Tướng Ivan Fiodorovits Epantsin đứng giữa văn phòng đưa mắt chăm chú, tò mò thực sự, nhìn chàng hoàng thân đang bước vào phòng, rồi ngài bước luôn hai bước về phía khách. Chàng hoàng thân cũng bước tới đón ngài và tự giới thiệu.

– Tốt lắm, thưa ngài, - tướng quân đáp, - tôi có thể giúp ích ngài trong việc gì đây?

– Tôi chẳng có việc gì cấp thiết cả, mục đích của tôi đến đây chỉ là để được làm quen với ngài. Tôi bất đắc dĩ phải quấy rầy ngài vì không được biết thời gian biểu của ngài cũng như những điều lệnh của ngài. Nhưng tôi vừa xuống tàu… từ Thụy Sĩ về…

Tướng quân suýt bật cười, nhưng nghĩ sao lại cố nhịn; ngài tiếp tục suy nghĩ, nheo mắt ngắm nghía vị khách một lần nữa suốt từ đầu đến chân, vội vã mời chàng ngồi xuống một chiếc ghế, tự mình cũng ngồi xuống một chỗ hơi chếch ở phía trước mặt rồi quay ngay sang với chàng với vẻ nôn nóng. Ở một góc phòng, Gania đang đứng soạn lại giấy tờ ngay bên bàn giấy.

– Nói về việc gặp gỡ làm quen thì nói chung tôi ít có thời gian, - vị tướng nói, - nhưng hẳn là ngài có mục đích của mình, nên…

Chàng hoàng thân ngắt lời ngài:

– Tôi biết trước là thế nào ngài cũng nghĩ là tôi phải có một mục đích đặc biệt nào đó mới đến gặp ngài như thế này. Nhưng, lạy Chúa, ngoài niềm vui được làm quen với ngài, tôi không có mục đích nào đặc biệt đâu.

– Vui thì tất nhiên là tôi cũng quá vui, nhưng không phải lúc nào cũng chỉ có vui chơi, ngài biết đấy, thỉnh thoảng cũng có việc phải lo nghĩ chứ… Vả chăng, cho đến tận lúc này tôi vẫn chưa thể nhận ra được mối liên quan chung giữa chúng ta, nói cách khác là lý do…

– Chẳng có lý do gì cả, chắc chắn là như vậy, và mối quan tâm chung của chúng ta tất nhiên cũng chẳng có nhiều. Vì nếu như tôi là hoàng thân Myskin và quý phu nhân cũng là người cùng họ tộc thì dĩ nhiên đó cũng chả phải là lý do gì. Tôi rất hiểu điều đó. Ấy vậy mà toàn bộ nguyên cớ của tôi lại chỉ nằm ngay ở đó. Tôi đã xa nước Nga đến bốn năm trời, hơn bốn năm cơ; và tôi đã xuất ngoại trong một hoàn cảnh khác thường: hầu như đã mất trí! Ngay từ hồi ấy tôi đã chẳng biết gì, đến nay lại càng mù tịt. Tôi đang cần đến những người tốt bụng; điều đó thậm chí đã trở thành công chuyện duy nhất của tôi và quả thật lúc này tôi chưa biết rúc vào đâu. Ngay từ hồi ở Berlin, tôi đã nghĩ: “Có thể nói đây là chỗ bà con trong họ với nhau rồi, ta sẽ bắt đầu từ họ; biết đâu mình lại gặp được người hợp tính hợp nết, cùng nhau chia sẻ, giúp rập lẫn nhau, - nếu họ là những người tốt”. Mà tôi lại nghe nói các vị là những người tốt bụng mà.

– Rất cảm ơn ngài, - vị tướng ngạc nhiên, - tôi hỏi khí không phải, ngài đã ở đâu rồi?

– Tôi chưa ở đâu cả.

– Có nghĩa là xuống tàu xong là ngài đi thẳng về đây? Và… mang theo hành lý?

– Hành lý thì chỉ có cái tay nải quần áo tôi vẫn mang theo lúc đi đường, chẳng có gì hơn. Từ giờ đến tối tôi vẫn kịp thuê phòng trọ mà.

– Thì ra ngài vẫn còn định đi thuê phòng trọ?

– Ồ vâng, tất nhiên.

– Nghe ngài nói tôi cứ ngỡ là ngài về với tôi luôn chứ.

– Rất có thể là như thế, một khi được ngài mời. Nhưng thú thực là ngài có mời tôi cũng không ở, không phải tôi có ý gì đâu, mà… tính tôi vốn thế.

– Thôi được, nếu vậy tôi cũng nói luôn là tôi chưa hề có ý định mời ngài và cũng không dám mời ngài. Tôi xin phép giải quyết dứt điểm luôn điều này nữa, hoàng thân ạ: chúng ta vừa thỏa thuận với nhau xong là về quan hệ họ hàng giữa chúng ta là chẳng có gì đáng nói, cho dù tôi cũng rất lấy làm hân hạnh, do đó…

– Do đó tôi phải đứng lên và ra khỏi đây ngay? - Chàng hoàng thân rời ghế đứng lên ngay, thậm chí còn phá lên cười vui vẻ, cho dù cảnh gian nan đã hiện ra ngay trước mắt. - Và đấy, thưa tướng quân, lạy Chúa, cho dù tôi quả thật không biết tí gì về phong tục tập quán ở đây cũng như không biết ở đây nói chung mọi người sống như thế nào nhưng tôi đã đoán được rằng câu chuyện của chúng ta nhất định sẽ phải kết thúc đúng như nó vừa kết thúc.

Mà cũng có thể là cần phải thế. Thảo nào thư của tôi không được phúc đáp… Thôi, xin cáo biệt ngài, xin ngài thứ lỗi cho vì đã quấy rầy ngài.

Cái nhìn của chàng hoàng thân lúc đó nom thật dịu dàng, nụ cười của chàng cũng toát lên vẻ hồn nhiên chân thật cho dù vẫn ẩn chứa một cảm giác khó chịu nào đó bên trong - và chỉ có thế thôi mà vị tướng bỗng sững người và bỗng đưa mắt nhìn vị khách của mình một cách khác; toàn bộ sự thay đổi cách nhìn như vậy đã hoàn thiện ngay trong khoảnh khắc.

– Thế này, hoàng thân ạ, - ngài nói bằng một giọng khác hẳn, - dù sao tôi cũng chưa được biết ngài, còn Elizaveta Prokofievna rất có thể là sẽ muốn được gặp mặt một người cùng họ… Ngài chờ cho một lát nếu ngài muốn, nếu ngài không vội.

– Ồ, tôi chẳng có việc gì vội cả, tôi hoàn toàn chủ động về thời gian mà (và chàng hoàng thân đặt ngay chiếc mũ mềm mại, có vành tròn của mình xuống bàn). Xin thú thực là tôi cũng đã tính là có thể Elizaveta Prokofievna sẽ nhớ ra là tôi đã viết thư cho người. Ban nãy, lúc tôi ngồi chờ ngài ở ngoài kia, tên đầy tớ của ngài có ý nghi tôi đến để xin ngài cứu trợ khi đang quẫn bách; tôi nhận thấy ở nhà ngài chắc hẳn phải có những quy định ngặt nghèo về chuyện đó; nhưng quả tình tôi không có mục đích như vậy, quả tình tôi chỉ muốn tìm cách thiết lập quan hệ với mọi người thôi. Tôi chỉ ngại là đã quấy rầy ngài, thành thử cũng áy náy lắm.

– Thế này, hoàng thân ạ, - tướng quân nói với nụ cười vui vẻ trên môi. - nếu ngài là con người đúng như tôi cảm thấy thì làm quen với ngài có lẽ cũng rất hay; có điều ngài thấy đấy, tôi là người bận rộn, thế này chứ lát nữa là lại phải ngồi mà xem văn bản, ký giấy tờ, xong đó lại phải lên gặp cấp trên, rồi giải quyết công kia việc nọ, thành thử tuy rất mừng được gặp mọi người… người tốt ấy… nhưng… Tuy nhiên, tôi tin chắc rằng ngài là con người rất có giáo dục, cho nên… À, thế ngài năm nay bao nhiêu tuổi hở hoàng thân?

– Hai mươi sáu.

– Ồ! Thế mà tôi cứ ngỡ là ngài còn ít tuổi hơn nhiều đấy!

– Vâng, mọi người cứ bảo là nom mặt thì tôi có trẻ hơn. Nhưng về cái chuyện không quấy rầy ngài thì tôi sẽ học được và sẽ hiểu nhanh thôi vì tôi vốn rất ghét chuyện quấy rầy người khác… Và tất nhiên tôi cũng cảm thấy rằng chúng ta có vẻ khác nhau… về nhiều mặt đến nỗi hầu như không thể có nhiều điểm tương đồng… nhưng… ngài biết chứ, về chuyện này thì chính tôi lại không tin, vì rất nhiều khi người ta cứ cảm thấy là giữa hai bên chẳng có điểm gì chung, nhưng kỳ thực họ lại rất… đó là chuyện thường tình: do cái chỗ lười biếng của con người mà người ta cứ có vẻ như quá khác biệt và, không thể tìm thấy chút gì… Tuy nhiên, có lẽ tôi đã mở đầu câu chuyện một cách vô vị quá rồi chăng? Hình như ngài…

– Ngài nói vắn tắt cho: ngài có lâm vào một tình trạng oái oăm nào đó hay không? Hoặc giả ngài đang có ý định bắt tay vào công việc gì chăng? Ngài bỏ quá cho, tôi cũng có hơi…

– Ngài yên tâm, tôi rất trân trọng và hiểu ý ngài. Trước mắt thì tôi cũng chẳng có chuyện gì trắc trở, công việc thì trước mắt cũng chưa muốn đề cập đến, thưa ngài. Tiền thì đến nay tôi đã có người lo cho cả, đó là ngài Sneider - vị giáo sư của tôi, ngài đã cho tôi đến ở hẳn trong nhà để chữa bệnh, học hành ở bên Thụy Sĩ, nhưng tiền thì cũng chỉ đủ về đến đây thôi, thành thử lúc này trong túi chỉ còn lại có mấy đồng kopeika.[1] Thực ra thì tôi đang có một việc phải lo và tôi đang cần được chỉ bảo, nhưng…

– Ngài hãy nói xem trước mắt ngài đang có ý định làm ăn sinh sống ra sao và ngài đang có những dự tính gì? - Vị tướng ngắt lời chàng.

– Tôi những muốn có việc gì đó để làm.

– Ồ, ngài đúng là một triết gia; tuy nhiên… ngài có biết là muốn gì cũng phải có tài không? Có những khả năng khả dĩ đem lại miếng bánh hẳn hoi không? Ngài lại bỏ quá cho…

– Ồ, ngài đừng xin lỗi nữa. Không, thưa ngài, tôi nghĩ rằng mình chẳng có chút tài cán, năng lực gì đáng giá cả đâu. Về miếng ăn thì tôi có cảm tưởng là…

Tướng quân lại ngắt lời và lại quay ra lục vấn. Chàng hoàng thân lại kể lại tất cả những gì đã kể. Thì ra tướng quân cũng đã từng nghe nói về mồ ma ngài Pavlisev và thậm chí đã từng quen biết ngài. Vì sao Pavlisev lại quan tâm đến việc giáo dục chàng thì chính chàng cũng không cắt nghĩa được, nhưng có lẽ cũng chỉ xuất phát từ tình bạn cũ với người cha quá cố của chàng. Cha mẹ mất khi chàng hãy còn là một đứa bé con, từ bấy chỉ sống và lớn lên ở thôn quê vì sức khỏe đòi hỏi không khí trong lành ở đó. Pavlisev đã giao chàng cho mấy vị địa chủ già trong chỗ họ hàng của ngài, thuê người dạy chàng học, lúc đầu là một cô giáo, rồi đến một thầy giáo; chàng nhớ hết đấy nhưng cũng không nói được rõ ràng đầy đủ vì chính chàng cũng rất lơ mơ. Những cơn kinh giật thường xuyên đã biến chàng thành một thằng ngốc (chàng dùng chữ “thằng ngốc”).

Chàng kể rằng cuối cùng thì ở Berlin, Pavlisev đã tình cờ gặp được giáo sư Sneider, một người Thụy Sĩ, chuyên gia về loại bệnh này, hiện đang có một khu điều trị tại tổng Valli, Thụy Sĩ, dùng liệu pháp riêng bằng nước lạnh, thể dục để chữa chứng ngớ ngẩn và điên dại, nói chung là rèn luyện và đấu tranh cho sự phát triển về mặt tinh thần; rằng Pavlisev đã gửi chàng sang Thụy Sĩ cho giáo sư gần năm năm về trước, còn ngài thì đã qua đời hai năm nay rồi, ngài mất đột ngột, chẳng kịp giối giăng gì; nhưng ngài Sneider vẫn giữ chàng lại để điều trị tiếp; rằng tuy không chữa khỏi bệnh cho chàng, nhưng ngài đã giúp đỡ chàng rất nhiều, và cuối cùng, thể theo nguyện vọng của chính chàng và xuất phát từ một tình huống mới, giờ đây ngài đành phải để cho chàng về nước.

Tướng quân rất lấy làm ngạc nhiên:

– Vậy là ở Nga ngài chẳng có ai là người thân thiết cả, không có qua một người nào? - Ngài hỏi.

– Bây giờ thì chẳng có ai, nhưng tôi vẫn hy vọng… số là tôi đã nhận được thư…

– Ít ra, - tướng quân ngắt lời, ngài không nghe ra câu nói về thư, - hoàng thân cũng đã học làm một việc gì rồi chứ, và bệnh của ngài cũng không ngăn cản ngài đảm nhiệm một công việc gì đó, chẳng hạn như một chân giúp việc nhì nhằng ở một nhiệm sở nào đó chứ?

– Ồ, chắc là không. Và nói về việc làm ổn định thì đúng là tôi đang hết lòng mong mỏi vì tôi những muốn được thử sức mình xem có làm nổi việc gì không. Tôi đã được học suốt bốn năm ròng, tuy không được chuẩn mực cho lắm, nhưng cũng tạm gọi là quy củ, và trong thời gian đó, tôi đã có dịp đọc được rất nhiều sách Nga mà.

– Sách Nga ư? Vậy thì ngài phải am hiểu về văn phạm và có thể viết lách tử tế được rồi?

– Ồ, tôi viết khá lắm.

– Tốt rồi, thế nét chữ thì thế nào?

– Nét chữ thì khỏi nói rồi. Riêng khoản đó thì tôi có biệt tài, đơn giản tôi là một cây thư pháp. Ngài cho phép viết thử luôn để ngài xem nhé? -Chàng hoàng thân nói với vẻ hăm hở.

– Ngài viết giúp đi. Mà cũng phải thế thật… Tôi quý cái sốt sắng của ngài lắm, hoàng thân ạ, ngài thật dễ mến.

– Ngài có những dụng cụ văn phòng tuyệt thế này này, bao nhiêu là loại bút chì, bao nhiêu là loại bút lông chim, giấy này bền lắm, mịn thế… Và phòng làm việc của ngài mới sang trọng làm sao! Mà phong cảnh ở bức tranh kia thì tôi biết, cảnh thiên nhiên Thụy Sĩ đấy mà. Tôi tin chắc rằng chàng họa sĩ đã tả thực hoàn toàn, và tôi còn tin rằng chính mắt tôi đã nhìn thấy nơi này, ở tổng Uri…

– Có lý lắm, cho dù tôi đã mua bức tranh ở đây thôi. Gania, mang giấy ra cho hoàng thân đi, bút, giấy, đem ra cái bàn con kia kìa. Cái gì thế? - Tướng quân hỏi Gania khi thấy gã rút trong cặp của mình ra đưa cho ngài một bức ảnh chân dung cỡ lớn. - Ái chà! Nastasia Filippovna! Chính cô ấy gửi cho cậu đấy chứ, chính cô ấy chứ? - Ngài hỏi Gania một cách hăm hở, đầy vẻ tò mò háo hức.

– Cô ấy vừa tặng tôi khi tôi đến chúc mừng đấy ạ. Tôi hỏi xin từ lâu rồi. Tôi chả biết là cô ta có ý châm chọc gì hay không khi tôi chỉ đến người không, chẳng quà cáp gì vào một ngày như thế. - Gania nói thêm với nụ cười chua chát trên môi.

– Chả phải, - tướng quân ngắt lời gã với vẻ tự tin, - chú mày cứ quen nghĩ lôi thôi! Bỗng dưng cô ta lại nảy ra ý này ý khác là sao… cô ấy chắc chắn không phải là loại người nham hiểm. Còn quà thì cậu biết lấy gì mà tặng: Phải bỏ ra một ngàn mới nói chuyện quà! Chả lẽ lại đi tặng ảnh? À, thế nào, cô ấy chưa hỏi xin ảnh của cậu đấy chứ?

– Chưa, chưa hỏi, và cũng có thể chẳng bao giờ hỏi. Thưa Ivan Fiodorovits, hẳn là ngài vẫn nhớ chuyện tối nay đấy chứ? Ngài là một trong số những khách mời đặc biệt đấy.

– Nhớ, tất nhiên là nhớ chứ, thế nào ta cũng đến. Còn thế nào nữa, đây là một ngày sinh nhật, ngày lên tuổi hăm nhăm! Hừm… Mà Gania này, cậu biết không, cố nhiên ta sẽ nói cho cậu biết, chuẩn bị tinh thần nhé. Cô ta đã hứa với Afanasi Ivanovits và ta là tối nay tại nhà riêng cô ta sẽ cho biết dứt khoát là có hay không đấy! Biết mà liệu đấy!

Gania bỗng tỏ ra bối rối đến mức mặt bỗng hơi biến sắc.

– Cô ta nói chắc như thế ạ? - Gã hỏi, giọng nói dường như đã run lên.

– Sang đến ngày thứ ba cô ấy mới chịu nói đấy. Hai anh em ta phải ra công nài ép mãi. Có điều cô ta cứ xin đừng vội nói cho cậu biết.

Tướng quân đưa mắt chăm chú nhìn Gania, rõ ràng ngài không thích cái vẻ bối rối của gã.

– Thưa Ivan Fiodorovits, xin ngài nhớ lại cho, - Gania nói với vẻ hoang mang lo lắng, - chả là cô ấy đã bảo là việc này cứ để tôi tự ý quyết định một khi cô ấy còn chưa biết nên tính thế nào cho phải, và lúc đó tôi còn nhất quyết…

– Thì ra là cậu… chả lẽ cậu… - Tướng quân bỗng tỏ ra hoảng hốt.

– Tôi chả làm gì cả.

– Cậu nói đi, cậu định làm gì với chúng tôi?

– Chỉ biết là tôi không khước từ ân huệ trời cho. Có thể là tôi không biết cách diễn đạt…

– Cậu mà lại còn khước từ nữa cơ đấy! - Tướng quân nói với vẻ bực bội, thậm chí còn không muốn tự kìm nén nữa. Trong chuyện này, người anh em ạ, vấn đề không còn ở chỗ cậu không khước từ nữa, mà ở ngay trong cái háo hức, thích thú, hí hửng vì chắc mẩm sẽ được cô ta trao lời… Thế mọi người trong gia đình thì phản ứng ra sao?

– Gia đình tôi ấy à? Cả nhà phải nghe tôi hết, riêng cha tôi thì vẫn thế, độc những trò ngu ngốc, nhưng cũng chẳng hề gì: ông ấy đã thành kẻ vứt đi rồi, tôi và ông ấy có nói gì với nhau nữa đâu, tuy nhiên tôi vẫn khống chế ông ấy đấy và nói thật là không nể mặt mẹ tôi thì tôi đã mời ông ấy ra khỏi nhà rồi. Mẹ tôi thì tất nhiên là chỉ còn biết khóc; con em tôi thì nổi giận đùng đùng, nhưng cuối cùng tôi đã nói thẳng với họ rằng tôi là chủ nhân của số phận mình và tôi muốn mọi người trong nhà phải… nghe theo tôi. Chí ít tôi cũng đã nói dứt khoát tất cả những điều đó với em gái tôi, trước mặt mẹ tôi.

– Còn ta, người anh em ạ, ta vẫn chịu chết, không tài nào hiểu nổi, - tướng quân nói với vẻ trầm ngâm, khẽ nhún vai và dang tay ra. - Cách đây mấy hôm, Nina Aleksandrovna cũng than vãn kêu ca, làm ầm ĩ lên rồi, đấy, cái hôm bà ấy đến văn phòng đấy, cậu còn nhớ chứ? “Bà muốn gì nào?”. - ta hỏi. Thì ra bọn họ cứ làm như ở đây có chuyện gì xấu xa, ô nhục không bằng. Nhưng ô nhục thế nào mới được chứ? Ai có thể trách cứ hay chỉ trích Nastasia Filippovna về chuyện gì nào? Chẳng lẽ chỉ vì chuyện cô ta đã từng ở trong nhà Toski? Nhưng cái đó nó đã thành ra điều nọ tiếng kia, nhất là trong những tình huống lạ lùng mà ai cũng biết! “Ông không để cho cái con ấy nó đến với các con gái của ông đấy chứ?”. Đấy! Chuyện trò như thế đấy! Nina Aleksandrovna như thế đấy! Nghĩa là không cần hiểu, không muốn hiểu…

– Vị thế của mình chăng? - Gania mách. - Phu nhân hiểu đấy; ngài không làm điều gì tổn hại đến phu nhân cả. Tuy nhiên, lúc đó tôi chợt nhận ra rằng mọi người không nên can thiệp vào công việc của người khác. Tuy nhiên, tình hình trong nhà chúng ta mãi đến nay vẫn còn chưa đến nỗi cũng chỉ vì chưa có câu trả lời dứt khoát, nhưng trước sau gì dông tố cũng nổi lên. Nếu hôm nay có câu trả lời dứt khoát thì mọi chuyện sẽ khác ngay.

Chàng hoàng thân nghe thấy hết lúc đang ngồi viết thử ở một góc phòng. Viết xong, chàng mang “bài” đến nộp ngay.

– Đây là Nastasia Filippovna phải không ạ? - Chàng thốt lên, ngắm nghía bức chân dung một cách chăm chú, tò mò. - Đẹp lạ lùng! - Chàng lập tức nói thêm với vẻ sôi nổi. Bức chân dung thực sự toát lên vẻ đẹp khác thường của một người con gái. Trong ảnh cô ta mặc áo lụa đen, kiểu cách thật đơn sơ mà duyên dáng; mái tóc màu vàng sẫm được chải chuốt giản dị như đang ở nhà; đôi mắt xanh lam, vầng trán ưu tư; gương mặt ngời lên vẻ đắm say và có phần kiêu hãnh. Mặt cô ta hơi gầy, có phần xanh xao… Gania và vị tướng trố mắt kinh ngạc nhìn chàng hoàng thân…

– Phải rồi, Nastasia Filippovna! Ngài mà cũng biết Nastasia Filippovna ư? - Vị tướng hỏi.

– Vâng, mới về Nga được một ngày một đêm, mà tôi đã được biết về một người đẹp như thế đấy. - Chàng hoàng thân đáp và lập tức kể lại chuyện gặp Rogojin và thuật lại toàn bộ câu chuyện của gã.

– Lại có thêm tin tức nữa rồi. - Vị tướng lại tỏ ra lo lắng sau khi đã hết sức chăm chú lắng nghe bằng hết câu chuyện của chàng hoàng thân, và ngài đưa mắt nhìn Gania với vẻ tò mò.

– Toàn là chuyện nhố nhăng, - Gania cũng xen vào với giọng lầu bầu, - cái thằng con nhà lái buôn ấy thì ăn chơi bạt tử rồi. Tôi cũng có nghe loáng thoáng về nhân vật ấy rồi.

– Tôi cũng nghe nói đến rồi, người anh em ạ, - tướng quân phụ họa. - Sau ngày xảy ra cái vụ khuyên tai ấy, Nastasia Filippovna đã thuật lại toàn bộ câu chuyện khôi hài rồi. Nhưng giờ đây tình hình đã khác. Có thể trên thực tế, anh chàng đã có tiền triệu trong tay… và niềm đam mê, ừ thì cứ cho là thấp hèn đi, nhưng dù sao cũng vẫn là đam mê chứ, mà ai chả biết là mấy cái ông tướng này thì còn gì mà chẳng dám làm, cứ gọi là coi trời bằng vung!… Hừm!… Không khéo lại có chuyện lôi thôi đấy! - Tướng quân kết luận với vẻ trầm tư.

– Ngài sợ cái đống tiền ấy lắm à? - Gania cười toe toét.

– Anh thì không chắc?

– Hoàng thân này, - Gania bỗng quay sang hỏi chàng, - theo cảm nghĩ của ngài thì hắn có phải là người đứng đắn không hay cũng chỉ là một tên vô lại? Ý kiến riêng của ngài thế nào?

Một nỗi xốn xang kỳ lạ đã đến với Gania khi gã nêu lên câu hỏi đó. Rõ ràng là một ý tưởng mới mẻ và đặc biệt nào đó đã cháy lên trong trí và lóe lên trong mắt gã với vẻ bồn chồn. Là người đang thực bụng lo lắng, vị tướng cũng liếc nhìn chàng hoàng thân nhưng vẻ như kém phần háo hức, không mong đợi nhiều ở câu trả lời của chàng.

– Tôi không biết nên nói với ông như thế nào, - chàng hoàng thân đáp, - tôi chỉ cảm thấy trong lòng ông ấy đang nung nấu một niềm đam mê cháy bỏng, thậm chí là một niềm đam mê bệnh hoạn. Nhưng ông ta vẫn còn yếu lắm, người vẫn khặc khừ. Về Petersburg không khéo lại lăn ra ốm ngay thôi, nhất là lại cứ giữ cái thói rượu chè như vậy.

– Đúng thế chứ? Ngài cảm thấy như thế chứ? - Vị tướng cứ như muốn bám lấy những cảm nghĩ của chàng hoàng thân.

– Vâng, tôi cảm thấy thế.

– Tuy nhiên cái loại chuyện khôi hài kia vẫn có khả năng tái diễn tức thì, không phải trong ngày một ngày hai mà là ngay hôm nay, chỉ từ giờ đến tối, có thể lắm. - Gania bông đùa với vị tướng.

– Hừm!… Tất nhiên rồi… Hẳn là lúc đó mọi chuyện chỉ còn phụ thuộc vào cái ý nghĩ bất chợt lóe lên trong óc cô nàng, - tướng quân nói.

– Ngài chả thừa biết là thỉnh thoảng cô ta vẫn giở chứng là gì?

– Giở chứng làm sao? - Tướng quân lại điên lên vì quá bực mình. - Nghe ta nói đây, Gania, mong anh hôm nay đừng phản đối cô ấy nhiều mà hãy cố tỏ ra… phải làm sao… anh hiểu chứ, tóm lại, phải được lòng cô ấy… Hừm!… Sao anh lại bĩu môi? Anh nghe đây, Gavrila Ardalionyts, tiện thể, nhưng tuy là tiện thể, cũng phải nói cho ra nhẽ: Xuất phát từ đâu mà chúng ta phải long đong vất vả thế này? Anh thừa hiểu rằng đối với lợi ích riêng của ta trong vấn đề này thì ta đã được bảo đảm từ lâu; bằng cách này hay cách khác, ta cũng chỉ giải quyết công việc theo hướng có lợi cho mình. Toski đã quyết định dứt khoát rồi, thành thử ta cũng hoàn toàn tin tưởng. Và vì thế nếu giờ đây ta mong muốn điều gì thì điều đó chỉ có lợi cho anh mà thôi. Cứ nghĩ kĩ đi, hay là anh không tin ta? Mà anh lại là người… một con người… tóm lại là người thông minh, và ta đã đặt hy vọng vào anh… còn trong trường hợp này thì điều đó… điều đó…

– Là điều chủ yếu! - Gania lại giúp vị tướng trong việc tìm từ khi đang ngắc ngứ và gã ngang nhiên mỉm cười với vẻ cay độc, một thái độ mà giờ đây gã không còn muốn che đậy nữa. Gã nhìn thẳng vào mắt tướng quân bằng cái nhìn nẩy lửa của mình như muốn được ngài đọc hết ý nghĩ của gã trong cái nhìn ấy. Tướng quân bỗng đỏ mặt lên và nổi nóng.

– Đúng, trí tuệ là điều chủ yếu! - Ngài tán đồng, trợn mắt nhìn Gania với vẻ gay gắt. - Và anh là một kẻ nực cười, Gavrila Ardalionyts ạ! Ta nhận thấy đúng là anh đang quá hể hả về cái chuyện thằng cha con nhà lái buôn kia, coi đó là lối thoát cho mình. Nhưng trong chuyện này, muốn đi tới đích thì chính là phải vận dụng trí thông minh ngay từ đầu; chính là phải hiểu và… và cả đôi bên đều phải xử sự một cách trung thực và thẳng thắn, không được… ta báo trước đấy, làm liên lụy đến người khác, một khi còn có đủ thời gian, mà ngay lúc này cũng vẫn còn đủ thời gian (tướng quân nhướn cặp lông mày lên trên một cách đầy ngụ ý), cho dù chỉ còn có mấy tiếng đồng hồ… Anh hiểu chứ? Hiểu rõ rồi đấy chứ? Thực ra là anh có chấp nhận cái điều kiện này không? Không chấp nhận cũng nói luôn và chúng ta dứt khoát với nhau luôn. Không ai ép uổng, bó buộc gì anh đâu, anh đừng nghĩ thế.

– Tôi chấp nhận, - Gania nói khẽ nhưng quả quyết rồi chỉ cúi đầu im lặng.

Vị tướng hài lòng lắm. Ngài đã nổi nóng, nhưng rõ ràng đã lấy làm ân hận vì đã đi quá xa. Ngài bỗng quay về phía chàng hoàng thân và vẻ lo lắng trên mặt ngài dường như bỗng tiêu tan cho dù chàng đã có mặt ở đây và đã nghe thấy hết. Nhưng ngài đã trấn tĩnh được ngay: chỉ cần đưa mắt nhìn chàng một cái là đã có thể yên tâm hẳn.

– A! - Tướng quân reo lên khi nhìn thấy bản viết thử chàng hoàng thân mang lại trình ngài. - Nét chữ thế này này! Nét chữ thế này thì hiếm lắm! Xem nay, Gania, thế này mới gọi là tài!

Bằng kiểu chữ Nga thời Trung cổ, chàng hoàng thân đã viết lên mặt giấy dày dặn mịn màng: “Tu viện trưởng khiêm nhường Pafnuti lưu bút”.

– Vâng đấy, - chàng hoàng thân giải thích trong một tâm trạng cực kỳ hân hoan phấn chấn, - đây là bút tích của tu viện trưởng Pafnuti từ thế kỷ 14 qua ảnh chụp. Họ ký rất đẹp, tất cả các vị tu viện trưởng và tổng giám mục lão thành ấy, thỉnh thoảng có những chữ ký rất kiểu cách, đầy sáng tạo! Chả lẽ ngài lại không có ấn bản nào của Pogodin[2] sao hở tướng quân? Vừa rồi tôi đã viết bằng một kiểu chữ khác: Đó là kiểu chữ to, tròn của Pháp vào thế kỷ trước, thậm chí có vài ba chữ cái đã được viết khác đi, kiểu chữ dùng cho khu vực bến bãi, kiểu chữ viết thông báo nơi công cộng phỏng theo mẫu chữ của các vị nói trên (tôi có một mẫu như thế) - rồi chính ngài cũng sẽ đồng ý với tôi là kiểu chữ này không phải là không có cái hay của nó. Ngài hãy nhìn hai chữ д, а tròn trịa này xem. Tôi đã đưa đặc trưng nét chữ Pháp vào các chữ cái tiếng Nga, việc này rất khó nhưng rút cuộc cũng thành công. Còn đây cũng là một kiểu chữ tuyệt vời và đặc sắc, câu này đây: “Lòng nhiệt thành vượt qua tất cả”.[3]

Đây là kiểu chữ Nga, kiểu chữ của dân thư lại, cũng có thể là thư lại nhà binh. Văn bản chính thức đệ trình lên thượng cấp thường được viết như thế này đây, cũng kiểu chữ tròn, kiểu chữ đen, đẹp mắt, viết bằng mực đen, nhưng rất mỹ miều. Thuật thư pháp không cho phép dùng những nét vẩy này đâu, nói đúng hơn là những nét có ý đồ bứt phá, những cái đuôi cụt lủn đây này, - ngài để ý mà xem, - với cách nhìn tổng quát, những chi tiết ấy làm toát lên hẳn một tính cách riêng, nói thực ra là toàn bộ tâm hồn của dân thư lại nhà binh: Ước gì được vui chơi phóng khoáng, được trổ tài, nhưng cái cổ áo quân phục có móc cài nó thít cổ lại rồi, quân phong quân kỷ cũng đã hiện lên qua nét chữ, có thần tình không cơ chứ! Đó là một kiểu chữ mà mới đây đã làm tôi sửng sốt, mà ở đâu ngài có biết không? Ở Thụy Sĩ đấy! Ồ, nhưng đó chỉ là một kiểu chữ đơn giản, thông thường, đặc Anh thôi đấy nhưng kiều diễm vô ngần, lấp lánh ngọc châu; cái đó thì đã hẳn; nhưng đây cũng là một biến thể, cũng lại là kiểu Pháp, kiểu này tôi chõm được ở một tay người Pháp chuyên chạy hàng theo “tua” du lịch: Chính nó là kiểu chữ Anh nhưng nét đen có đậm và dày hơn kiểu chữ Anh, và thế là tỷ lệ ánh sáng bị phá vỡ; và xin ngài cũng để ý cho: Cái nét lượn hình bầu dục cũng đã thay đổi, nó tròn hơn một chút, lại còn thêm nét vẩy nữa đây này, mà nét vẩy lại chính là thứ cực kỳ nguy hiểm! Nét vẩy nó đòi hỏi một năng khiếu thẩm mỹ phi thường; nhưng chỉ cần nó đạt yêu cầu, chỉ cần nó đạt được tỷ lệ hợp lý thì thành phẩm đó sẽ là thành phẩm vô song, mọi người thậm chí có thể ngất ngây vì nó.

– Ô, ngài đi vào những khía cạnh tinh tế biết bao. - Vị tướng cười lớn. - Ông bạn trẻ ơi, ông không chỉ là một cây thư pháp, ông là một nghệ sĩ đấy chứ, đúng không? Đúng không, Gania?

– Quá siêu, - Gania nói, - ngài ấy thậm chí còn thấy được thiên chức của mình, - gã cười cười nói nói với vẻ giễu cợt.

– Anh cứ cười đi, cứ cười đi, nhưng đây đúng là một sở trường, - Tướng quân nói. - Hoàng thân này, ngài có biết là bây giờ chúng tôi sẽ nhờ ngài viết đơn thư đệ trình lên nhân vật nào không? Bước đầu tôi có thể ấn định hẳn lương tháng cho ngài là ba mươi nhăm rúp. Tuy nhiên đã mười hai rưỡi mất rồi, - tướng quân nhìn đồng hồ và kết luận, - tôi đang có việc gấp, hoàng thân ạ, thành thử hôm nay có lẽ chúng mình chưa gặp lại được đâu! Hoàng thân ngồi chơi một lát đi; tôi đã thưa chuyện với ngài rồi đấy: Tôi không có điều kiện tiếp ngài luôn được; nhưng tôi thực lòng muốn giúp đỡ ngài chút xíu, chỉ chút xíu thôi, tức là để thỏa mãn những nhu cầu tối thiểu thôi mà, làm sao để ngài có thể tạm vui lòng. Tôi sẽ kiếm cho ngài một chân ở văn phòng, không mấy căng thẳng nhưng cần nhất là cẩn thận. Bây giờ tôi xin phép nói về công việc trước mắt: trong nhà, tức là trong gia đình của Gavrila Ardalionyts Ivolgin, anh bạn trẻ của tôi đây, người mà tôi đang đề nghị ngài làm quen đây, mẹ và em gái anh ấy đã dọn dẹp hai-ba căn phòng rất đầy đủ tiện nghi trong phạm vi nhà ở của mình để cho thuê, nhưng chỉ chấp nhận những người được giới thiệu tử tế; có phục vụ ăn uống, có người giúp việc. Tôi tin là tôi mà đã giới thiệu thì Nina Aleksandrovna sẽ nhận lời thôi. Đối với ngài, hoàng thân ạ, được một chỗ thế này là quá quý, một là vì ngài sẽ không còn lẻ loi đơn chiếc, mà có thể nói là đã được đùm bọc chở che trong mái ấm gia đình, hai nữa, theo quan điểm của tôi thì ngay khi còn lạ nước lạ cái, ngài không nên dò dẫm một mình trong cái thủ đô như Petersburg. Nina Aleksandrovna, thân mẫu của Gavrila Ardalionyts và Varvara Ardalionovna, em gái anh ấy là những bậc nữ lưu mà tôi rất mực kính trọng. Nina Aleksandrovna là phu nhân của Ardalion Aleksandrovits, một vị tướng hưu trí, chiến hữu cũ của tôi từ thuở khởi đầu binh nghiệp, nhưng vì một vài lý do đặc biệt, tôi không còn đi lại với ngài nữa, tuy nhiên điều đó cũng không ngăn cản tôi tôn trọng ngài theo cách của tôi. Tôi nói với ngài tất cả những điều này là để ngài hiểu được rằng tôi trực tiếp giới thiệu ngài thế này cũng có nghĩa là tôi đang đứng ra bảo lãnh cho ngài. Lương của ngài tạm thời chỉ mới ở mức vừa phải nhưng tôi hy vọng rằng ngài sẽ nhanh chóng được tăng lương xứng đáng. Thực ra ai mà chẳng cần có đồng tiền trong người, dù chỉ chút ít thôi, nhưng tôi bảo hoàng thân thế này mong ngài đừng giận nhé: ngài không nên để tiền trong người, nói thẳng ra là không nên có tiền trong túi. Tôi phải thấy ngài thế nào tôi mới dám nói như thế chứ. Nhưng vì ví ngài bây giờ nó đã rỗng như đít bụt nên bước đầu tôi xin phép được mời ngài cầm tạm lấy hai mươi nhăm rúp này. Tất nhiên là chúng ta sẽ tính toán với nhau sau, và nếu ngài đúng là một con người chân thật thành tâm như đã thể hiện qua lời nói thì sẽ không thể có điều gì vướng mắc giữa hai ta được cả. Còn nếu như tôi đang tha thiết quan tâm đến ngài như vậy là vì tôi đã nhắm ngài cho mục đích của tôi rồi; rồi ngài khắc biết. Ngài thấy chứ, quan hệ giữa chúng ta hoàn toàn đơn giản; Gania này, tôi hy vọng rằng anh không có gì phản đối trong việc thu xếp cho hoàng thân đến ở nhà anh đấy chứ?

– Ô, trái lại là đằng khác! Và mẹ tôi cũng sẽ rất mừng… - Gania xác nhận với vẻ nhã nhặn và niềm nở.

– Bên nhà anh hình như chỉ mới có một phòng cho thuê thôi mà. Cái gã ấy, tên gã là Ferd… Fer…

– Ferdysenko.

– Phải rồi; ta không thích cái gã Ferdysenko ấy của anh đâu: người đâu mà cứ như một chú hề nhăn nhăn nhở nhở. Mà ta cũng không hiểu tại sao mà Nastasia Filippovna độc khuyến khích hắn như thế không biết? Hắn có họ với cô ấy đấy à?

– Chả phải, toàn là chuyện bông phèng hết! Có thấy nói chuyện họ hàng làng nước gì đâu.

– Quỷ tha ma bắt chúng nó đi! À, thế nào hở hoàng thân, ngài hài lòng chứ?

– Xin đa tạ ngài, tướng quân ạ, ngài có là người quá tốt bụng mới đối xử với tôi như thế, nhất là khi tôi còn chưa dám ngỏ lời cầu cạnh; tôi nói thế không có ý hợm hĩnh gì đâu; thực tình là tôi chưa biết đâu vào với đâu để có thể thưa bẩm chuyện này chuyện khác. Quả thật là sáng nay Rogojin có mời tôi đến chơi đấy.

– Rogojin ư? Thôi đừng; tôi muốn khuyên ngài với tấm lòng của một người cha, một người bạn nữa, nếu ngài thấy thế là hơn, là ngài hãy quên cái cậu ấm Rogojin ấy đi. Và nói chung tôi muốn khuyên ngài hãy gắn bó với cái gia đình mà chỉ nay mai ngài sẽ là một thành viên.

– Nếu ngài là người tốt bụng như thế, - chàng hoàng thân toan đề cập đến công việc của mình, - thì tôi cũng xin thưa là tôi đang có một việc cần giải quyết. Tôi đã được báo tin…

– Thôi, tôi xin lỗi, - vị tướng ngắt lời chàng, - tôi không còn một phút nào nữa. Bây giờ tôi sẽ đi nói với Lizaveta Prokofievna về ngài: nếu bà ấy muốn tiếp ngài bây giờ (tôi sẽ cố gắng giới thiệu ngài thật rõ ràng), thì tôi khuyên ngài hãy lợi dụng thời cơ và gây cho được cảm tình vì Lizaveta Prokofievna rất có khả năng giúp ích ngài trong mọi việc; ngài chả là người trong họ đấy thôi. Nhược bằng bà ấy chưa muốn tiếp thì thôi, để khi khác vậy. À này, Gania, anh xem giúp mấy cái khoản này đi, ta với Fadoseev vừa mới loay hoay mãi. Đừng quên đưa chúng vào tổng mục…

Tướng quân đã đi ra, và chàng hoàng thân vẫn chưa kịp trình bày về công việc của mình, dù chàng đã toan mở miệng đến ba bốn lần. Gania châm thuốc lá hút và đưa thuốc mời chàng; chàng cầm điếu thuốc nhưng không nói gì, sợ lại quấy rầy gã lúc này đang bận việc, và chàng bắt đầu đưa mắt quan sát toàn bộ văn phòng; nhưng Gania chỉ uể oải liếc qua tờ giấy ghi đầy chữ số mà vị tướng vừa chỉ cho gã. Gã có vẻ hoang mang bối rối; khi chỉ còn lại hai người với nhau, chàng hoàng thân cảm thấy nụ cười, ánh mắt, vẻ tư lự của Gania còn trở nên ngán ngẩm hơn trước. Gã bỗng bước đến bên chàng hoàng thân lúc chàng lại đang đứng ngắm bức ảnh của Nastasia Filippovna.

– Hoàng thân thích người phụ nữ này chứ? - Gã bỗng hỏi chàng, mắt chăm chắm nhìn chàng với vẻ cực kỳ soi mói. Cứ như y đã có sẵn một ý đồ đặc biệt.

– Một gương mặt lạ lùng! - Chàng hoàng thân đáp. - Và tôi tin chắc rằng số phận cô ta rất không bình thường. Nét mặt thì có vẻ vui tươi đấy, nhưng thực chất thì cô nàng là kẻ đau khổ ê chề khủng khiếp, đúng không? Đôi mắt đang nói lên điều đó, đôi gò má kia cũng vậy. Đây là một gương mặt kiêu hãnh, kiêu hãnh ghê gớm, có điều tôi không biết là cô ta có phải là người đôn hậu hay không? Ôi, ước chi cô ta là một con người đôn hậu! Được thế thì hoàn hảo biết bao nhiêu!

– Ngài có sẵn lòng lấy một người phụ nữ như thế này làm vợ không? - Gania hỏi dồn, ánh mắt cháy bỏng vẫn cứ chiếu thẳng vào chàng.

– Tôi không thể lấy ai làm vợ được, tôi không được khỏe. - Chàng hoàng thân nói.

– Thế Rogojin thì lấy chứ? Ngài nghĩ thế nào?

– Tôi nghĩ là ông ta sẽ lấy, ngay trong ngày mai nữa ấy chứ; ông ta sẽ lấy nhưng có khi chỉ một tuần sau ông ta đã cắt cổ cô ấy rồi.

Chàng hoàng thân vừa nói dứt câu đã thấy Gania giật bắn người lên làm chàng hoàng thân hốt hoảng kêu lên:

– Ông làm sao thế? - Chàng chộp lấy tay gã.

– Bẩm đức ông! Tướng công mời ngài lên nhà ra mắt phu nhân đấy ạ. - Tên gia nô hiện ra ở cửa và báo tin. Chàng hoàng thân theo nó đi ngay.

❀ ❀ ❀

[1] 1 kopeika = 0,01 rúp.

[2] Đây là nói về tập album Các mẫu chữ Nga - Slave cổ của M.P. Pogodin (1800-1875) nhà Trung cổ học và khảo cổ học Nga, tác giả những công trình nghiên cứu về thời Trung cổ, người sưu tầm các mẫu chữ Nga - Slave cổ.

[3] Câu này được khắc trên tấm Huy chương do Nga hoàng Nikolai I trao tặng bá tước P.A. Kleinmikel (1793-1869) khi ngài đã hoàn thành việc chỉ đạo tái thiết Cung điện Mùa đông bị hư hại do hỏa hoạn.