– Tất nhiên là ông sẽ không lên tiếng phủ nhận, - Gavrila Ardalionovits nói ngay với Burdovski lúc đó đang dỏng tai tròn mắt ra mà nhìn gã với vẻ vô cùng sửng sốt, - tất nhiên là ông sẽ không lên tiếng và cũng sẽ không muốn nghiêm túc phủ nhận một điều là ông đã ra đời đúng hai năm sau cuộc hôn nhân hợp pháp giữa người mẹ đáng kính của ông với ngài ký lục ngạch dân sự Burdovski, cha ông. Về ngày sinh tháng đẻ của ông thì quá dễ xác minh qua những bằng chứng rõ rành rành, thành thử việc bóp méo sự thật này trong bài báo của ông Keller, điều nhục mạ đối với hai mẹ con ông đó, chỉ có thể giải thích bằng trí tưởng tượng ngông cuồng của ông Keller. Ông ấy tính làm thế để chứng minh được rõ ràng hơn quyền hạn của ông, hỗ trợ ông trong việc đi đòi quyền lợi. Ông Keller bảo rằng ông ấy đã đọc bài báo cho ông nghe trước, nhưng chưa đọc hết… không nghi ngờ gì nữa, ông ấy chưa đọc cho ông nghe đến đoạn này…

– Chưa, chưa đọc đến thật, - gã võ sĩ cướp lời, - nhưng mọi điều tôi thông báo đều được ông ấy gật gù công nhận hết, và thế là tôi…

– Xin lỗi ông Keller đã nhé, - Gavrila Ardalionovits ngắt lời gã, - ông để yên tôi nói đã. Tôi đoan chắc với ông rằng trước sau rồi cũng phải động đến bài báo của ông thôi, đến lúc đó tha hồ cho ông giải thích, nhưng lúc này tốt nhất chúng ta hãy tiếp tục theo thứ tự, phải có lần có lượt. Kể cũng rất tình cờ, với sự giúp đỡ của Varvara Ardalionovna Ptisyna, em gái tôi, tôi đã có được từ tay Vera Alekseevna Zubkova, một bà địa chủ góa chồng rất thân với cô ấy, một bức thư do mồ ma cụ Nikolai Andreevits Pavlisev gửi từ nước ngoài về cho bà hai mươi bốn năm về trước. Sau khi đã trở nên gần gũi với Vera Alekseevna, tôi đã được bà ấy mách nước để đến với ngài đại tá hưu trí Timofei Fiodorovits Viazovkin một người bà con xa và đã từng là một người bạn chí tình của ngài Pavlisev. Thế là tôi còn có thêm từ tay ngài Viazovkin hai bức thư nữa của ngài Pavlisev, cũng gửi từ nước ngoài về. Căn cứ vào ba bức thư đó, xét theo ngày tháng và những sự kiện được nêu ra trong đó ta có thể chứng minh một cách quá rõ ràng như hai với hai là bốn, không có cách nào bác bỏ, thậm chí nghi ngờ được nữa, rằng Nikolai Andreevits Pavlisev đã xuất ngoại (để ở lại nước ngoài ba năm liền) trước khi ông ra đời đúng một năm rưỡi, ông Burdovski ạ. Còn mẹ ông thì như ông đã biết, chưa bao giờ rời khỏi nước Nga… Tạm thời tôi sẽ không đem đọc những bức thư này vì đã quá khuya, chỉ xin trình bày sự kiện thôi. Nhưng nếu ông muốn, ông Burdovski ạ, ông có thể hẹn gặp tôi vào sáng mai cũng được, đem theo bao nhiêu người làm chứng cũng được cùng với các chuyên gia nhận dạng chữ viết. Tôi tin chắc rằng sau đó ông sẽ không thể không nhận ra sự thật mười mươi ở những điều tôi đã nói. Và nếu vậy thì mọi việc coi như xong, chấm hết.

Đám khách mới lại trở nên nhộn nhạo và thể hiện một tâm trạng hoang mang sâu sắc. Burdovski chợt rời ghế đứng lên.

– Nếu thế thì đúng là tôi đã bị bịp, bị lừa, nhưng không phải Tsebarov lừa bịp, mà đã từ lâu lắm rồi kia; tôi khỏi cần chuyên gia, khỏi cần gặp gỡ, tôi tin, tôi xin phép khước từ… tôi không lấy mười ngàn đâu… xin cáo biệt…

Y cầm lấy mũ rồi dịch ghế ra để đi.

– Kìa ông Burdovski, nếu có thể, - Gavrila Ardalionovits cất giọng khẽ khàng và dịu ngọt để giữ chân khách, - ông vui lòng nán lại cho năm phút. Xung quanh vấn đề này chúng ta còn có thể nắm được ít nhiều sự kiện rất quan trọng, đặc biệt là đối với ông, phải nói dù sao đó cũng là những sự kiện cực kỳ lý thú. Theo tôi thì ông là người không thể bỏ qua những sự kiện này và rất có thể là ông sẽ thoải mái hơn khi sự việc đã được giải trình tường tận…

Burdovski lẳng lặng ngồi xuống ghế, đầu hơi cúi, tuồng như đang suy nghĩ rất lung. Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu vừa đứng lên theo cũng lập tức ngồi xuống theo. Tuy là chưa đến nỗi hồn vía lên mây, mất hết tinh thần và dũng khí, nhưng rất rõ là anh chàng đã quá bối rối. Ippolit thì mặt mày cau có, ủ ê và dường như quá đỗi bàng hoàng. Cậu ta liền bật lên ho sặc sụa, bắn cả máu lên chiếc khăn quàng cổ. Gã võ sĩ giật bắn người.

– Chà, Antip! - Gã kêu lên cay đắng. - Chả là hôm kia… mình đã bảo ông là có khi ông không phải là con cụ Pavlisev đấy thôi!

Mọi người cười khúc khích, nhưng vài ba người vẫn cười khá to, không nhịn được.

– Điều ông vừa nói đó, ông Keller ạ, - Gavrila Ardalionovits tiếp lời, thật vô cùng quý giá. Nhưng dựa vào những căn cứ xác thực, tôi hoàn toàn có quyền khẳng định rằng ông Burdovski tuy biết rất rõ ngày sinh tháng đẻ của mình nhưng lại không hề biết là phần lớn cuộc đời, cụ Pavlisev đã ở nước ngoài và bao giờ về nước cũng chỉ lưu lại một thời gian ngắn. Ngoài ra, bản thân việc xuất ngoại xa xưa đó cũng chẳng có gì ghê gớm đến mức hơn hai mươi năm sau, ngay cả những vị thân quen của cụ còn nhớ được, chứ đừng nói là ông Burdovski, thuở đó còn chưa ra đời nữa. Tất nhiên là bây giờ mà nói chuyện dò la manh mối thì thật bó tay rồi, nhưng tôi phải thú thật là những thông tin tôi nhận được đã đến với tôi một cách hoàn toàn ngẫu nhiên và rất có khả năng là chẳng bao giờ đến cả, cho nên có thể nói là ông Burdovski và cả đến Tsebarov chắc chắn không thể nào có được những thông tin ấy, cho dù họ có tính chuyện dò la. Nhưng có thể là họ đã không tính chuyện…

– Thưa ông Ivolgin, xin lỗi ông chứ… - Ippolit bỗng ngắt lời gã với vẻ nóng nảy, - ông cứ rông dài mãi như thế để làm gì? Giờ đây đen trắng rõ ràng rồi, chúng tôi đã nhất trí với ông về vấn đề chủ yếu rồi, vậy ông còn bám lấy cái câu chuyện lằng nhằng quá nặng đầu, khó chịu ấy để làm gì vậy? Ông muốn khoe cái tài điều tra khám phá của ông chăng? Ông muốn làm cho chúng tôi cùng hoàng thân thấy được ông là một tay thám tử tài ba như thế nào chăng? Ông không định biện bạch cho Burdovski đấy chứ? Chẳng qua vì thiếu hiểu biết mà ông ấy mới dây dưa đến vụ việc này, vậy thì có lý gì mà lại không lượng thứ cho ông ấy? Ý ông là như vậy chứ gì? Nhưng làm như vậy kể cũng to gan đấy, tôn ông ạ! Burdovski không cần ông phải thông cảm lượng thứ gì sất cả, ông biết quá đi rồi! Ông ấy đang buồn bực, ông không nói ông ấy cũng đã đủ khổ tâm rồi, ông ấy đang thấy mình khó xử, ông phải nhận ra, phải thấu hiểu điều đó chứ!

– Đủ rồi đấy, cậu Terentiev ạ, nói thế đủ rồi, - Gavrila Ardalionovits cướp lời, - cậu bình tĩnh lại đi, đừng nổi nóng lên như thế, trông cậu mệt lắm rồi thì phải? Tôi hiểu cậu. Thôi được, nếu quý vị muốn, tôi xin kết thúc chuyện này nhưng cũng buộc phải trình bày tóm tắt mấy điều trọng yếu mà theo tôi sẽ rất không thừa đối với việc nhận thức sự việc một cách đầy đủ nhất, - gã nói thêm khi đã nhận ra phản ứng của đám khách mới: tất cả đã có phần nôn nóng. - Tôi chỉ muốn chứng minh để tất cả những ai quan tâm đến sự việc này thấy rõ rằng mẫu thân ông, ông Burdovski ạ, sở dĩ được ngài Pavlisev quan tâm ưu ái chỉ vì người là em ruột của một nữ gia nhân đã được Nikolai Andreevits Pavlisev thầm yêu trộm nhớ từ thuở thiếu thời và hẳn đã cùng nàng tính chuyện trăm năm nếu như cô gái đã không đột ngột qua đời. Tôi có đủ bằng chứng cho thấy cái sự cố gia đình đó là hoàn toàn xác thực cho dù chẳng mấy ai biết đến, thậm chí còn bị lãng quên. Tôi còn có thể kể rõ ràng rằng mẫu thân ông đã được ngài Pavlisev đón về nuôi dạy khi người còn là một cô bé lên mười, coi người như em ruột, quý hóa đến mức đã dành sẵn cho người một món hồi môn tươm tất và tất cả những cử chỉ ưu ái đó đã gây nên những tiếng xì xầm lo ngại trong đại gia đình ngài, thậm chí mọi người còn nghĩ là ngài sẽ lấy cô em nuôi làm vợ nhưng đến năm hai mươi tuổi, cô em đã nhận lời một ông công chức Sở Đạc điền, ngài Burdovski (chuyện này tôi cũng có thể chứng minh là đúng). Tôi đã thu thập được một số cứ liệu xác thực cho thấy phụ thân ông hoàn toàn không phải là người làm ăn chính đính. Khi đã có trong tay mười lăm ngàn rúp tiền hồi môn của mẫu thân ông, người đã tự ý bỏ việc, lao vào chuyện mánh mung buôn bán, rồi bị lừa hết sạch vốn liếng, cay đắng quá không chịu nổi mới đâm ra rượu chè, từ đó mới đổ bệnh ra mà đi đến chỗ chết non, vậy là vợ chồng chỉ sống với nhau chưa được tám năm. Sau đó, theo lời mẫu thân ông thuật lại thì người đã phải một thân một mình vật lộn với cuộc sống trong cảnh khốn cùng và hẳn đã không còn trụ nổi nếu như không được sự giúp đỡ thường xuyên và hào hiệp của ngài Pavlisev, ngài đã giúp người đến sáu trăm rúp mỗi năm. Không những thế, có vô số bằng chứng cho phép khẳng định rằng ngài rất quý ông, một đứa bé con. Căn cứ vào những bằng chứng đó và cũng lại theo lời xác nhận của mẫu thân ông thì ngài rất thương ông chủ yếu vì từ bé ông đã mắc chứng líu lưỡi, khó nói, cứ lắp ba lắp bắp, thôi thế cũng coi như một đứa trẻ tật nguyền, bất hạnh đáng thương (tôi có đủ bằng chứng xác thực để nói được rằng ngài Pavlisev đã suốt đời mang nặng một tấm tình trìu mến thiết tha đối với tất cả những gì bị vùi dập, phải hứng chịu sự bất công của tạo hóa, nhất là ở trẻ con và theo tôi đây là sự thật vô cùng quan trọng đối với công việc của chúng ta). Cuối cùng tôi có thể lấy làm hãnh diện là đã có đủ căn cứ xác thực nhất để nói về điều chính yếu là sự tận tâm tận lực của ngài Pavlisev đối với ông như vậy (ngài đã cố gắng rất nhiều để lo cho ông vào trường trung học, được học tập dưới sự giám sát công phu của các nhà giáo) đã dần dà khiến cho gia đình họ mạc ngài Pavlisev đoán ông là con đẻ của ngài và phụ thân ông chẳng qua chỉ là một đức lang quân bị cắm sừng. Nhưng chủ yếu là điều suy đoán đó chỉ trở thành điều quyết đoán hẳn hoi vào những năm cuối đời của ngài Pavlisev, khi mọi người có ý hoảng sợ về vấn đề di chúc vì thực ra những manh mối ban đầu đã bị lãng quên, chẳng còn biết đâu mà lần. Không nghi ngờ gì nữa, điều quyết đoán đó cũng đã đến với ông, ông Burdovski ạ, và ông chỉ còn biết tin theo. Mẫu thân ông, người mà tôi đã có vinh hạnh được làm quen thì tuy chẳng lạ gì những lời đồn thổi đó, nhưng mãi đến nay vẫn không ngờ là con trai mình đã bị cuốn theo luồng dư luận ngấm ngầm như vậy (về chuyện này thì tôi cũng đã giấu người). Thưa ông Burdovski, tôi đã tìm được người mẹ đáng kính của ông trong cảnh ốm đau quẫn bách mà người đã lâm vào từ ngày ngài Pavlisev mất. Qua hai hàng nước mắt biết ơn, người đã cho tôi biết rằng chỉ nhờ có ông và sự phụng dưỡng của ông mà người còn sống được trên đời, người đặt nhiều hy vọng vào ông và tin tưởng chắc chắn vào những thành tựu sau này của ông…

– Chết chửa, không thể chịu được nữa! - Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu kêu ầm lên với vẻ sốt ruột. - Rông dài mãi như thế để làm gì vậy?

– Không còn ra cái thể thống gì nữa! - Ippolit tỏ ra khó chịu, ngồi không yên trên ghế. Nhưng Burdovski vẫn không để ý gì, cứ ngồi ngây như phỗng.

– Để làm gì ư? Nhằm mục đích gì ư? - Gavrila Ardalionovits làm ra vẻ ngạc nhiên nhưng đã sẵn sàng đáp trả một cách cay độc bằng cách đưa ra kết luận của mình. - Vâng đây, thứ nhất, giờ đây có lẽ ông Burdovski đã thấy rõ rành rành rằng ngài Pavlisev đã yêu quý ông bằng cả một tấm tình độ lượng chứ không phải vì ông là con đẻ của người. Đó là điều mà ông Burdovski cần phải nhận ra chứ không phải chỉ biết gật gù tán thưởng luận điệu của ông Keller khi vừa liếc qua bài báo. Sở dĩ tôi nói thế là vì tôi vẫn coi ông là người đáng trọng, ông Burdovski ạ. Thứ hai, rõ ràng ở đây không hề có chuyện bịp bợm gian manh nào hết, kể cả từ phía Tsebarov. Cách hiểu này còn hệ trọng đối với chính bản thân tôi nữa vì hoàng thân vừa nóng mắt lên với tôi, làm như tôi cũng có bụng nghi ngờ về một trò bịp bợm gian manh trong câu chuyện não lòng này. Ngược lại, đây chính là sự quyết đoán từ tất cả các phía và tuy Tsebarov rất có thể là một tay đại bịp nhưng trong chuyện này, rõ ràng ông ta chỉ là một kẻ cơ hội, theo đóm ăn tàn, những mong kiếm được một món hời trên cương vị một luật sư và toan tính của ông ta không những khá tinh vi và thiện nghệ mà còn rất trúng: Ông ấy dựa vào cái thói dễ dãi về tiền bạc của hoàng thân cũng như niềm biết ơn sâu nặng của hoàng thân đối với mồ ma cụ Pavlisev. Cuối cùng, quan trọng hơn hết, ông ấy đã dựa vào cái cách nghĩ cách nhìn nghĩa hiệp nổi tiếng của hoàng thân đối với bổn phận con người trước lương tâm và danh dự. Về phần ông Burdovski thì có thể nói rằng dưới ảnh hưởng của Tsebarov và đám người ủng hộ, ông ta đã tự giác bắt tay vào việc, hầu như không vì lợi ích bản thân mà chính là để phụng sự chân lý, tiến bộ, nhân quần. Giờ đây, khi tôi đã có dịp giải trình mọi nhẽ, hẳn tất cả mọi người đều thấy là dù sao ông Burdovski vẫn là người chính trực và có thể hoàng thân càng muốn được tỏ lòng ưu ái với ông ấy hơn, muốn được giúp đỡ ông ấy một cách thiết thực nên mới nhắc đến chuyện ngôi trường và cụ Pavlisev.

– Thôi, Gavrila Ardalionovits, ông đừng nói nữa! - Chàng hoàng thân hốt hoảng kêu lên, nhưng đã muộn.

– Tôi đã nói rồi, nhắc đi nhắc lại ba lần rồi, - Burdovski quát inh lên, - tiền nong gì, tôi không cần gì hết cả! Tôi không nhận đâu… chẳng có lý do gì… tôi không thèm… thế đấy!…

Và thiếu chút nữa thì y đã rời khỏi hàng hiên lao thẳng ra đường, nhưng anh chàng gọi Lebedev bằng cậu đã túm lấy tay y và thì thầm với y điều gì đó. Y liền quay lại và rút từ túi áo ra một chiếc phong bì thư cỡ lớn vứt lên chiếc bàn con kê ngay bên cạnh chàng hoàng thân.

– Tiền đấy!… Các người to gan thật… to gan thật!… Tiền!…

– Đó là hai trăm năm mươi rúp mà ngài đã cả gan nhờ Tsebarov chuyển cho ông ấy như tiền bố thí ấy mà, - Doktorenko giải thích.

– Thế mà bài báo lại nói là năm mươi rúp!

– Lỗi tại tôi! - Chàng hoàng thân vừa bước đến bên Burdovski vừa nói, - tôi rất có lỗi đối với ông, ông Burdovski ạ, nhưng tôi làm thế không có nghĩa là bố thí đâu, hãy tin tôi đi. Hôm nay tôi cũng thật đáng trách… chẳng khác gì hôm nọ. (Chàng hoàng thân đang quá đỗi buồn phiền, coi bộ mệt mỏi và ốm yếu quá, câu chữ lại rời rạc nữa rồi). Tôi đã nói về trò bịp bợm… nhưng không có ý trách cứ gì ông cả, tôi đã phạm sai lầm. Tôi đã nói là ông… cũng chẳng khác gì tôi, cũng bệnh tật ốm đau như thế. Nhưng ông vẫn khác tôi, ông còn… dạy học, còn phụng dưỡng mẹ già. Tôi đã nói là ông đã để mẹ ông ở lại một mình, nhưng ông yêu quý mẹ, chính mẹ ông cũng nói… tôi không biết… Gavrila Ardalionovits cũng chưa nói hết với tôi… tôi thật đáng trách. Tôi đã đánh bạo xin phép biếu ông mười ngàn rúp, nhưng tôi làm thế thật không hay, lẽ ra tôi phải làm cách khác, còn bây giờ thì… hết sách, vì ông đã khinh tôi…

– Đúng là một cái nhà thương điên! - Lizaveta Prokofievna kêu lên.

– Chứ còn gì nữa, đúng là nhà thương điên! - Aglaia tức khí nói xẵng nhưng lời lẽ của nàng đã chìm đi trong tiếng ầm ĩ rộ lên khắp chung quanh. Bây giờ mọi người đều lớn tiếng luận bàn, tranh cãi, kẻ nói người cười. Ivan Fiodorovits Epantsin đã quá bực mình, chỉ còn biết ngồi chờ Lizeveta Prokofievna, mặt hầm hầm như bị đứa nào chọc tức. Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu tranh thủ nói lời cuối cùng.

– Vâng, thưa hoàng thân, phải công nhận là dù sao ngài cũng luôn biết cách lợi dụng cái tình cảnh… ốm đau bệnh tật của ngài (nói như vậy cho nó dễ nghe một tý); ngài đã biết xin dâng hiến tình bạn và tiền bạc của ngài một cách khôn khéo đến mức không một kẻ hẳn hoi tử tế nào có thể chấp nhận được. Như vậy thì hoặc là quá ngây thơ, hoặc là quá khôn khéo… điều đó hẳn là ngài biết rõ hơn ai hết.

– Ấy, thưa quý vị, - vừa giở gói tiền ra, Gavrila Ardalionovits đã vội kêu lên, - ở đây không hề có hai trăm năm mươi rúp, mà chỉ có một trăm. Thưa hoàng thân, tôi làm thế này là phòng sự hiểu lầm.

– Thôi, kệ! - Chàng hoàng thân xua tay ngăn Gavrila Ardalionovits lại.

– Không, không “kệ” được! - Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu chộp ngay lấy câu nói của chàng. - Ngài nói thế là coi thường chúng tôi quá đấy, hoàng thân ạ. Chúng tôi không lẩn tránh, chúng tôi nói toạc ra rằng: Vâng, ở đây chỉ có một trăm rúp, chứ không còn đủ hai trăm năm mươi rúp, nhưng đằng nào mà chả thế…

– Kh-không, không nói thế được, - Gavrila Ardalionovits đã kịp phản ứng với vẻ ngạc nhiên khá ngây thơ.

– Ông đừng ngắt lời tôi như thế, chúng tôi không đến nỗi đần độn như ông tưởng đâu, ông luật sư ạ, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu nói với giọng hằn học, - tất nhiên là một trăm rúp không phải là hai trăm rưỡi rúp, hai khoản tiền không như nhau được, nhưng cái quan trọng là ở vấn đề nguyên tắc. Ở đây thái độ mới là điều quan trọng, còn cái chuyện thiếu một trăm năm mươi rúp chỉ là chuyện nhỏ. Điều quan trọng là Burdovski không nhận của bố thí của ngài, hoàng thân tôn quý ạ, ông ấy ném trả nó vào mặt ngài, như vậy thì một trăm hay hai trăm rưỡi cũng chẳng khác gì nhau. Burdovski đã khước từ mười ngàn, ngài thấy rồi đấy, vậy thì có là một kẻ đốn mạt, ông ấy mới chịu bỏ túi một trăm rúp! Một trăm năm mươi rúp kia đã được dùng để thanh toán tiền lộ phí cho Tsebarov vào cái hôm ông ấy cần đến gặp hoàng thân. Ngài cứ việc chê cười chúng tôi về sự vụng về, về khả năng điều hành công việc quá non nớt, chẳng thế thì ngài cũng đã ra sức biến chúng tôi thành những kẻ nực cười, nhưng xin chớ cả gan bảo chúng tôi là những kẻ bất lương. Một trăm năm mươi rúp này, thưa hoàng thân tôn quý, coi như cả bọn chúng tôi còn mắc nợ hoàng thân, chúng tôi sẽ hoàn đủ cả vốn lẫn lãi, cho dù có phải trả dần từng rúp một. Burdovski hoàn cảnh rất nghèo, ông ấy không có tiền triệu, còn Tsebarov thì lúc về đã xuất trình bản kê đầy đủ. Chúng tôi đã từng hy vọng là chuyến này may ra vớ bở… Ở vào địa vị ông ấy thì ai mà chả phải làm như vậy?

– Ai là ai mới được chứ? - Hoàng thân S. thốt lên.

– Thế này thì tôi đến phát điên lên mất! - Lizaveta Prokofievna kêu lên.

Từ nãy đến giờ vẫn chỉ đứng yên quan sát sự đời, Evgeni Pavlovits bỗng phá lên cười.

– Chuyện này nhắc tôi nhớ tới một cuộc biện hộ nổi tiếng cách đây không lâu của một luật sư, ông ấy đã lôi ra mọi nỗi khốn cùng để hòng chạy tội cho thân chủ của mình, một kẻ đã giết cả sáu người một lúc để cướp của. Ông ấy nói chán rồi bỗng hạ một câu kết luận xanh rờn, đại khái là: “Như thế thì lẽ tất nhiên là thân chủ của tôi phải nẩy ra ý định giết sáu người như vậy mà thôi, mà thử hỏi ở vào địa vị của bị cáo thì ai mà chẳng nẩy ra ý định như thế chứ?”. Kể ra cũng có cái ý gì trong đó, có điều nghe thật quá buồn cười.

– Đủ rồi đấy! - Lizaveta Prokofievna kêu ré lên, cả người run lên vì tức giận, - vứt béng cái chuyện nhảm nhí ấy đi là vừa!…

Người đã bị kích động ghê gớm. Đầu người ngả ra sau như có ý hăm dọa thế nào đó, đồng thời, với một vẻ thách thức đầy ngạo mạn, dữ dằn và nôn nóng, người quắc mắt lướt qua cả đám khách mới, nhưng ngay trong những giây phút ấy, chưa chắc người đã phân biệt được ai là bạn ai là thù nữa. Đó chính là lúc một cơn giận bị kìm nén quá lâu bỗng chủ yếu biến thành một cuộc tấn công, một nhu cầu phải lăn xả vào ai đó ngay tức khắc. Những người biết tính Lizaveta đã cảm nhận được ngay là sắp có chuyện khi thấy người rất khác. Ngày hôm sau, Ivan Fiodorovits đã tâm sự với hoàng thân S. rằng “bà ấy vẫn thường phát điên lên như thế nhưng điên dại như hôm qua thì thật chẳng mấy khi, phải đến ba năm mới có một lần, đúng thế, không hơn!”.

– Đủ rồi đấy, Ivan Fiodorovits ạ! Ông cứ để mặc tôi! - Lizaveta Prokofievna kêu lên. - Bây giờ ông còn đưa tay ra cho tôi như thế để làm gì? Ban nãy thì ông chẳng biết đường mà đưa tôi ra khỏi đây. Ông là một người chồng, một người chủ gia đình, lẽ ra ông phải xách tai tôi mà lôi ra khỏi đây như lôi một mụ đàn bà ngu xuẩn một khi tôi không vâng lời ông và không chịu ra khỏi đây chứ. Ít ra thì ông cũng phải nghĩ đến mấy cô con gái của ông chứ! Còn bây giờ không có ông chúng tôi cũng sẽ tìm được đường thôi, đủ nhục lắm rồi… Mà khoan, tôi còn muốn có lời cảm tạ hoàng thân nữa đấy! Xin đa tạ hoàng thân đã khoản đãi thế này! Còn tôi thì cũng đã ngồi lại để nghe chuyện của những người trẻ tuổi… Đến là tệ hại, tệ hại quá thể! Toàn những chuyện bát nháo, nhố nhăng, những chuyện như thế thì đến nằm mơ cũng chả gặp được! Lẽ nào lại có lắm chuyện như thế được?… Im đi, Aglaia! Thôi đi, Aleksandra! Không phải việc của các cô!… Ông cũng đừng quanh quẩn bên cạnh tôi nữa. Evgeni Pavlyts ạ, tôi chán ông lắm rồi!… Ông bạn quý mến, thế là ông cũng lại đi xin lỗi mấy người này nữa đấy, - người quay sang chàng hoàng thân với chuyện của chàng, - nào là “lỗi tại tôi, tôi đã dám cả gan đòi được biếu ông tiền”… Còn cậu nữa, cái anh bạn phét lác này, cậu cười cợt chuyện gì nào? - người bỗng quay ra sừng sộ với anh chàng gọi Lebedev bằng cậu, - cậu này thì cứ những là “chúng tôi xin được khước từ tiền bạc của ngài, chúng tôi đang yêu cầu, chứ không xin xỏ!”. Có điều là cậu ấy cũng không biết rõ là ngay ngày mai, cái anh chàng ngốc nghếch kia sẽ vác cái tấm tình bằng hữu và tiền bạc của mình đến với cả bọn để xin được hiến dâng đâu đấy! Hoàng thân sẽ làm như vậy chứ? Ông có làm như vậy hay không?

– Tôi sẽ làm như vậy, - chàng hoàng thân nhỏ nhẹ đáp.

– Mọi người nghe thấy cả rồi đấy! Cậu thì vẫn trù tính như vậy đấy thôi, - người lại quay sang với Doktorenko, - dù sao tiền cũng đã nằm trong túi cậu rồi, thật bõ công phét lác, tung hỏa mù vào mắt chúng tôi… Không, anh bạn trẻ ạ, cậu đi mà tìm những kẻ ngu ngốc khác, chứ tôi thì tôi còn lạ gì bụng dạ các người… tôi biết tỏng cái trò mèo của các người rồi!

– Kìa, Lizaveta Prkofievna! - Chàng hoàng thân kêu lên.

– Chúng ta đi về thôi, Lizaveta Prokofievna ạ, đã đến lúc thật rồi, tiện thể chúng ta sẽ đón hoàng thân cùng đi luôn, - hoàng thân S. cố cười nói thật bình tĩnh. Các tiểu thư vẫn đứng riêng ra một góc, hầu như đang hoảng sợ, vị tướng thì hoảng thật cứ không bỡn, mọi người nói chung đều thấy rất ngạc nhiên. Có mấy người đứng ở phía xa thì chỉ thấy cười khúc khích và thì thầm gì đó với nhau. Riêng Lebedev thì mặt mày hớn hở như bắt được vàng.

– Thưa phu nhân, những chuyện quái gở và hỗn loạn thì rồi phu nhân sẽ thấy ở khắp nơi thôi, - tuy chưa hết bối rối, anh chàng gọi Lebedev bằng cậu vẫn nói chuyện đâu ra đấy.

– Nhưng cũng không đến nỗi như thế! Không đến nỗi như cách hành xử lúc này của các người, anh bạn ạ! - Lizaveta Prokofievna độp luôn với vẻ hùng hổ như kẻ loạn thần kinh. - Các vị có để mặc tôi không nào? - Người quát những người đang tìm cách khuyên can mình, - không, Evgeni Pavlyts ạ, nếu như chính ông cũng vừa nói toạc ra rằng đến cả một viên luật sư biện hộ tại tòa cũng khẳng định rằng không có gì tự nhiên hơn cái việc gì quẫn bách mà phải đi giết sáu mạng người, như vậy thì quả thật thế gian đã đến ngày tuyệt diệt. Chuyện như thế đúng ra tôi cũng chưa nghe nói bao giờ. Bây giờ thì tôi đã rõ hết rồi! Thế còn cái vị ngắn lưỡi này, chẳng lẽ cái ngữ này mà còn không dám giết (người chỉ thẳng vào Burdovski lúc này đang trố mắt nhìn người với vẻ vô cùng sửng sốt)? Tôi dám đánh cuộc với mọi người rằng nhất định hắn ta sẽ giết! Tiền của ông, mười ngàn bạc của ông thì chắc là hắn ta không lấy, chẳng mặt mũi nào mà lấy, nhưng đêm đến hắn sẽ lẻn vào mà cắt cổ ông rồi lục tráp lấy tiền. Lấy một cách bình thản như không! Có gì đáng ngần ngại nữa đâu cơ chứ! Hành động này cho thấy “một nỗi chán chường cao quý”, “một sự bác bỏ” hay những gì gì nữa, ai mà biết được… Quái quỷ! Tất cả đều đảo lộn, rối tinh rối mù hết cả! Một đứa con gái đang lớn lên trong gia đình bỗng nhảy phốc lên một cỗ xe ngay giữa phố mà rằng: “Mẹ ơi, mấy hôm trước con vừa kết hôn với anh A anh B gì rồi đấy, thôi chào mẹ nhé!”. Theo các người thì xử sự như thế có đúng mức không? Có đáng kính trọng không? Có hợp lẽ tự nhiên không? Một vấn đề phụ nữ. Đây, cậu bé này (người đưa tay chỉ vào Kolia), cách đây mấy hôm cậu ấy cũng đã gân cổ lên với tôi rằng đây cũng chính là một “vấn đề phụ nữ”. Cho dù mẹ cô có ngu si đần độn thế nào đi nữa, cô cũng phải đối xử với bà với tư cách một con người chứ!… Cơn cớ làm sao mà vừa rồi các người lại dám ngang nhiên xông thẳng vào nhà người khác như vậy? “Chớ có cả gan mà hạch sách bọn này, bọn này đang có việc”. “Ông hãy trao hết mọi quyền hành cho chúng tôi, chớ có cả gan mà ho he hóc hách điều gì trước mặt chúng tôi. Ông hãy nhất nhất tỏ lòng tôn kính chúng tôi, cho dù chẳng có gì đáng phải tôn với kính, còn ông thì chúng tôi sẽ coi không bằng một tên đầy tớ mạt hạng trong nhà!”. Cả bọn lao đi tìm kiếm sự thật, tự thấy mình có quyền làm những chuyện này, nhưng bản thân lại đi viết báo vu khống người khác, chẳng khác gì một lũ vô đạo. “Chúng tôi yêu cầu chứ không xin xỏ, và ngài cũng đừng hòng nghe thấy lời cảm ơn nào của chúng tôi vì ngài hành động chính là để cho lương tâm ngài thanh thản đấy thôi!”. Nếu anh nói thế thì hoàng thân cũng có thể đáp lại rằng ông ấy cũng không hề cảm thấy biết ơn ông Pavlisev vì Pavlisev cũng đã làm việc thiện để cho chính lương tâm mình được thanh thản đấy. Nhưng anh lại chỉ biết trông cậy vào lòng biết ơn của ông ấy đối với Pavlisev: Ông ấy không vay tiền của anh, chẳng nợ nần gì anh ráo, vậy thì anh còn biết trông cậy vào đâu ngoài lòng biết ơn ấy nữa? Anh còn không muốn nói đến chuyện biết ơn ư? Một lũ điên rồ! Bọn người này cho xã hội là dã man và vô nhân đạo vì nó luôn dè bỉu một người con gái theo trai. Nhưng nếu anh thấy xã hội là dã man thì ắt là anh đã thấy là cô gái đó quá đau lòng trước sự kỳ thị của xã hội. Đã biết thế rồi mà anh còn viết báo để phơi cô ta ra trước mắt mọi người và đòi thiên hạ phải hàn gắn vết thương lòng cho cô ấy là nghĩa lý làm sao? Một lũ điên rồ! Một lũ hiếu danh! Bọn người này không tin Chúa Trời, không tin Chúa Giê su! Các người đã bị cái thói hiếu danh, tự phụ nó nuốt chửng rồi, sẽ đến lúc các người xâu xé lẫn nhau thôi, ta báo trước cho mà biết. Há đó không phải là những chuyện rối ren, hỗn loạn, quái gở hay sao? Vậy mà sau đó cái gã đốn đời kia còn mò đến để xin lỗi bọn này nữa đấy! Những kẻ như các người có đông không nhỉ? Các người cười cái gì, có phải các người thấy tôi cứ tự bêu riếu bản thân mình trước mặt các người không? Đành phải thế thôi, chẳng có cách nào khác! Còn cậu, cái giống trơ tráo này, xin cậu đừng nhăn nhở trước mặt tôi như thế! (người bỗng lăn xả vào Ippolit), bản thân mình còn thở chẳng ra hơi, vậy mà vẫn ra tay làm hư hỏng người khác. Cậu đã làm hư thằng bé nhà tôi (người lại đưa tay chỉ vào Kolia). Nó cũng chỉ còn biết lải nhải về cậu nữa mà thôi, cậu nhồi cái chủ nghĩa vô thần vào óc nó mà, cậu không tin Chúa mà, có quất vào xác cậu cũng không có gì là quá đáng, thưa quý cậu; mà thôi, tôi cũng chán các người lắm rồi!… Thế ngày mai ông có đến chỗ bọn nó không, hở hoàng thân Lev Nikolaevits? - Người lại hỏi chàng hoàng thân, giọng hổn hển.

– Tôi sẽ đến.

– Thế là đủ rồi, tôi không còn muốn biết đến ông nữa! - Người ngúng nguẩy bỏ đi nhưng bỗng quay lại ngay. - Và ông sẽ đến chỗ anh bạn vô thần này chứ? - Người đưa tay chỉ vào Ippolit. - Mà làm sao mà cậu phải cười tôi, dè bỉu gì tôi? - người quát lên bằng một giọng lạ tai và bỗng lao về phía Ippolit vì đã không chịu nổi cái cười châm chọc của cậu ta nữa.

– Lizaveta Prokofievna! Lizaveta Prokofievna! Lizaveta Prokofievna! - Tiếng mọi người vang lên khắp xung quanh.

– Maman, rõ xấu hổ quá! - Aglaia hét toáng lên.

– Tiểu thư cứ yên tâm, Aglaia Ivanovna ạ, - Ippolit bình tĩnh nói tuy đã bị Lizaveta Prokofievna xấn đến ngay bên cạnh, chộp lấy tay rồi cứ giữ chặt lấy không biết để làm gì. Người đứng yên trước mặt cậu mà nhìn cậu chằm chằm bằng một cái nhìn điên dại, - tiểu thư cứ yên tâm, rồi maman của tiểu thư sẽ nhận ra rằng không thể cấu xé một kẻ đang hấp hối… tôi sẵn sàng giải thích lý do vì sao tôi lại cười… tôi rất vui khi được phép…

Rồi cậu bỗng bật lên họ sặc sụa không sao kìm lại được trong suốt một phút.

– Chết đến nơi rồi mà còn khéo trổ tài thao thao bất tuyệt! - Lizaveta Prokofievna buông tay cậu ta ra rồi vừa kêu lên vừa kinh hãi nhìn cậu đưa tay quệt máu ở mồm. - Đúng là cậu không nên nói nữa! Đi nằm nghỉ đi…

– Hẳn phải thế thôi, - Ippolit đáp rất khẽ, gần như nói thầm, giọng khản đặc, - hôm nay về đến nhà là tôi sẽ đi nằm… chỉ hai tuần nữa là tôi chết tôi mà, tôi biết chứ… Ngay trong tuần vừa rồi, chính bác sĩ B-n[1], đã nói thẳng với tôi… Vậy nên nếu các vị cho phép, tôi sẽ có đôi lời vĩnh biệt các vị.

– Cậu điên rồi chắc? Nói ba lăng nhăng! Phải chữa bệnh, thế thôi, không phải lúc dài dòng! Thôi về đi, về luôn đi, về nằm nghỉ đi!. - Lizaveta Prokofievna hốt hoảng giục.

– Tôi mà nằm xuống bây giờ là nằm luôn cho đến chết, không còn dậy được nữa đâu, - Ippolit mỉm cười, - hôm qua tôi cũng đã định đi nằm luôn một mạch cho đến lúc bấy giờ, nhưng rồi lại quyết định hoãn đến ngày kia vì chân vẫn còn lê được… để hôm nay cùng anh em kéo đến đây mà… có điều tôi mệt quá rồi…

– Thôi thế ngồi xuống đi, ngồi xuống, làm sao mà phải đứng? Đây, ghế của cậu đây, - Lizaveta Prokofievna kêu lên và tự tay đẩy ghế đến cho cậu cả.

– Cảm ơn phu nhân, - Ippolit nói khẽ, - xin phu nhân dịch ghế sang đây, ngay trước mặt tôi, chúng ta nói chuyện với nhau một chút… nhất định phải nói chuyện với nhau một chút, Lizaveta Prokofievna ạ, quả thật bây giờ tôi chỉ còn mong có thế… - cậu ta lại mỉm cười với phu nhân. - Phu nhân thử nghĩ xem, hôm nay tôi đang có cơ hội cuối cùng được có mặt giữa mọi người trên cõi thế, chứ hai tuần nữa thì chắc là đã ở trong lòng đất. Vậy nên có thể nói đây là một cuộc chia tay với nhân quần và vạn vật. Cho dù tôi không đa cảm gì cho lắm nhưng phu nhân biết cho là lòng tôi rất hân hoan vì tất cả sự kiện đó đã diễn ra ở đây, ở Pavlovsk này: Dù sao ta cũng được ngắm nhìn cây cối xanh tươi, cành lá xum xuê.

– Còn chuyện trò gì nữa bây giờ? - Lizaveta Prokofievna càng lúc càng hoảng hốt hơn, - cậu sốt ghê quá. Cứ hét lên mãi, gào lên mãi, bây giờ mới hụt hơi, hổn hà hổn hển!

– Tôi về nghỉ ngay đây. Tại sao phu nhân lại chỉ muốn khước từ chút ý nguyện cuối cùng của tôi như thế?… Mà phu nhân không biết chứ từ lâu tôi đã hằng ao ước được hội kiến với phu nhân đấy, Lizaveta Prokofievna ạ. Tôi đã được nghe nói nhiều về phu nhân… qua Kolia; nó hầu như là người duy nhất không bỏ rơi tôi… Phu nhân là một người phụ nữ độc đáo, một người phụ nữ kỳ lạ, và giờ đây chính tôi cũng đã thấy được… phu nhân không biết chứ tôi còn có phần cảm mến phu nhân nữa.

– Lạy Chúa, thế mà suýt nữa thì mình đánh nó.

– Aglaia Ivanovna đã can phu nhân, có phải thế không ạ? Aglaia Ivanovna là con gái phu nhân đấy chứ? Tiểu thư đẹp đến nỗi mới thoạt nhìn tôi đã đoán ra ngay, tuy chưa từng được gặp. Xin phu nhân cho phép được ngắm nhìn người đẹp lần cuối đời này nữa mà thôi, - Ippolit nở một nụ cười méo mó, gượng gạo thế nào, - ở đây còn có cả hoàng thân, cả đức ông, người bạn đời của phu nhân, tất cả bạn bè. Vì sao phu nhân lại khước từ chút ý nguyện cuối cùng của tôi như vậy?

– Gia nhân đâu, mang ghế ra đây! - Lizaveta Prokofievna hô nhưng đã tự tay kéo ghế đến ngồi ngay trước mặt Ippolit. - Kolia đâu, - người ra lệnh, - con sửa soạn đi ngay với cậu này nhé, đưa cậu ấy về, mai thế nào ta cũng…

– Nếu phu nhân cho phép, tôi sẽ xin hoàng thân một tách trà… Tôi mệt quá. Thế này nhé, thưa Lizaveta Prokofievna, hình như phu nhân đã có ý định kéo hoàng thân về nhà uống trà, xin các vị cứ ngồi lại đã, chúng ta họp mặt với nhau một lúc cho vui, còn hoàng thân thì thế nào mà chả cho tất cả chúng ta uống trà cơ chứ. Tôi xin lỗi là cứ đi cắt đặt như thế… Nhưng chả là tôi biết tính phu nhân mà, phu nhân hiền lắm, hoàng thân cũng vậy… tất cả chúng ta đều lành như bụt ấy thôi, kể cũng buồn cười…

Chàng hoàng thân đâm ra hớt hải thế nào, Lebedev thì ba chân bốn chẳng lao vút vào trong nhà, Vera liền đâm bổ theo cha.

– Mà thực ra thì nói cũng không sao, cậu cứ việc nói, có điều là nên nói khẽ thôi, mà cũng đừng bốc quá. - Tướng quân phu nhân dằn giọng. - Cậu làm cho tôi thấy mủi lòng… hoàng thân ạ, ông không đáng được tôi ngồi uống trà với ông đâu nhưng nhất định tôi sẽ ngồi lại đấy, cho dù không có ý định xin lỗi một người nào hết! Không ai hết! Rõ chuyện vớ vẩn! Tuy nhiên, nếu như tôi có trót nói câu gì động chạm đến ông, hoàng thân ạ, thì xin ông bỏ quá cho, nhưng cũng tùy ý ông thôi. Mà tôi cũng không níu kéo ai đâu, - người bỗng quay ra hằm hè với chồng con cứ như họ đã trêu chọc người ghê gớm lắm, - có phải đi về nhà một mình tôi cũng đi được hết…

Nhưng mọi người đã không để cho người nói hết câu. Người ta đổ cả đến quây lấy người, hỏi han săn đón. Chàng hoàng thân lập tức cất lời mời mọi người ngồi lại uống trà và xin lỗi là đã quên khuấy mất. Thậm chí vị tướng cũng tỏ ra khả ái đến mức cứ cất giọng thì thầm để trấn an vợ và ân cần hỏi xem người có lạnh khi ngồi ngoài hiên như thế này không. Ngài còn toan hỏi Ippolit xem cậu theo học đại học đã lâu chưa nhưng nghĩ thế nào lại thôi. Evgeni Pavlovits và hoàng thân S. bỗng trở nên cực kỳ khả ái và vui vẻ. Căn cứ vào nét mặt của Adelaida và Aleksandra, vẻ ngạc nhiên và thậm chí là vẻ hài lòng ẩn hiện trên gương mặt mọi người, có thể thấy là không khí đã dịu đi, tóm lại, mọi người đều hoan hỉ khi thấy Lizaveta Prokofievna đã qua cơn khủng hoảng. Ai nấy đều ngồi nguyên tại chỗ, không ai muốn bỏ về, kể cả tướng Ivolgin, nhưng Lebedev đã thì thầm gì đó vào tai ngài với vẻ khó chịu khiến ngài vội lẩn nhanh vào một góc. Chàng hoàng thân đến cả với cánh Burdovski để mời mọc từng người, không thiếu một ai. Đám khách mới cứ lầu bầu trong miệng với vẻ miễn cưỡng là họ sẽ chờ Ippolit rồi lập tức kéo cả bọn ra tận cuối hàng hiên mà ngồi lại với nhau ở đấy. Hẳn là trà đã được pha sẵn từ lâu trong nhà Lebedev vì lúc này được dọn ra ngay tức khắc. Đồng hồ điểm mười một tiếng.

❀ ❀ ❀

[1] Trong các tác phẩm của mình, tác giả thường nhắc đến bác sĩ nội khoa S.P.Botkin (1832-1889), người đã trực tiếp chữa bệnh cho mình vào năm 1865.