Vào cuối tháng Mười một, giữa tiết trời vãn giá, tan băng, khoảng tám, chín giờ sáng, chuyến xe lửa từ Varsava đang xả hết tốc lực, lao vun vút vào nội đô Petersburg. Khí trời ẩm ướt, còn sương mù thì dày đặc đến nỗi từ cửa sổ toa xe nhìn ra khó mà nhận ra được vật gì cách xa mươi bước ở hai bên đường. Hành khách thì có cả người từ nước ngoài về, nhưng phần lớn là dân đen và người làm ăn quanh các vùng lân cận, chen chúc vào với nhau trong mấy toa tàu hạng ba. Dĩ nhiên ai nấy đều phờ phạc, mắt ríu lại vì thiếu ngủ, rét co ro, mặt mày nom võ vàng bợt bạt hẳn ra dưới ánh sương mù.

Bên cửa sổ một toa hạng ba có hai hành khách ngồi đối diện nhau từ tảng sáng - cả hai đều còn trẻ, đều gần như đi người không, đều ăn mặc xuềnh xoàng, đều có dung mạo khác đời và cuối cùng, đều có ý muốn bắt chuyện với nhau. Nếu cả hai đều biết được chỗ khác lạ của nhau trong thời điểm hiện tại, cố nhiên họ đã phải sững sờ về cái dịp tình cờ đã đưa đẩy họ đến chỗ ngồi ngay trước mặt nhau trong một toa hạng ba của đoàn tàu chạy tuyến Petersburg - Varsava một cách lạ lùng đến thế. Một trong hai người có phần nhỏ con, tuổi chừng hai bảy, tóc xoăn sẫm màu, mắt nhỏ màu xám - một đôi mắt lạ: cứ như đang rực lửa. Gã có cái mũi to bè, hai gò má cao, cặp môi mỏng luôn nhếch lên thành một nụ cười xấc xược, giễu đời và thậm chí còn hằn học nữa; duy có vầng trán cao thanh thoát là còn vớt vát được cái phần dưới tệ hại của khuôn mặt. Nổi bật trên gương mặt ấy là một nước da tái nhợt như da người chết khiến cho toàn bộ dáng vẻ của gã nom thật bơ phờ tuy thân hình gã nom khá rắn rỏi, cùng với đó là một vẻ gì đắm say khắc khoải, chẳng ăn nhập gì với nụ cười ngạo mạn, trâng tráo và cái nhìn sắc lẻm, tự phụ của gã. Gã ăn mặc như vậy là rất ấm: cả người lọt thỏm trong chiếc áo lông cừu non đen tuyền rộng rãi, có mũ trùm đầu, cả đêm không hề rét, trong lúc anh bạn đồng hành của gã đã buộc phải hứng lấy đủ vị ngọt ngào của một đêm ẩm ướt vào tháng mười một ở nước Nga bằng tấm lưng buốt giá của mình, cái đêm mà rõ ràng anh ta chưa hề chuẩn bị để đương đầu. Anh ta mặc một chiếc áo khoác không tay dày và khá rộng, có mũ to to sù sụ, đúng loại áo mà khách đi đường thường mặc ở những chốn xa xôi nào như Thụy Sĩ hay miền Bắc Italy chẳng hạn, và rõ ràng anh ta đã không tính đến những chặng cuối như cả một thôi đường từ Eidtkunen[1] đến Petersburg. Nhưng những gì thích hợp, hoàn toàn đáp ứng được nhu cầu ở Italy đã tỏ ra không phù hợp lắm ở Nga. Người mặc áo khoác này là một chàng trai, tuổi cũng chừng hai sáu - hai bảy, có chiều cao trên mức trung bình một chút với mái tóc bạch kim dày rậm, đôi má hóp, chòm râu cằm nhỏ, nhọn hoắt, vàng hoe. Chàng có cặp mắt to, màu xanh da trời với ánh nhìn chăm chú, ẩn chứa một vẻ gì thầm lặng nhưng sầu muộn, nhức nhối làm sao khiến không ít người mới gặp đã có thể nghi ngay là chàng mắc chứng động kinh. Ấy vậy nhưng gương mặt chàng trai vẫn khá ưa nhìn, nó thanh tú một cách lạnh lùng, nhưng nước da thì nhợt nhạt, còn lúc này thì đã tái ngắt đi vì lạnh. Bên tay chàng lủng lẳng một chiếc tay nải nhỏ buộc bằng một chiếc khăn quàng cũ bạc phếch dường như gói ghém tất cả hành lý của chàng. Chân chàng dận một đôi giày đế cao đi kèm với tifilet.[2] Tất cả đều không theo lối Nga. Thu mình trong chiếc áo lông kín mít, nhân lúc thư nhàn, gã tóc đen đưa mắt ngắm nghía anh bạn đồng hành và cuối cùng đã cất tiếng hỏi với một vẻ giễu cợt sỗ sàng - thái độ thân tình bỗ bã thường thấy ở mấy kẻ hay lấy làm khoái chí khi chứng kiến những khó khăn vất vả của người bên cạnh:

– Rét chứ?

Và gã so vai rụt cổ.

– Quá rét, - anh bạn đồng hành trả lời thật vồn vã, - mà đấy ông xem, đây mới chỉ là tiết băng tan thôi đấy nhé. Nếu là tiết băng giá nữa thì còn ghê gớm đến đâu? Tôi thậm chí đã không lường được là ở ta lại rét đến thế. Tôi không còn quen với mọi thứ ở đây được nữa.

– Ở nước ngoài về à?

– Vâng, ở Thụy Sĩ về.

– Ái dà! Gay cho ông đấy!…

Gã tóc đen chúm môi huýt lên một tiếng và phá lên cười ngặt nghẽo.

Cuộc trò chuyện đã được khơi mào. Tóc đen hỏi gì tóc vàng (áo khoác Thụy Sĩ) cũng trả lời ngay - sự sốt sắng như thế kể cũng lạ đời, khốn nỗi tóc vàng có nhận ra thái độ bông phèng của người đối thoại cũng như nội dung ba láp, tầm phào của câu hỏi nào đâu! Qua câu chuyện, tóc vàng cho thấy chàng đã phải xa quê hương đất nước hơn bốn năm trời đằng đẵng, chàng đã được gửi ra nước ngoài chữa bệnh, một chứng bệnh thần kinh lạ lùng gì đó, đâu như là động kinh hay kinh giật gì chả biết. Nghe nói thế, tóc đen đã mấy lần nhếch mép cười mỉa, đặc biệt gã còn phá lên cười khi nghe tóc vàng trả lời câu hỏi: “Thế người ta có chữa khỏi cho không?” bằng câu: “Chưa, vẫn chưa chữa khỏi”.

– Ha ha! Rõ ràng các vị đã mất tiền toi, vậy mà dân mình chỉ biết tin bọn họ. - Tóc đen buông một lời nhận xét cay độc.

– Thì đúng thế! - Một bạn đồng hành ngồi cạnh cất lời bắt chuyện, đó là một quý ông ăn mặc tồi tàn, nom cũng biết là hạng công chức quèn, sống lay lắt bằng đồng lương thảm hại, tuổi trạc bốn mươi, vóc dáng khỏe mạnh, mũi đỏ, mặt sần sùi. - Đúng thế đấy ạ, có điều dân Nga mình toàn đua nhau rước vạ vào thân!

– Ồ, riêng trường hợp của tôi thì các vị nhầm rồi, - chàng bệnh nhân Thụy Sĩ tiếp lời với giọng nhỏ nhẹ như muốn làm không khí dịu đi, - tất nhiên tôi cũng chẳng dám tranh cãi, biết gì đâu mà nói, có điều vị bác sĩ của tôi đã dốc hầu bao cho tôi có đủ tiền về nước và đã bỏ tiền túi ra chu cấp cho tôi ngót hai năm trời đấy ạ.

– Sao, không có ai lo tiền cho ông nữa ư? - Tóc đen hỏi.

– Vâng, người bảo trợ tôi là ông lớn Pavlisev đã qua đời hai năm nay rồi; sau khi ngài mất tôi có gửi thư về nước cho một người bà con xa là tướng quân phu nhân Epantsina, nhưng không nhận được hồi âm. Thế nên tôi mới phải về.

– Thế ông về đâu bây giờ?

– Tôi sẽ ngụ ở đâu ư?… Tôi cũng chưa biết đấy, quả… có thế thật…

– Ông vẫn còn chưa quyết định ư?

Và cả hai thính giả lại phá lên cười ầm ĩ.

– Và hẳn là toàn bộ báu vật của ông được gói gọn trong cái tay nải kia đấy nhỉ? - Gã tóc đen hỏi.

– Tôi sẵn sàng đánh cuộc với mọi người là đúng như thế đấy, - tay công chức mũi đỏ phụ họa với vẻ thích thú ra mặt. - và hành lý gửi theo người cũng không có nốt, cho dù cái nghèo chả phải là thói hư tật xấu gì, nhưng cũng vẫn là cái đập ngay vào mắt.

– Thì quả có thế thật. - Chàng trai tóc vàng cuống quýt xác nhận ngay tức khắc.

– Dù sao cái tay nải của ông cũng có một ý nghĩa nào đó, - tay công chức nói tiếp khi đã cười chán chê xong (rút cuộc thì chính chủ nhân chiếc tay nải cũng cứ dán mắt vào hai bạn đồng hành mà cười theo khiến họ càng khoái chí hơn), - và tuy có thể nói chắc rằng nó không đựng những gói tiền kim loại đúc bằng vàng như đồng Napoléon của Pháp, đồng Fridriksdor của Phổ, thấp giá hơn là đồng tiền vàng của Nga, điều mà ta còn có thể khẳng định thêm dù chỉ qua đôi ghệt bó lấy đôi giày mác ngoại của ông, nhưng… nếu bổ sung vào cái tay nải của ông một người bà con như tướng quân phu nhân Epantsina chẳng hạn, thì cái tay nải sẽ phải có một ý nghĩa khác, nhưng chỉ với điều kiện là tướng quân phu nhân Epantsina đúng là có họ với ông và ông không vì đãng trí mà nhầm lẫn… những người… quá giàu óc tưởng tượng bao giờ chả thế.

– Ồ, ông lại đoán ra rồi. - Chàng trai tóc vàng đón lời ngay. - Tôi cũng hơi nhầm, phu nhân hầu như không phải là người trong chỗ bà con, quả thật tôi không hề ngạc nhiên khi không được trả lời. Tôi cũng đã liệu trước rồi.

– Coi như ông đã mất không cái khoản cước gửi thư bảo đảm. Hừm… cơ mà ông được cái chất phác, thật thà, kể cũng đáng khen! Hừm… còn tướng Epantsin thì chúng tôi chẳng lạ gì vì nói đến ngài thì ai chả biết, mà cả người chu cấp cho ông đi chữa bệnh bên Thụy Sĩ là mồ ma ông lớn Pavlisev thì chúng tôi cũng biết cả đấy ạ, có điều phải đúng là Nikolai Andreevits Pavlisev, chả là ngài có hai người anh em họ mà. Một người hiện giờ vẫn ở Krym, còn mồ ma Nikolai Andreevits thì vốn là người rất được trọng vọng, một con người quảng giao, sinh thời có đến bốn ngàn nông nô ấy chứ ạ…

– Đúng quá rồi, ngài chính là Nikolai Andreevits Pavlisev. - Chàng trai trả lời rồi trợn tròn mắt lên mà nhìn “ông biết tuốt”.

Thỉnh thoảng mọi người lại bắt gặp những “ông biết tuốt” này, thậm chí còn bắt gặp khá thường xuyên ở một tầng lớp xã hội nào đó. Toàn bộ sự háo hức khám phá của trí lực và năng lực trong con người họ đều lao vút về một phía với một niềm đam mê mãnh liệt, không sao cưỡng nổi, nhưng rõ ràng không được dẫn dắt bởi những lợi ích và quan điểm sống quan trọng hơn, như nhận định của một nhà tư tưởng đương thời. Tiếng là “biết tuốt” nhưng cũng chỉ quanh quẩn trong mấy chuyện đời tư: Vị này làm việc ở đâu, quen biết những ai, tài sản áng chừng được độ bao nhiêu, từng trấn nhậm xứ nào, lấy ai làm vợ, của hồi môn được bằng nào, vân vân và vân vân. Phần lớn những “ông biết tuốt” này đều áo bục quần sờn, lương tháng vỏn vẹn có mười bảy rúp. Những vị bị các ông soi quá kĩ cố nhiên không thể nào hiểu được là các ông ăn thưởng ăn phạt gì mà cứ đeo đẳng mãi cái nghiệp đốn đời như vậy, ấy vậy mà không ít người trong đám các ông lại cứ như nở từng khúc ruột, dương dương tự đắc, tưởng như đã tìm thấy một món ăn tinh thần cao quý khi đã coi mớ kiến thức hổ lốn này như cả một môn khoa học. Và là một môn khoa học đầy sức quyến rũ. Tôi được biết có những học giả, nhà văn, nhà thơ, chính khách đã và đang tìm thấy trong môn khoa đó những phép dung hòa khéo léo, những mục tiêu béo bở, những điều thậm chí chỉ đem lại lợi thế cho họ trên bước đường làm nên danh phận. Suốt buổi trò chuyện, chàng trai tóc đen cứ ngáp dài ngáp ngắn, đưa mắt thẫn thờ nhìn ra cửa sổ, có vẻ nóng lòng mong chóng đến nơi. Gã tỏ ra lơ đễnh, đầu óc để tận đâu đâu, lại có phần thảng thốt, thậm chí còn trở nên kỳ quặc thế nào: đôi lúc lắng tai nghe rồi lại chẳng buồn nghe, trố mắt nhìn rồi lại chẳng thèm nhìn, cất tiếng cười rồi lại ngớ ra, chẳng hiểu ra làm sao nữa.

– Xin lỗi. - Tay công chức mặt sần sùi bỗng cất tiếng hỏi chàng trai tóc vàng có cái tay nải. - Tôi đang được hân hạnh tiếp chuyện với ai đây…

– Tôi là hoàng thân Lev Nikolaevits Myskin. - Chàng trai trả lời không chút lưỡng lự.

– Hoàng thân Myskin ư? Lev Nikolaevits à? Tôi không được biết hoàng thân đâu đấy ạ. Chẳng nghe ai nói đến bao giờ cả, thưa ngài. - Tay công chức trả lời với vẻ trầm ngâm. - Tôi không nói về dòng họ, đấy là một dòng họ lịch sử, hẳn có thể tìm thấy trong Sử ký của Karamzin[3] rồi, tôi nói về cá nhân kia: các hoàng thân Myskin thì thật chẳng có thể gặp được ở đâu, chẳng còn nghe nói đến nữa là đằng khác.

– Ồ, lại còn phải nói! - Chàng hoàng thân đáp ngay. - Cánh hoàng thân Myskin thì ngoài tôi ra bây giờ thật chẳng còn ai, có lẽ tôi là hậu duệ cuối cùng rồi đấy. Còn nói về cha ông chúng tôi, thì các cụ là nông dân nhà nước[4] cả. Cha tôi từng là một thiếu úy trong quân đội, xuất thân từ một học sinh trường sĩ quan. Đấy, tôi còn chưa được rõ thế nào mà tướng quân phu nhân Epantsina cũng lại là người thuộc dòng hoàng tộc Myskin, cũng lại là hậu duệ cuối cùng trong nội tộc…

– Ha-ha-ha! Hậu duệ cuối cùng! Ha-ha! Ông này tếu thật. - Tay công chức cười rũ ra.

Gã tóc đen cũng nhếch mép cười khẩy. Chàng tóc vàng ngớ ra khi thấy tự nhiên mình cũng biết chơi chữ, cho dù còn khá ngô nghê.

– Các vị hiểu chứ, tôi cũng chỉ buột mồm nói ra như vậy mà thôi. - Cuối cùng chàng cất tiếng phân bua với vẻ ngơ ngác.

– Chúng tôi hiểu chứ ạ, hiểu chứ. - Tay công chức vui vẻ tiếp lời.

– Thế nào, hoàng thân, ông cũng đã được học các môn khoa học đấy chứ, từng theo học với các giáo sư đấy chứ? - Gã tóc đen chợt cất tiếng hỏi.

– Vâng… tôi đã được học…

– Còn tôi thì chưa bao giờ được học hành gì.

– Tôi cũng chỉ được học đôi chút thôi mà, - chàng hoàng thân nói thêm với vẻ rụt rè, ý chừng đang định nói chữa. - Tôi có bệnh nên không có điều kiện học hành đều đặn như người khác.

– Ông có biết nhà Rogojin không? - Gã tóc đen hỏi rõ nhanh.

– Không, tôi không biết, không hề biết. Ở Nga tôi có biết ai vào với ai đâu. Ông là Rogojin à?

– Vâng, tôi là Rogojin, Parfen Rogojin.

– Parfen ư? Có phải chính là nhà Rogojin… - Tay công chức như đang muốn đề cập tới một điều gì tối ư quan trọng.

– Thì đấy, chính nhà ấy đấy. - Gã tóc đen cắt ngang câu nói của tay công chức một cách sỗ sàng với vẻ sốt ruột. Gã chưa hề nói câu nào với tay công chức mặt sần sùi, ngay từ đầu độc nói chuyện với chàng hoàng thân.

– Ờ… như thế nghĩa là sao? - Tay công chức sững người ra vì quá ngạc nhiên, mắt cứ trợn ngược lên, mặt mũi bỗng chốc biến hình biến tướng, nom đã đầy vẻ tôn sùng quỵ lụy, thậm chí còn sợ sệt nữa. - Có phải ông đang nói đến công dân công huân Semion Parfenovits Rogojin mới qua đời gần một tháng nay và để lại khoản tiền hai triệu rưỡi đấy không?

– Ông làm sao mà biết được là cụ tôi đã để lại hai triệu rưỡi tiền mặt như thế nhỉ? - Gã tóc đen cắt ngang, lần này vẫn không thèm nhìn tay công chức. - Cũng ghê đấy chứ! (gã nháy mắt với chàng hoàng thân) Thì đúng là cả một lũ lâu la đã xúm ngay vào kiếm cách dò la chứ còn sao nữa? Còn tôi thì đúng là hồi cha mất còn chết gí ở Pskov[5] mãi, hơn một tháng sau mới dẫn xác về nhà. Thằng anh khốn nạn của tôi, rồi cả mẹ tôi, chẳng ai thèm nhìn ngó đến tôi, tiền không gửi, tin không báo! Người ta coi tôi chẳng khác gì con chó! Tôi ốm sốt liệt giường ở Pskov cả một tháng trời.

– Còn bây giờ thì phải về mà chõm ngay một lúc lấy hơn triệu bạc, mà như thế là ít đấy, giời ơi là giời! - Tay công chức vỗ tay reo lên.

– Việc quái gì đến cái ông này cơ chứ! - Rogojin lại hất đầu về phía tay công chức, mặt hằm hằm, đừng hòng tôi thí cho ông một xu sứt nào đấy nhé! Ông có đi đầu xuống đất ngay trước mắt tôi thì cũng mặc xác ông!

– Tôi sẽ đi đầu xuống đất, sẽ nhào lộn múa may!

– Dơ dáng! Đã bảo không cho là không cho, ông cứ đi mà múa nhảy cả tuần!

– Không cho thì đừng cho! Tôi cũng mong thế đấy! Nhưng tôi vẫn phải múa may. Vợ dại con thơ tôi cũng vứt, chỉ biết múa và múa trước mắt ông thôi. Việc của tôi là tâng bốc, tán dương!

– Bó tay với ông! - Gã tóc đen nhổ toẹt một bãi, quay ngay sang với chàng hoàng thân. - Năm tuần trước đây tôi cũng đã như ông, một mình một tay nải thế kia, trốn cha bỏ đến nhà cô ruột ở Pskov, rồi ốm sốt nằm liệt giường, và ở nhà cha tôi đã qua đời không có tôi bên cạnh. Quả thật cha tôi đã tẩn cho tôi một trận nhớ đời. Cầu chúc cho người quá cố sống mãi trong lòng mọi người chứ cha tôi đã nện tôi suýt chết! Không biết hoàng thân có tin không chứ tôi xin thề có Chúa: Nếu ngày ấy tôi không bỏ trốn thì cũng đã mất mạng với cha rồi.

– Ông đã làm gì khiến cụ phải điên tiết thế? - Chàng hoàng thân vừa hỏi vừa trố mắt nhìn nhà triệu phú mặc áo lông với vẻ khá tò mò. Nhưng cho dù món tiền triệu cũng như việc hưởng tiền thừa kế đều là những tiết mục khá hấp dẫn, chàng hoàng thân vẫn lấy làm ngạc nhiên và quan tâm đến một điều gì khác nữa, và không hiểu sao chính Rogojin cũng rất hào hứng bắt chuyện với chàng, cho dù cái gã cần trong việc chuyện trò lại có vẻ máy móc khô khan hơn những trăn trở về đức hạnh. Thái độ của gã vẻ như xuất phát từ một tâm trạng bất an hơn là từ sự thôi thúc của những nỗi niềm chân chất. Nó xuất phát từ sự lo lắng, hồi hộp đến mức chỉ muốn có người nào đó để nhìn, có chuyện gì đó để nói. Dường như cơn sốt trong người gã vẫn chưa lui, cũng có thể là sốt rét. Riêng tay công chức thì vẫn đang để hết tâm trí vào gia đình Rogojin, y nín thở, đón lấy và cân nhắc từng lời từ miệng người khác như đang mải mê sàng lọc kim cương đá quý không bằng.

– Điên tiết thì đúng là cha tôi đã điên tiết thật, mà có lẽ là cũng phải thế thôi, - Rogojin đáp. - Nhưng thằng anh tôi mới là thằng đểu nhất với tôi. Mẹ tôi thì không nói làm gì, một bà già ham đọc tích thánh, chỉ còn biết loanh quanh với mấy bà bạn già, công to việc nhớn trong nhà ở một tay thằng anh tôi hết. Thế mà sao nó lại chẳng kịp thời báo tin cho tôi? Chúng mình hiểu quá đi chứ! Thực ra thì hồi ấy tôi ốm quá, nằm mê mệt suốt. Cũng nghe đâu ở nhà đã đánh điện đi. Nhưng điện lại đánh cho bà cô tôi mới chết chứ. Cô tôi thì đã góa chồng ba chục năm nay, cứ toàn đến ngồi với mấy vị khổ tu suốt từ sáng đến tối, độc những vị học rộng tài cao, dở điên dở dại, phán như thánh phán.[6] Cô tôi ấy à, tu thì cũng chẳng ra tu, mà lắm cái còn quá một vị nữ tu nữa ấy. Nhìn thấy bức điện một cái là bà đã hồn xiêu phách lạc, không dám bóc ra xem, cứ để nguyên như thế mang đi trình đồn cảnh sát cho nó nằm mốc ra đấy cho đến tận bây giờ. May mà có Konev Vasili Vasilits ấy, đã viết thư cho biết mọi chuyện. Đêm hôm ấy, thằng anh tôi đã lấy kéo xẻo hết cái diềm dát bao nhiêu tua vàng ròng ở tấm gấm phủ áo quan, mồm liến thoắng: “Của một đống tiền đây này”. Riêng cái đoạn này nó đã có thể bị tống sang Sibéri[7] vì can tội đại bất kính rồi. Này, ông ngáo ộp kia! - Gã hỏi tay công chức. - Theo luật định thì đó là tội đại bất kính chứ?

– Tội đại bất kính! Tội phạm thánh! - Tay công chức xác nhận ngay tức khắc.

– Phải bị tống sang Sibéri chứ?

– Sang Sibéri, sang Sibéri! Sang Sibéri ngay tức khắc!

– Mọi người vẫn cho là tôi ốm chưa khỏi. - Rogojin kể tiếp với chàng hoàng thân. - Còn tôi, không nói không rằng, ốm thì ốm, lẳng lặng ra ga lên tàu tốc thẳng về nhà để còn nói chuyện với thằng anh. Nó đã ton hót với mồ ma cụ thân sinh ra tôi đủ chuyện về tôi, tôi biết hết. Còn ngày ấy tôi đã làm cha tôi nổi cơn tam bành lục tặc vì những chuyện lằng nhằng với Nastasia Filippovna thì chuyện đó đã rõ rành rành. Trong chuyện này chỉ mình tôi có lỗi thôi. Tôi đã phạm tội tày đình.

– Với Nastasia Filippovna phải không ạ? - Tay công chức thốt lên với vẻ khúm núm và tư lự.

– Ông chả biết đâu! - Rogojin bực bội quát lên.

– Thế mà tôi biết đấy! - Tay công chức đáp với vẻ đắc thắng.

– Láo khoét! Thiếu gì Nastasia Filippovna cơ chứ! Cái lão khỉ gió này! Đồ ăn tục nói phét! Tôi đã biết là thế nào cũng bị cái giống quái thai như cái ngữ này nó bám lấy ngay! - Gã tiếp tục câu chuyện với chàng hoàng thân.

– Thế mà có khi tôi biết đấy ạ! - Tay công chức tỏ ra hăm hở. - Lebedev này biết chứ! Thưa quý ông, quý ông cứ mạt sát tôi đi, nhưng nếu tôi chứng minh được điều mình nói thì sao? Chính cái cô Nastasia Filippovna đã làm ông liên lụy khiến cụ nhà muốn sửa lưng ông bằng cây gậy chống ấy có họ là Baraskova, có thể nói là một tiểu thư danh tiếng, một công nương nữa ấy chứ, ai chả biết là cô ta vẫn cặp kè với Toski Afanasi Ivanovits ấy, một địa chủ và cũng là một nhà đại tư bản có chân trong các công ty, hội xã, và vì thế cả hai người đều có quan hệ thân tình với tướng Epantsin…

– Ái chà chà, chịu ông rồi đấy! - Cuối cùng Rogojin đã thực sự ngạc nhiên. - Chết chửa, đúng là ma xó, bố biết tỏng hết.

– Biết tuốt! Lebedev này biết tuốt! Tôi ấy à, thưa quý ông, tôi đã từng ngao du với ông bạn Aleksaska Lihatsiov đến hai tháng trời, ngày ấy ông ta cũng vừa mất cha mà, được cái xó xỉnh nào tôi cũng biết nên không có cái anh Lebedev này là ông bạn chỉ có nước nằm co, chẳng đi đâu được hết. Bây giờ ông ấy đã có chân trong phòng tín dụng nên tôi cũng có dịp tìm hiểu nhiều người, cả Armans, cả Koraliia, cả công nương Paskaia, cả Nastasia Filippovna, bao nhiêu chuyện khác nữa ấy chứ.

– Nastasia Filippovna ư? Lẽ nào cô ta lại đã cùng Lihatsiov… - Rogojin đưa mắt nhìn tay công chức với vẻ hậm hực, thậm chí môi gã còn bợt ra và run lên bần bật.

– Chă-ẳ-ng có chuyện gì! Chă-ẳ-ng có chuyện gì! Không hề có chuyện gì! - Tay công chức sực nhớ ra và bỗng cuống lên. - Lihatsiov không thể dùng tiền để mua chuộc được! Không, không thể làm như với Armans được. Bên cạnh cô nàng chỉ có Toski thôi. Tối tối cô ta vẫn ngồi trong khoang ghế lô dành riêng ở Nhà hát Lớn hay Nhà hát Pháp. Cánh sĩ quan thì vẫn khỏe kháo chuyện lắm, nhưng ngay cả bọn này cũng chả chứng minh được điều gì hết: “Kìa, họ nói, kia chính là cái cô nàng Nastasia Filippovna ấy đấy”, và cũng chỉ thế thôi, chẳng có gì hơn!

Vì đúng là chẳng có gì hơn.

– Quả có thế thật. - Rogojin xác nhận với vẻ rầu rầu, mặt ủ mày chau. - Hồi ấy Zalyojev cũng từng nói với tôi như thế. Hoàng thân ạ, có lần với chiếc bành tô ba năm tuổi của cha trên người, tôi chạy qua đại lộ Nevski, còn cô nàng từ trong một cửa hàng đi ra, bước lên xe ngựa. Hình bóng nàng bỗng chốc đã nung nấu lòng tôi. Tôi gặp Zalyojev, thằng này thì lúc nào chả sáng nước hơn tôi, tóc tai phải ra hiệu tỉa tót đàng hoàng, đi đâu cũng kè kè cái kính cầm tay, còn anh em tôi thì cha chỉ cho lê ủng rách và húp canh suông. Nó bảo tôi là cậu không với tới đâu, người ta là công nương đấy, tên công nương là Nastasia Filippovna, họ là Baraskova, cô nàng đang ở với Toski, còn Toski thì hiện đang giữ rịt lấy cô nàng vì tuy tuổi đã cao ngất ngưởng, năm nhăm rồi đấy, nhưng lại muốn lấy vợ trẻ đẹp, đúng là bông hồng số một trên toàn thành phố Petersburg. Nó còn bảo tôi là hôm nay cậu có thể thấy Nastasia Filippovna đi xem vũ ba-lê ở nhà hát Bolsoi, cô nàng sẽ ngồi trong một khoang ghế lô đôi dành riêng ở ngay tầng dưới ấy. Anh em tôi làm gì có chuyện đi xem vũ ba-lê, cha tôi có mà quật chết! Vậy mà tôi vẫn lỉnh ra ngoài được đến một tiếng và lại được nhìn thấy Nastasia Filippovna: vậy là về mất ngủ suốt đêm. Sáng hôm sau, mồ ma cụ thân sinh ra tôi đưa cho tôi hai tờ trái phiếu lãi năm phân, mỗi tờ có mệnh giá năm ngàn, bảo tôi đem bán lấy tiền rồi mang đến văn phòng nhà Andreev trả cho họ bảy ngàn rưởi, còn bao nhiêu thì mang luôn về cho cha, chớ la cà đâu nữa, cha chờ đấy. Bán được trái phiếu rồi nhưng tôi lại chẳng mang tiền đến văn phòng nhà Andreev mà cất bước lang thang, sà vào một cửa hàng Anh quốc chọn mua một đôi khuyên tai, mỗi chiếc nạm một hạt xoàn[8] gần bằng hạt hồ đào, vậy là còn thiếu mất bốn trăm rúp, tôi xưng danh, người ta tin, cho nợ lại. Tôi mang đôi khuyên tai đến nhà Zalyojev ba hoa xích thốc một hồi rồi rủ luôn anh bạn cùng đến chỗ Nastasia Filippovna. Chúng tôi đi luôn. Những gì hiện hữu dưới chân tôi, trước mắt tôi, hai bên con người tôi tôi đều không biết, không nhớ. Chúng tôi bước thẳng vào phòng khách, cô nàng ra đón chúng tôi. Tôi cứ nghệt mặt ra, quên cả tự giới thiệu, còn Zalyojev thì nhanh nhảu: “Đây là món quà kỷ niệm của Parfen Rogojin tặng quý cô để ghi nhớ cuộc gặp ngày hôm qua, quý cô vui lòng nhận cho”. Cô nàng tỏ ra niềm nở, đưa mắt nhìn hai anh, miệng mỉm cười láu lỉnh: “Ông cho em gửi lời cám ơn ông bạn Rogojin của ông đã có lòng quan tâm quý hóa như thế”, rồi cúi chào và quay đi. Hỡi ôi, làm sao mà ngay lúc bấy giờ tôi chẳng chết đi cho rảnh. Có điều ngay từ lúc ra đi tôi đã đánh bài liều: “Đằng nào thì chuyến này cũng một đi không trở lại!”. Nhưng cay cú nhất đối với tôi ấy là tôi cứ thấy như cái thằng bạn tôm láu cá kia nó đã phỗng tay trên bằng hết. Tôi thì vừa thấp bé, vừa ăn mặc lúi xùi, cứ đứng nghệt mặt ra, không nói không rằng, vừa trông thấy người đẹp là mắt đã hoa lên, không còn tự chủ được nữa, còn nó thì ăn diện bảnh bao, tóc xoăn bóng mượt, mặt mũi hồng hào, cà vạt kẻ ô, - rồi cứ thế mà uốn ba tấc lưỡi, đấu hót đến đầu đến đũa, và hẳn là cô nàng đã tưởng nó là tôi! “Thôi, tôi nói, việc đã trót rồi, bây giờ dắt nhau về, tớ cấm cậu không được giở giói gì ra nữa, cậu hiểu thế nào rồi đấy!”. Nó cười: “Thế bây giờ cậu định ăn nói thế nào với Semion Parfenyts?”. Quả thật lúc bấy giờ tôi thà nhảy xuống sông còn hơn là dẫn xác về nhà nhưng rồi bụng bảo dạ: “Đằng nào mà chả thế”, - và thất thểu lê bước về nhà như một con ma dại.

– Khổ! Đau đớn! - Tay công chức nhăn nhó, thậm chí còn run rẩy nữa. - Nói thật chứ vào tay mồ ma ông cụ thì đừng nói là mười ngàn mà mười rúp cũng đừng hòng sống nổi với cụ. - Y thẽ thọt với chàng hoàng thân. Chàng đưa mắt nhìn Rogojin với vẻ tò mò, hình như lúc này nom gã còn xanh xao hơn nữa.

– Đừng hòng sống nổi với cụ! - Rogojin nhắc lại. - Ông biết thế nào không? Ngay lập tức, - gã tiếp tục câu chuyện với chàng hoàng thân, - cha tôi đã tỏ tường mọi chuyện, chả là thằng Zalyojev gặp ai cũng đã phun ra bằng hết. Thế là cụ lôi tôi lên gác, khóa trái cửa lại, xuống tay dạy bảo suốt một tiếng đồng hồ. Cụ nói: “Đây mới chỉ là phần đánh động thôi, đêm nay tao còn đến để vĩnh biệt mày”. Ông nghĩ sao? Lão già đầu râu tóc bạc đã lao đến nhà Nastasia Filippovna để lạy lục, van xin, khóc lóc; cuối cùng cô ta đã mang chiếc hộp con ra vứt vào mặt lão: “Đấy, khuyên tai nhà lão đấy, lão khọm già, đối với tôi bây giờ món quà này còn quý gấp mười lần vì được biết là Parfen đã phải liều đến thế để có được nó. Lão về mà khấu đầu lạy tạ Parfen Semionyts cho tôi”. Thế là ngay trong ngày lễ Tạ ơn, tôi đã moi được của thằng Seriojka Protusin hai mươi rúp và bắt xe về Pskov, đến nơi lúc người vẫn đang trong cơn sốt; các bà già đã xúm lại cầu kinh cho tôi, còn tôi rượu say cứ ngồi thừ ra đấy, sau đó còn mò ra mấy quán rượu vung nốt chỗ tiền còn lại, rồi ngã vật ra đường nằm bất tỉnh suốt đêm, gần sáng lại lên cơn sốt, mà lúc đêm còn bị chó đến rứt nữa. Phải có người xốc mãi mới tỉnh.

– Thôi thôi, vứt hết! Bây giờ thì Nastasia Filippovna tha hồ mà hát, mặc sức mà reo! - Tay công chức xoa tay, cười hể hả. - Quý ông ơi, bây giờ đôi khuyên đã là chuyện nhỏ! Bây giờ chúng ta sẽ đi đền lại đôi khuyên…

– Này này, nếu ông còn dám thốt ra một lời nào nữa về Nastasia Filippovna thì thề có Chúa, tôi nện ông ngay tức khắc, cho dù ông đã từng ngao du sơn thủy với Lihatsiov đấy nhé. - Rogojin nắm chặt lấy tay y và hét toáng lên.

– Nếu ông đánh tôi thì có nghĩa là ông không còn bỏ được tôi! Thì cứ đánh luôn đi! Như thế mới khó quên nhau chứ… Thôi đến nơi rồi!

Đúng là tàu đã vào ga. Mặc dầu Rogojin có kể là gã đã lùi lũi bỏ về, nhưng ở đây đã có mấy người ra đón, đợi sẵn đấy rồi. Họ la hét và khua mũ lên vẫy gã.

– Mẹ kiếp, Zalyojev cũng ra đón đấy! - Rogojin vừa làu bàu vừa đưa mắt nhìn đời với nụ cười ngạo nghễ và thậm chí còn hằn học nữa, rồi bỗng quay sang nói với chàng hoàng thân. - Hoàng thân ạ, chẳng hiểu sao mà tôi đã đem lòng yêu quý hoàng thân. Có lẽ vì tôi đã gặp ông trong một thời điểm lạ lùng như vậy, nhưng ông kia thì cũng thế (gã ra hiệu về phía Lebedev), mà sao lòng tôi vẫn dửng dưng. Mời ông đến chỗ tôi chơi, hoàng thân nhé. Bọn tôi sẽ tháo đôi xà-cạp kia ra khỏi chân ông, sẽ khoác lên vai ông tấm áo lông chồn thượng, chính tay tôi sẽ thửa cho ông một chiếc áo đuôi tôm thượng thặng, một chiếc áo gi lê trắng muốt hoặc bất cứ màu gì ông thích, sẽ nhét đầy tiền vào túi quần túi áo của ông và… chúng ta sẽ kéo nhau đến nhà Nastasia Filippovna! Ông có đến chỗ tôi không?

– Đến đi, hoàng thân Lev Nikolaevits! - Lebedev phụ họa với vẻ trang nghiêm và trịnh trọng. - Chà, đừng bỏ lỡ dịp may! Đừng bỏ lỡ dịp may!…

Hoàng thân Myskin nhổm người lên, chìa tay ra bắt tay Rogojin với vẻ lễ phép và nhỏ nhẹ nói với gã:

– Tôi sẽ rất vui mừng được đến thăm ông và rất cảm tạ ông đã đem lòng quý mến tôi. Thậm chí tôi sẽ đến ngay hôm nay nếu thời gian cho phép. Vì xin thú thực là tôi rất thích ông, nhất là sau khi được nghe ông kể câu chuyện về đôi khuyên tai nạm hạt xoàn. Ngay trước đó cũng đã thích rồi, cho dù mặt mũi ông nom rầu rĩ lắm. Cũng xin cám ơn về mấy món áo xống mà ông đã hứa cho vì thực ra tôi cũng sắp cần đến nơi rồi. Còn tiền thì hầu như lúc này tôi không còn lấy một xu.

– Tiền thì sẽ có thôi, tối nay là có, ông cứ đến!

– Có tiền đấy, thế nào cũng có tiền, - tay công chức nói leo, - đến tối, đến mai là cùng, có đấy!

– Về khoản đàn bà thì thế nào hở hoàng thân, cũng thuộc diện ham hố đấy chứ? Cứ bảo trước đi!

– Tôi ấy à, khô-ô-ông! Tôi vốn… Có lẽ ông chưa biết, tôi vốn có bệnh bẩm sinh, không hề biết đến đàn bà đâu ạ.

– Thế thì trước sau ông cũng thành thánh sống[9] mất thôi, hoàng thân ạ, - Rogojin reo lên, - những người như ông bao giờ cũng được Chúa thương!

– Họ bao giờ cũng được Chúa thương. - Tay công chức nói vuốt đuôi.

– Còn ông thì cứ việc đi theo tôi, ông ký còm nhé. - Rogojin nói với Lebedev, và cả ba người cùng xuống tàu. Lebedev cuối cùng đã được thỏa nguyện. Chẳng mấy chốc bọn người láo nháo, nói cười ầm ĩ, đã rời sân ga đi về phía đại lộ Voznesenski.[10] Chàng hoàng thân phải rẽ sang phố Liteinaia. Khí trời ẩm ướt; chàng hoàng thân phải hỏi thăm mới biết mình còn cách mục tiêu đến ba dặm nữa, và chàng quyết định bắt xe ngựa đi luôn.

❀ ❀ ❀

[1] Một nhà ga của Phổ gần biên giới Phổ - Nga thời bấy giờ. (Tất cả các chú thích trong bản dịch này đều của người dịch.)

[2] Stiefelette (tiếng Đức): ghệt cài khuy.

[3] N.M. Karamzin (1766-1826): nhà văn, nhà viết sử Nga, tác giả bộ Sử ký 12 quyển.

[4] Một trong những loại nông dân có ở Nga cho đến năm 1861.

[5] Một thành phố cổ kính gần Petersburg, đến nay vẫn còn lưu giữ được những công trình kiến trúc có giá trị về tôn giáo và văn hóa.

[6] Nguyên văn: cứ toàn đến ngồi với mấy vị yurodivy suốt từ sáng đến tối (yurodivy có nghĩa là thầy tu khổ hạnh, bị điên hoặc giả vờ điên, có tài tiên tri).

[7] Sibéri: miền đông rộng lớn thuộc châu Á của nước Nga, vốn là nơi hoang vu, khí hậu khắc nghiệt, nơi lưu đày tội phạm trong các thời đại trước.

[8] Tức là nạm kim cương.

[9] Nguyên văn tiếng Nga: yurodivy.

[10] Voznesenski là một trong những đại lộ chính của Petersburg thời đó, nơi tác giả đã cư ngụ từ mùa xuân 1847 đến tháng Tư 1849 và từ tháng Hai đến tháng Tư 1867, thường được tác giả nhắc tới trong các tác phẩm của mình.