúc bước vào phòng, nàng chỉ nhìn thoáng qua đối thủ, còn giờ đây, nàng cứ ngồi nhìn xuống đất như đang suy tư. Một đôi lần hầu như tình cờ, nàng liếc nhìn quanh phòng; gương mặt nàng lộ hẳn vẻ ghê tởm, như thể ở chốn này nàng sẽ bị vấy bẩn. Nàng sửa lại cánh áo một cách máy móc, và có một lần đã nóng nả dời chỗ ngồi, nhích sát vào trong góc đi văng. Có lẽ nàng đã không ý thức được mọi cử chỉ của nàng, nhưng chính chỗ vô thức đó càng làm cho những cử chỉ, hành động của nàng tăng thêm phần gây xúc phạm. Rốt cuộc, nàng quả quyết nhìn thẳng vào mắt Nastasia Filippovna và lập tức nhận ngay ra được tất cả những gì cô đọng trong ánh mắt điên giận của đối thủ nàng. Đàn bà thì quá hiểu đàn bà. Aglaia rùng mình.

– Hẳn cô đã biết tôi mời cô đến đây vì chuyện gì rồi? - Rốt cuộc nàng đã thốt lên được bằng một giọng thật thấp, thậm chí ngập ngừng đến hai lần trong câu nói ngắn ngủi ấy.

– Không, tôi chẳng hề biết gì cả, - Nastasia Filippovna trả lời với giọng lạnh lùng, sắc cạnh.

Aglaia đỏ bừng mặt. Có lẽ nàng đã đột nhiên sững sờ trước sự kiện quá đỗi lạ lùng và khó tin là giờ đây nàng lại có thể ngồi cạnh “người đàn bà này”, trong cái nhà của “người đàn bà này” và cần câu trả lời của nàng. Ngay tiếng nói đầu tiên của Nastasia Filippovna cất lên, nàng đã run rẩy khắp châu thân. Dĩ nhiên, “người đàn bà ấy” đã nhận thấy rất rõ mọi phản ứng của “đối thủ”.

– Cô hiểu hết mọi chuyện… thế nhưng cô vẫn cố tình làm như không hiểu gì, - Aglaia nói gần như thầm thì, mắt nàng vẫn nhìn gằm xuống đất.

– Tại sao tôi phải làm thế chứ? - Nastasia Filippovna cười nhạt, hỏi.

– Cô muốn lợi dụng tình cảnh của tôi… đương ở trong nhà cô, - Aglaia tiếp tục nói với vẻ lúng túng và vô lý.

– Chính cô có lỗi về tình cảnh ấy chứ đâu phải tôi! - Nastasia Filippovna chợt nổi giận. - Tôi chẳng hề mời cô đến đây, mà chính cô đã mời tôi đến gặp, mà để làm gì thì cho đến phút này tôi vẫn chưa được biết.

Aglaia ngước đầu lên với vẻ ngạo nghễ.

– Thận trọng lời nói một chút! Tôi chẳng đến đây để “tranh chấp” với cô bằng cái lợi khí miệng lưỡi của cô đâu.

– À, ra cô đến đây để “tranh chấp” với tôi cơ đấy! Cứ nghĩ mà xem, tôi cứ ngỡ rằng cô… khôn ngoan hơn cơ chứ…

Hai người nhìn nhau, chẳng còn buồn che giấu nỗi thù ghét. Thế mà một trong hai người đàn bà đó lại là kẻ đã từng viết cho người kia những bức thư cảm động đến như vậy. Tại đây, tất cả cảm tình đó đã tan theo mây khói ngay buổi gặp gỡ ban đầu, ngay từ lời nói thứ nhất cất lên. Sự thể làm sao lại thế nhỉ? Chính giây phút bốn người hiện diện trong phòng ấy, chẳng người nào nhận thấy có gì lạ lùng hết. Hoàng thân là kẻ mới ngày hôm qua còn chẳng thể nào tin được chuyện này có thể xảy ra, dù là trong giấc mơ đi nữa, thế mà bây giờ chàng lại đứng lặng mà nghe, cứ như đã đoán được tình cảnh này từ lâu lắm rồi. Giấc mộng phi lý nhất đã đột nhiên biến thành một thực tại vô cùng sống động và hết sức rõ ràng. Ngay lúc ấy, một trong hai người đàn bà đã tỏ ra khinh miệt đối thủ của mình quá đỗi và khát khao muốn nói thẳng cho kẻ kia biết điều đó (có lẽ mục đích của nàng đến chỉ để tỏ ra điều đó đấy thôi, theo lời Rogojin nói vào ngày hôm sau), đến nỗi người đàn bà thứ hai dù có hoang tưởng đến mấy, dù cho với tâm trí loạn cuồng và cõi hồn bệnh hoạn đến đâu nữa, thì cũng chẳng có ý tưởng dự phòng nào cự lại được trước một nỗi khinh miệt hết sức đàn bà và thái thậm độc ác của đối thủ đến như vậy. Hoàng thân tin chắc rằng Nastasia Filippovna sẽ chẳng đả động đến mấy bức thư kia đâu, qua tia mắt rực lửa của nàng, chàng đoán được nàng đã phải trả giá đắt đến dường nào vì đã viết mấy bức thư ấy… và chàng sẵn sàng hy sinh một nửa cuộc đời để Aglaia đừng nhắc đến mấy bức thư đó.

Nhưng đột nhiên Aglaia có vẻ đã lấy lại được sức lực và nàng tự chủ lại ngay.

– Cô hiểu lầm tôi rồi, - nàng bảo. - Tôi không đến đây để tranh chấp với cô, dù tôi chẳng ưa gì cô. Tôi… tôi đến đây… để nói chuyện cùng cô… với tư cách một con người. Khi ngỏ lời yêu cầu được gặp cô, tôi đã quyết định sẽ phải nói với cô những gì rồi, quyết định đó tôi không hề dẹp bỏ, dù cô có không hiểu tôi chút nào mặc lòng. Điều đó sẽ bất lợi cho cô chứ không phải cho tôi. Tôi muốn trả lời những điều cô đã viết cho tôi, trả lời thẳng bằng miệng, bởi tôi thấy cách đó tiện cho tôi hơn… Vậy thì, hãy nghe lời phúc đáp của tôi cho mấy bức thư của cô đây: Tôi đã đem lòng ái ngại, thương xót cho hoàng thân Lev Nikolaevits ngay từ buổi ban đầu gặp gỡ và quen biết ngài, và sau lúc tôi được nghe mọi chuyện xảy ra trong tiệc sinh nhật tại nhà cô. Tôi xót thương ngài, vì ngài là một con người có tâm tính thật đơn sơ, mộc mạc, và chính vì tâm tính đơn sơ, mộc mạc ấy mà ngài tin rằng ngài có thể sống hạnh phúc… bên một người đàn bà… có một bản chất như vậy. Điều tôi lo ngại cho ngài quả đã thành sự thật; cô chẳng hề yêu ngài được, cô hành hạ ngài, rồi ruồng rẫy, bỏ rơi ngài, cô chẳng thể yêu ngài được vì cô kiêu hãnh quá sức, ồ không, chẳng phải là kiêu hãnh, tôi nói sai rồi, phải nói là cô kiêu căng quá sức… mà cũng chẳng phải là kiêu căng nữa… phải nói là cô đầy lòng ích kỷ đến độ… điên cuồng, các bức thư của cô đã chứng tỏ cho tôi thấy tâm tính ấy. Cô chẳng thể nào yêu một con người đơn sơ như ngài được, có lẽ, cô âm thầm khinh rẻ, cười cợt ngài, cô chẳng thể nào yêu gì được điều gì ngoài nỗi hổ thẹn và cái ý nghĩ không rời rằng cô đã bị thiên hạ sỉ nhục, lên án. Giá cô bị nhục nhã hơn, hoặc giả không bị nhục nhã gì cả, chắc cô đã khổ sở hơn nhiều… (Aglaia hết sức khoái trá khi thốt ra những lời đó, nàng nói thật gấp gáp, dù lời lẽ này nàng đã chuẩn bị và suy nghĩ đến từ lâu lắm rồi, vào dạo nàng chưa hề nghĩ đến cuộc chạm trán ngày hôm nay. Bằng một cái nhìn độc ác, nàng đọc được tác dụng của lời lẽ nàng trên khuôn mặt Nastasia Filippovna lúc đó đã nhúm nhó lại vì thấm đòn). Hẳn cô vẫn còn nhớ, - nàng nói tiếp, - dạo ấy ngài có viết cho tôi một bức thư, ngài có bảo rằng cô biết chuyện ấy và còn đọc thư đó nữa. Nhờ bức thư đó, tôi hiểu rõ hết mọi chuyện và hiểu một cách chính xác. Mới đây, chính ngài cũng đã xác nhận điều ấy, nghĩa là xác nhận từng lời, từng tiếng mà tôi đương nói với cô đây. Sau vụ bức thư đó, tôi đã chờ đợi. Tôi đoán thế nào cô cũng phải đến đây, bởi vì cô không thể thiếu Petersburg được: Cô còn quá trẻ và quá đẹp, đâu đã lui về miệt tỉnh lẻ được… Tuy nhiên, những lời lẽ này cũng không phải của tôi, - nàng nói tiếp, đỏ bừng mặt lên, và nàng cứ đỏ mặt mãi cho đến khi nói dứt lời. - Lúc gặp lại hoàng thân, tôi cảm thấy vô cùng phẫn uất và đau xót cho ngài. Đừng cười, nếu cô cười, thì cô chẳng còn đáng hiểu điều đó nữa…

– Cô thấy đó, tôi nào có cười đâu, - Nastasia Filippovna buồn thảm nói với giọng nghiêm trang.

– Ồ, việc đó cũng chẳng hề gì đến tôi, cô cứ việc cười cho thỏa thích đi. Khi tôi hỏi ngài, ngài bảo đã từ lâu rồi ngài không còn yêu cô nữa, nội việc hồi tưởng đến cô cũng đã khiến ngài đau xót rồi, thế nhưng ngài lấy làm ái ngại cho cô và những lúc nghĩ đến cô, ngài có cảm tưởng như tim ngài “bị ai đâm thấu đến muôn đời” rồi. Tôi tưởng cũng nên cho cô biết rằng trong đời tôi, tôi chưa bao giờ gặp một con người nào có thể sánh ngang được ngài về tâm hồn chân thành, cao quý và về đức tin cậy vô lượng, vô biên như thế. Sau lúc nghe ngài nói xong, tôi hiểu ngay rằng bất cứ ai muốn, họ đều có thể lừa dối được ngài, và bất cứ ai có lừa dối ngài, ngài cũng đều tha thứ sau đó, ấy chính là lý do khiến tôi đã đem lòng yêu ngài…

Aglaia tạm dừng nói chốc lát trong nỗi bàng hoàng, có vẻ nàng khó tin được nàng lại có thể thốt ra lời lẽ đó, nhưng đồng thời, một niềm hãnh diện vô biên đã ánh lên trong tia mắt nàng, có vẻ như vào giây phút này, nàng đã bất chấp mọi sự, thậm chí cho dù “người đàn bà ấy” có phá lên cười trước lời thú thật nàng vừa thốt ra cũng vậy thôi.

– Tôi đã bày tỏ cùng cô tất cả, thiết tưởng bây giờ cô đã hiểu tôi chờ đợi gì ở cô rồi.

– Có lẽ tôi hiểu, nhưng cô hãy tự nói ra cho tôi nghe đi! - Nastasia Filippovna nhỏ nhẹ đáp.

Gương mặt Aglaia bừng lửa giận.

– Tôi muốn hỏi cô rằng, - nàng nói bằng giọng cứng rắn và rành rẽ, - cô lấy tư cách gì mà xen vào chuyện tình cảm của hoàng thân đối với tôi? Lấy quyền gì cô dám cả gan viết thư cho tôi? Lấy quyền gì cô cứ chằm chặp tuyên bố với hoàng thân và với tôi rằng cô yêu ngài, trong khi cô đã bỏ ngài mà trốn đi một cách giận dữ… và nhuốc nhơ đến thế?

– Tôi chưa bao giờ tuyên bố với ngài hay với cô rằng tôi yêu ngài cả, - Nastasia Filippovna gắng gượng nói. - Nhưng… cô nói đúng, tôi có bỏ ngài mà trốn đi thật… - nàng nói tiếp, chỉ đủ nghe.

– Cô nói cô chưa hề tuyên bố với ngài hoặc với tôi là nghĩa làm sao? - Aglaia kêu lên. - Thế mấy bức thư ấy nghĩa là gì? Ai khiến cô bày trò mai mối và quyến dụ tôi lấy ngài? Há đó không phải là tuyên bố ư? Tại sao cô lại xen vào công việc của chúng tôi? Thoạt tiên tôi cứ ngỡ rằng cô chen vào chuyện chúng tôi để khiến tôi ghét ngài, để tôi bỏ rơi ngài, nhưng dạo gần đây, tôi mới hiểu ra thâm ý của cô: Cô chỉ tưởng tượng ra rằng cô đã làm nên một kỳ tích cao cả lắm bằng tất cả mọi cái trò làm bộ làm tịch đó… cao quý lắm! Chà, có thể nào cô lại yêu ngài được khi mà cô còn yêu cái thói hợm hĩnh của cô quá quắt thế? Tại sao cô lại không lẳng lặng bỏ chốn này ra đi thay cho việc viết cho tôi những bức thư nực cười ấy làm chi? Tại sao bây giờ cô lại không cưới ngay con người đại lượng đã hết dạ yêu cô và mang lại cho cô cái vinh dự khi người đó xin được cùng cô kết hôn? Sự thể đã rõ ràng như ban ngày: Nếu cô lấy Rogojin, cô đâu có còn phải ưu phiền, than trách gì nữa? Cô chỉ có nhận được bao nhiêu là vinh dự nữa ấy chứ! Evgeni Pavlyts có bảo rằng cô đọc quá nhiều thơ phú và “cô quá học thức” so với… địa vị của cô, rằng cô là con mọt sách, một thứ đàn bà vô công rồi nghề, thêm vào đó lại còn cái tính kiêu căng tự phụ, đó là tất cả những động lực…

– Còn cô… hẳn cô không phải là một thứ đàn bà vô công rồi nghề đấy chắc?

Cuộc đối thoại đã vô cùng vội vã, vô cùng sống sượng đẩy sự việc tới đỉnh điểm không ngờ. Không ngờ bởi vì trên đường về Pavlovsk, Nastasia Filippovna vẫn còn nuôi một vài ảo tưởng trong đầu, dù đã hẳn nàng thừa đoán ra được những chuyện xảy ra sẽ lành ít, dữ nhiều rồi. Thế nhưng Aglaia đã bị cuốn hút vào cơn lốc trong nháy mắt, như thể một kẻ bị rơi xuống núi, nàng không còn cưỡng lại được sự cám dỗ đến ngất ngây của việc trả thù. Quả thật, Nastasia Filippovna cũng phải lấy làm lạ mà thấy Aglaia trong trạng thái đó, nàng nhìn Aglaia như không còn tin nổi mắt mình nữa, thực sự đây là giây phút đầu tiên, nàng đâm ra bối rối hết sức. Dù cho nàng có phải là một phụ nữ đọc quá nhiều thơ phú như lời Evgeni Pavlyts đoán già đoán non, hoặc giả nàng có điên như hoàng thân tin chắc hay không đi nữa, việc đó chưa ai rõ! Có điều phải thành thật mà nói, dù đôi lúc hành vi cử chỉ của nàng kể cũng xấc xược ngạo mạn lắm, thế nhưng thật ra nàng vẫn nết na hòa nhã và cả tin hơn người ta tưởng nhiều. Quả thật con người nàng cũng có lắm chỗ nặng phần sách vở, lãng mạn, khép kín trong mình tính huyễn hoặc thế nhưng mãnh liệt và sâu sắc… Hoàng thân hiểu điều đó; vẻ đau đớn hiện rõ trên khuôn mặt chàng. Aglaia nhận thấy điều đó và run lên vì căm hờn.

– Làm sao mà cô dám ăn nói với tôi như thế? - Nàng nói với vẻ kiêu ngạo ngất trời để trả lời cho nhận xét của Nastasia Filippovna.

– Chắc cô hiểu lầm rồi! - Nastasia Filippovna ngạc nhiên đáp. - Tôi ăn nói với cô ra sao mới được chứ?

– Nếu cô muốn làm một người phụ nữ lương hảo, vậy tại sao cô lại không lẳng lặng vứt bỏ kẻ cám dỗ cô là Tosky một cách giản đơn… hà tất phải bày ra những cảnh màu mè như thế, - Aglaia đột ngột hỏi chẳng ăn nhập vào đâu.

– Cô biết gì về cảnh ngộ của tôi mà dám phán xét tôi cơ chứ? - Nastasia Filippovna hỏi, nàng run lẩy bẩy và tái hẳn người lại.

– Tôi biết là cô chẳng chịu làm lụng gì cả, mà lại bỏ đi với gã nhà giàu Rogojin để tiếp tục chưng ra cái bộ dạng thiên thần sa đọa của cô. Tôi chẳng chút ngạc nhiên khi nghe Tosky toan bắn vào đầu tự tử vì cái ngữ thiên thần sa đọa ấy!

– Im ngay! - Nastasia Filippovna nói với giọng nhờm tởm, gắng gượng nén nỗi đau đớn thấm thía. - Cô hiểu tôi cũng đến như đứa nữ tì của Daria Alekseevna mà thôi, nó vừa ra tòa với hôn phu của nó xong. Con bé ấy nó lại còn hiểu tôi khá hơn cô đấy…

– Tôi thiết nghĩ người tì nữ ấy cũng là một cô gái trung thực, cô ta sống bằng lao động của mình. Có lý do gì cô lại khinh rẻ người tớ gái như thế chứ?

– Tôi không hề khinh rẻ những người cần lao, mà là khinh cho ngữ cô mà cũng dám mở miệng nói về chuyện cần lao đấy chứ!

– Giá cô muốn làm một phụ nữ lương thiện, hẳn cô đã đi làm mụ thợ giặt rồi mới phải chứ!

Cả hai đứng dậy, mặt họ tái hẳn lại, họ trừng mắt nhìn nhau.

– Aglaia, thôi đi! Nói thế thì thật bất công quá! - Hoàng thân sững sờ kêu lên. Rogojin không còn cười nữa, gã đứng khoanh tay, mím môi lại mà nghe.

– Cứ nhìn cô ta mà xem, - Nastasia Filippovna giận run, nói, - cứ nhìn cô tiểu thư này mà xem! Thế mà tôi cứ ngỡ cô ta là một thiên thần cơ đấy! Aglaia Ivanovna, tại sao cô đến đây mà quên dẫn bà giáo của cô theo?.. Cô có muốn… cô có muốn tôi bảo thẳng cho cô nghe lý do tại sao cô lại đến đây gặp tôi không? Đó là vì cô sợ… cô sợ cho nên cô mới đến!

– Sợ cô ấy à? - Aglaia hỏi lại, nàng không còn tự chủ nổi; nàng ngạc nhiên một cách ngạo mạn, ngây ngô vì người đàn bà này đã dám ăn nói với nàng như thế.

– Hẳn là phải sợ tôi rồi! Hẳn cô phải sợ tôi chứ, nếu không, cô quyết không đến đây gặp tôi làm gì. Người ta chẳng bao giờ хеm thường những kẻ người ta sợ! Vậy mà cứ nghĩ xem, tôi lại kính trọng cô mãi đến giờ phút này đấy! Và cô có biết tại sao cô lại sợ tôi và mục đích hàng đầu của cô bây giờ là gì không đấy? Đó là cô muốn tự mình khám phá xem hoàng thân có yêu tôi hơn yêu cô hay không, bởi vì cô ghen ghê quá…

– Hoàng thân đã bảo tôi rằng ngài ghét cô… - Aglaia lẩm bẩm.

– Có lẽ thế, có lẽ tôi không xứng đáng với ngài thật, duy có điều… có điều tôi nghĩ rằng cô nói dối đó! Ngài chẳng thể nào ghét tôi, ngài cũng chẳng thể nào phát ngôn một điều như vậy! Mặc dù thế, tôi sẵn lòng tha thứ cho cô… xét vì hoàn cảnh của cô… mặc dù, tình thật trước đây tôi có nghĩ tốt hơn về cô hơn bây giờ nhiều: Lúc đó tôi cứ nghĩ rằng cô khôn ngoan hơn, đẹp đẽ hơn, quả tôi đã nghĩ như vậy thật!… Được rồi, cô hãy giữ lấy của báu của cô đi… đó… ngài đang đứng sững nhìn cô đó… hãy dẫn ngài đi đi, với một điều kiện… cô hãy ra khỏi nhà này ngay lập tức! Ra ngay!…

Nàng rơi người xuống ghế bành và bật khóc. Nhưng đột nhiên mắt nàng lại sáng rực, nàng nhìn Aglaia chăm chú rồi đứng phắt dậy:

– Nhưng ngay bây giờ đây, cô có muốn… tôi ra lệnh cho ngài không, ra lệnh đấy, cô đã nghe chưa? Tôi chỉ cần ra một cái lệnh là ngài sẽ cho cô rơi ngay tức khắc để ở cùng tôi mãi mãi và cưới vợ, còn cô sẽ cun cút chạy về nhà một mình, hả?! Cô muốn thế? Có muốn thế không? - Nàng kêu lên như một người điên và chắc tự nàng cũng chẳng thể tin được nàng lại thốt ra những lời lẽ đến thế nữa.

Aglaia kinh hồn bỏ chạy ra cửa, nhưng rồi dừng lại nơi ngưỡng cửa mà lắng nghe.

– Mi có muốn ta tống khứ Rogojin ra khỏi cửa không hả? Mi tưởng rằng ta sắp lấy Rogojin cho vừa lòng mi chắc? Ngay trước mặt mi đây, ta sắp thét bảo hắn: “Cút đi, Rogojin”, và bảo hoàng thân, “Chàng còn nhớ lời chàng hứa chăng?”. Lạy Chúa tôi! Tại sao tôi lại phải hạ mình trước mặt bọn họ chứ? Hoàng thân ơi, há không phải ngài đã từng bảo tôi rằng ngài sẽ đi theo tôi vô luận cảnh ngộ nào, và sẽ chẳng bao giờ bỏ tôi đấy sao? Há không phải ngài đã cam kết rằng ngài yêu tôi, ngài tha thứ cho tôi tất cả… và ngài… k…í…nh… Ồ, phải, ngài đã nói thế mà! Tôi thì chỉ cố bỏ ngài mà đi, muốn buông tha ngài, nhưng bây giờ tôi không còn muốn như thế nữa. Tại sao con đó nó dám đãi tôi như một con đàn bà sa đọa chứ? Cứ hỏi Rogojin xem ta có phải là một mụ đàn bà sa đọa không? Y sẽ bảo cho mi biết! Bây giờ con đó đã sỉ nhục tôi không tiếc lời ngay trước mặt ngài nữa đấy, thế ngài sẽ còn quay lưng khỏi tôi và bồng bế nó đi không đấy? Nếu lại thế thì khốn nạn thay cho cả ngài nữa, bởi ngài là kẻ duy nhất tôi còn tin cậy được. Cút đi, Rogojin, ta chẳng cần gì đến anh nữa! - Nàng kêu lên như mất trí, khó nhọc lắm nàng mới nói ra được thành lời, mặt nàng nhúm nhó, môi khô se, rõ ràng là nàng không tin được lời nào nàng đang thốt ra, thế nhưng nàng cứ muốn kéo dài cái ảo tưởng ấy để tự dối mình thêm một giây lát nữa. Cơn bột phát của nàng dữ dội đến độ nàng có thể chết đi được, ít ra đó cũng là cảm tưởng của hoàng thân. - Đó, ngài kia kìa! - Rốt cuộc nàng thét bảo Aglaia, tay trỏ hoàng thân. - Nếu ngài ngay bây giờ mà sẽ không đi lại với ta, không lấy ta và vứt bỏ mi, thì mi cứ việc đem ngài đi, thì ta bỏ ngài đó, ta chả cần ngài nữa!…

Thế rồi hai người đàn bà đứng lặng yên dường như chờ đợi, cả hai đều nhìn hoàng thân chăm chăm như hai mụ điên. Nhưng có lẽ hoàng thân không hiểu được tất cả sự khốc liệt của lời thách thức đó, thậm chí có thể nói chắc chắn là chàng không biết được thật. Chàng chỉ nhìn thấy trước mắt chàng một khuôn mặt tuyệt vọng và điên loạn mà có lần chàng từng bảo Aglaia rằng nó “đã đâm thấu vào cõi lòng ngài đến muôn đời” rồi. Không còn chịu đựng hơn được nữa, chàng quay sang Aglaia nói với giọng van xin, trách móc, vừa chỉ Nastasia Filippovna:

– Sao cô lại có thể? Há cô không thấy nàng… khốn khổ quá chừng đó sao?

Nhưng chàng không nói hơn được nữa, tia nhìn dữ dội của Aglaia đã khiến chàng líu lưỡi lại. Tia nhìn ấy chất chứa bao nhiêu nỗi đau đớn lẫn niềm oán hận ngùn ngụt đến nỗi chàng kêu lên, vung vẩy hai tay, và chạy lại phía nàng, nhưng đã quá trễ! Nàng không thể dung thứ cho thoáng giây lưỡng lự của chàng, hai tay bụm lấy mặt, nàng kêu lên: “Ôi, lạy Chúa!”- Rồi chạy ra khỏi phòng. Rogojin chạy theo nàng ra để mở cổng.

Hoàng thân cũng vùn vụt chạy theo, nhưng vừa đến ngưỡng cửa thì một đôi tay đã giữ chặt chàng lại. Khuôn mặt đờ đẫn, méo mó của Nastasia Filippovna nhìn chàng chẳng rời, đôi môi của nàng mấp máy:

– Theo cô ta… theo cô ta sao?…

Rồi nàng ngã vào đôi tay chàng, bất tỉnh. Chàng nâng nàng dậy, vực nàng vào phòng, đặt nàng vào ghế bành rồi đứng bên nàng trong nỗi lo lắng sững sờ. Trên bàn có một ly nước, Rogojin quay vào cầm lấy ly nước rẩy lên mặt nàng. Nàng mở mắt, trong phút chốc nàng vẫn chưa hiểu được chuyện gì, nhưng rồi đột nhiên nàng nhìn quanh, rùng mình, nhổm dậy lao về phía hoàng thân:

– Chàng là của ta mà! Của ta mà! - Nàng kêu lên. - Cái cô tiểu thư kiêu hãnh đó đã đi rồi phải không? - Ha, ha, ha! - Nàng cười như điên dại. - Ha, ha, ha! Ta mà lại bỏ chàng cho tiểu thư ấy được à? Tại sao lại thế chứ? Tại sao lại thế chứ nhỉ? Ta điên mất rồi! Điên rồi! Cút đi, Rogojin, ha, ha, ha!

Rogojin nhìn trừng trừng hai người, chẳng nói chẳng rằng cắp mũ lên đi thẳng. Mười phút sau, hoàng thân đã ngồi xuống cạnh Nastasia Filippovna, chàng vừa nhìn nàng vừa đưa đôi tay ra vuốt tóc, vuốt mặt nàng như vỗ về một đứa trẻ con. Chàng cười lúc nàng cười, và đã chực khóc lúc nàng rơm rớm lệ. Chàng ngồi lặng yên, lắng nghe chăm chú những lời tức tưởi, đứt quãng vì xúc động của nàng, chàng chẳng hiểu được một lời nào nhưng mỉm cười thật nhu nhã. Lúc chàng tưởng nàng sắp khóc lóc bi thiết, hay than van, trách móc, chàng lại lập tức vuốt ve mái tóc nàng, âu yếm vuốt má nàng và dỗ dành nàng như dỗ dành một cô gái nhỏ.

❀ ❀ ❀

[1] Trích thơ A. Puskin trong Khúc bi ca.