Với tách trà có được từ tay Vera, con gái Lebedev, Ippolit chỉ nhấp qua tí chút rồi đặt ngay xuống chiếc bàn con và bỗng đưa mắt nhìn quanh với vẻ bối rối, ngượng ngùng đến lạ.

– Thưa phu nhân Lizaveta Prokofievna, phu nhân thử nhìn mấy chiếc tách này xem, - cậu ta tỏ ra vội vã khác thường, - những chiếc tách bằng sứ này, hình như là sứ thượng hảo hạng đấy, lúc nào cũng chỉ thấy bày trong tủ kính nhà Lebedev chẳng bao giờ thấy lôi ra… chả đây là của hồi môn của vợ ông ấy mà… họ chỉ bày để ngắm vậy thôi… vậy mà ông ấy đã dọn ra cho chúng ta dùng trà để tỏ lòng tôn kính phu nhân, rõ ràng ông ấy đã vui mừng đến vậy…

Cậu ta còn muốn nói gì thêm nhưng không biết nói thế nào được nữa.

– Cậu cả cuống rồi, tôi biết ngay mà! - Evgeni Pavlovits thì thầm vào tai chàng hoàng thân. - Nguy hiểm quá, đúng không? Chắc chắn là nó sắp giở trò quái đản gì đây cho hả giận đấy thôi, thế này thì Lizaveta Prokofievna cũng khó mà ngồi yên được.

Chàng hoàng thân đưa mắt nhìn anh bạn với vẻ phân vân.

– Ông không ngại những trò quái đản ư? - Evgeni Pavlovits lại hỏi. - Tôi cũng thế, tôi còn mong nữa là đằng khác. Đúng là tôi chỉ mong cho phu nhân Lizaveta Prokofievna quý mến của chúng ta bị trả đũa đến nơi đến chốn, mà nhất thiết là phải ngay hôm nay, ngay lúc này mới được. Tôi chưa muốn ra về khi chưa có chuyện. Ông như đang bị sốt hay sao ấy?

– Chuyện ấy nói sau, ông cứ để yên, tôi đang có việc. Phải rồi, tôi không được khỏe, - chàng hoàng thân trả lời qua quýt, thậm chí còn có vẻ nóng nảy. Chàng đã nghe người ta nhắc đến tên mình: Ippolit đang nói về chàng.

– Phu nhân không tin ư? - Ippolit cười nghiêng ngả. - Sự thật là như thế, mà chắc chắn là hoàng thân sẽ tin ngay và không chút ngạc nhiên.

– Ông nghe thấy đấy chứ, hở hoàng thân? - Lizaveta Prokofievna quay về phía chàng, - ông nghe thấy đấy chứ?

Tiếng cười rộ lên khắp xung quanh. Lebedev nhao người lên phía trước và cứ toáy cả lên ngay trước mặt Lizaveta Prokofievna.

– Cậu ấy bảo là cái ông ba bị này này, cái ông chủ nhà trọ của ông ấy… đã chữa cho ông kia cái bài báo viết về ông mà chúng ta vừa được nghe đấy.

Chàng hoàng thân trố mắt nhìn Lebedev với vẻ bàng hoàng.

– Sao ông không nói gì cả thế? - Lizaveta Prokofievna thậm chí còn giậm chân quát hỏi.

– Thì đấy, - chàng hoàng thân nói lúng búng, mắt vẫn không rời ông bạn, - tôi đã thấy được là ông ấy đã ra tay sửa chữa.

– Đúng thế chứ? - Lizaveta Prokofievna quay ngoắt về phía Lebedev.

– Quả có thế, thưa lệnh bà! - Lebedev đặt tay lên ngực để trả lời một cách ngang nhiên, bình thản như không.

– Hay lắm đấy mà còn hãnh diện! - Phu nhân đã suýt nhảy dựng lên.

– Tôi hèn hạ lắm, hèn hạ lắm! - Lebedev vừa lắp bắp vừa vung tay đấm ngực thùm thụp và cúi đầu xuống mỗi lúc một thấp hơn.

– Ông có hèn hạ hay không cũng chẳng liên quan gì đến tôi! Ông ấy cứ làm như tự nhận mình là “hèn hạ” là mọi chuyện đâu vào đấy hết. Giao du với cái hạng người như vậy mà không thấy xấu hổ sao, hở hoàng thân? Tôi hỏi lại ông một lần nữa đấy. Tôi sẽ không bao giờ tha thứ cho ông về chuyện đó đâu.

– Hoàng thân sẽ lượng thứ cho tôi đấy! - Lebedev nói với vẻ tin tưởng đầy xúc động.

– Chỉ xuất phát từ thiện ý, - Keller bỗng xộc đến bên Lizaveta Prokofievna mà cất tiếng oang oang, giọng sang sảng, - chỉ xuất phát từ thiện ý, thưa quý phu nhân, vả cũng không muốn phản lại người bạn vừa mới chinh phục được mà tôi cứ giấu mãi cái chuyện chữa bài, cho dù ông ấy cũng đã từng một mực mời chúng tôi ra khỏi nhà như quý phu nhân đã được nghe thấy đấy. Để cho bài viết được chuẩn xác hơn, tôi đã bỏ ra sáu rúp nhờ ông ấy cho biết những sự việc mà ông ấy biết rõ rành rành, còn tôi thì quả là chưa nắm chắc, chứ không hề nhờ ông ấy chữa văn. Về chuyện đi ghệt, chuyện ăn khỏe ở nhà vị giáo sư Thụy Sĩ, chuyện năm mươi rúp chứ không phải hai trăm rưỡi rúp, tóm lại tất cả những chi tiết linh tinh ấy là đều do ông ấy cung cấp cho với giá sáu rúp, chứ không hề có chuyện chữa văn.

– Tôi phải nói rõ một điều, - Lebedev ngắt lời Keller với vẻ nóng lòng sốt ruột để giở giọng lè nhè làm cho tiếng cười cứ loang ra mãi, - đó là tôi chỉ chữa có nửa đầu bài báo mà thôi nhưng vì đến đoạn giữa thì chúng tôi đi đến chỗ bất đồng và tranh cãi về một ý, nên sửa sau tôi cũng đã bỏ luôn không chữa chạy gì đâu đấy ạ, vậy nên tất cả những chỗ ngớ ngẩn trong bài báo (rõ ràng là ngớ ngẩn!) thì xin đừng đổ vấy cho tôi đấy ạ…

– Thì ra đó là điều ông ấy đang lo lắng đấy! - Lizaveta Prokofievna kêu lên.

– Xin được hỏi ông, - Evgeni Pavlovits hỏi Keller, - các ông đã sửa chữa bài báo vào thời gian nào?

– Sáng hôm qua, - Keller đáp, - chúng tôi đã gặp nhau sau khi đã hứa hẹn đàng hoàng là sẽ cùng nhau giữ kín chuyện này.

– Đó là lúc ông ấy quỳ xuống dưới chân anh mà thề sẽ trung thành với anh mãi mãi đấy mà! Hừ, lại có cái hạng người đốn mạt như thế chứ! Thôi, tôi không cần sách Pushkin của ông nữa đâu, mà cũng đừng cho con gái đến nhà tôi nữa!

Lizaveta Prokofievna đã toan đứng dậy nhưng bỗng giận dữ quay về phía Ippolit lúc đó vẫn đang cười.

– Thế nào đấy, hở anh bạn trẻ, cậu định đem tôi ra làm trò cười ở đây sao?

– Chả phải thế đâu, lạy Chúa, - Ippolit cười gượng gạo, - nhưng lạ nhất đối với tôi vẫn là cái tính nết kỳ quặc của phu nhân đấy, thưa phu nhân Lizaveta Prokofievna. Thú thật là tôi đã cố ý chĩa mũi dùi vào Lebedev, tôi biết cách tác động đến phu nhân mà, chỉ một mình phu nhân thôi vì hoàng thân thì vẫn quen tha thứ và chắc cũng đã tha thứ hết rồi… mà có khi còn tìm cách biện hộ cho người có lỗi nữa kia. Đúng thế không nào, hở hoàng thân?

Cậu ta thở dốc lên, càng nói chàng hồi hộp khác thường.

– Rồi sao nữa?… - Lizaveta Prokofievna giận dữ hỏi, người lấy làm lạ trước giọng điệu của cậu ta. - Thế rồi sao?

– Tôi đã được nghe nói nhiều về phu nhân, nói chung là… rất thích… vì thế tôi đã trở nên hết lòng quý trọng phu nhân, - Ippolit nói tiếp.

Lời lẽ của cậu ta dường như đều có ẩn ý. Ngoài miệng thì ăn nói với giọng giễu đời thật đấy, nhưng trong bụng thì bổi hồi bồi hồi quá thể, cậu ta cứ nhớn nhác nhìn quanh như nghi ngại điều gì, câu chữ thì thường xuyên lẫn lộn, không đầu không cuối. Tất cả những biểu hiện đó cùng với cái bộ dạng ho lao và ánh mắt kỳ lạ, long lanh và cuồng dại của cậu cứ vô tình khiến mọi người tiếp tục để ý đến cậu.

– Hẳn là tôi đã lấy làm lạ… có điều là tôi vốn rất không am hiểu sự đời (tôi công nhận là đúng như thế đấy)… vâng, hẳn là tôi đã lấy làm lạ trước cái việc phu nhân chẳng những đã vui lòng nán lại với bọn người hèn kém chúng tôi, mà còn cho các… tiểu thư cùng nán lại để theo dõi một câu chuyện lằng nhằng, cho dù các tiểu thư đã đọc đủ thứ trong các tiểu thuyết rồi. Tuy nhiên… cũng rất có thể… tôi không biết… vì tôi đang rối trí thế này này… nhưng dù sao tôi cũng không biết là ngoài phu nhân ra, ai là người còn có thể nán lại… theo lời thỉnh cầu của một cậu bé (vâng, một cậu bé, tôi lại công nhận điều này nữa) để cùng chung vui với nó trong một tối vui, cùng tham gia… đủ mọi trò để rồi… đến hôm sau lại lấy thế làm hổ thẹn… (tuy nhiên tôi cũng đồng ý là tôi ăn nói không được gẫy góc), tôi vô cùng tán thưởng và hết lòng ngưỡng mộ tất cả những cử chỉ vừa nói đó của quý phu nhân cho dù qua nét mặt đức lang quân của người tôi đã thấy rõ là ngài rất không vừa ý… Hi hi! - cậu ta cười ngặt nghẽo rồi bỗng bật lên ho rũ rượi đến nỗi suốt hai phút không làm sao mà nói tiếp được.

– Chết chửa, thở không ra hơi nữa chứ lị! - Lizaveta Prokofievna vừa nói với giọng lạnh lùng và gay gắt vừa đưa mắt nhìn cậu bé với vẻ săm soi nghiêm khắc. - Này, anh bạn trẻ thân mến, cậu nói thế là đủ lắm rồi. Chấm dứt đi là vừa!

– Thưa quý cậu, tôi cũng xin phép thưa với quý cậu, - Ivan Fiodorovits bỗng cất tiếng với vẻ giận dữ vì đã mất hết bình tĩnh, - vợ tôi hiện đang là khách của hoàng thân Lev Nikolaevits, một người bạn chung và cũng là hàng xóm của chúng tôi, và dù sao cũng không đến lượt anh bạn trẻ phải xét đoán về hành vi của Lizaveta Prokofievna cũng như lớn tiếng nói này nói khác về nét mặt của tôi. Đúng thế đấy ạ. Và nếu như vợ tôi đã nán lại đây, - ngài càng nói càng tỏ ra giận dữ, - thì hẳn là vì quá ngạc nhiên, quá tò mò trước một đám người trẻ tuổi kỳ quặc, âu đó cũng là điều dễ hiểu đối với mọi người trong thời buổi này mà, thưa quý cậu. Tôi cũng đã nán lại như vẫn thường dừng lại trên phố khi nhìn thấy cái gì là lạ hay hay, như… như… như…

– Như khi bắt gặp một cái gì hiếm có, - Evgeni Pavlovits nhắc.

– Đúng quá rồi, - ngài hớn hở vì quả thật cũng đang hơi bí, - đúng là khi đang phải dán mắt vào một thứ gì hiếm thấy. Nhưng dù sao tôi cũng thấy ngạc nhiên và rầu lòng hơn cả (chỉ biết nói một cách khô khan như vậy mà thôi) là quý cậu, một người trẻ tuổi, đã không hiểu được rằng sở dĩ Lizaveta Prokofievna nán lại với quý cậu thế này chính là vì quý cậu đang đau ốm, nếu như không nói trắng ra là quý cậu sắp lìa đời. Phải nói đó là hành động xuất phát từ lòng trắc ẩn, từ mối thương tâm trước những lời lẽ thảm thiết của quý cậu đấy, thưa quý cậu, và dù sao cũng không một vết nhơ nào có thể dính vào tên tuổi, phẩm chất và vị thế của phu nhân được… Này bà, Lizaveta Prokofievna! - Tướng quân đã đỏ mặt lên khi buông ra lời kết luận, - Bà có muốn ra về thì chúng ta hãy có lời cáo biệt vị hoàng thân đôn hậu của chúng ta và…

– Con có lời đa tạ tướng công vì những lời giáo huấn, - Ippolit đột ngột ngắt lời ngài bằng giọng nghiêm túc, mắt vẫn nhìn ngài với vẻ đăm chiêu.

– Cả nhà mình đi về thôi, maman, còn chết dí ở đây đến bao giờ nữa!… - Aglaia vừa nói với vẻ sốt ruột và bực dọc vừa rời ghế đứng lên.

– Ông vui lòng chờ cho hai phút nữa, Ivan Fiodorovits thân mến ạ, - Lizaveta Prokofievna quay sang nói với chồng với vẻ nghiêm túc, - tôi có cảm tưởng là cậu ấy đang sốt li bì và mê sảng thật rồi; nhìn mắt cậu ấy là tôi biết ngay mà; không thể bỏ mặc cậu ấy trong tình cảnh như thế được. Lev Nikolaevits à! Ông có thể cho cậu ấy ngủ nhờ ở đây được không, chứ không thì đêm nay bạn bè đến phải lôi xềnh xệch về Petersburg thôi? Cher prince,[1] ông chán lắm hả? - Không hiểu sao người bỗng quay sang hỏi hoàng thân S. - Aleksandra ơi, lại đây đi, sửa lại đầu tóc cho nó gọn gàng một chút đi, con gái!

Người đưa tay sửa lại tóc cho con gái tuy tóc nàng vẫn gọn gàng, chẳng có làm sao, rồi người hôn nàng. Thực ra người gọi con đến cũng chỉ để âu yếm con một chút.

– Tôi vẫn cho rằng phu nhân là người hiểu biết…[2] - Ippolit lại nói khi dòng suy tưởng miên man tạm dứt. - A phải rồi! Tôi đang định nói thế này này, - cậu ta mừng vì đã sực nhớ ra: - Burdovski thì vẫn thực lòng muốn bảo vệ mẹ mình đấy chứ, đúng không? Thế mà rồi chính ông ấy lại làm ê mặt mẹ. Còn hoàng thân thì những muốn giúp đỡ Burdovski. Xuất phát từ động cơ trong sáng, ngài xin được kết bạn tâm giao với ông ấy, lại còn xin được biếu ông ấy một món tiền nữa chứ. Có thể nói là trong số tất cả các vị thì hoàng thân là người duy nhất không có ác cảm với ông ấy, vậy mà bây giờ hai người cứ như là quân thù quân hằn của nhau chứ lị… Ha ha ha! Tất cả các vị đều ghét Burdovski vì các vị đều thấy ông ta cư xử với mẹ thật khiếm nhã và lỗ mãng, đúng không? Đúng thế không nào? Chả là các vị đang quá mê mẩn cái dáng vẻ mỹ miều của các khuôn mẫu, cố bảo vệ bằng được những khuôn mẫu ấy là gì, có đúng thế không? (Từ lâu tôi đã nghi là không chỉ có những khuôn mẫu ấy!). Ồ, xin thưa với các vị rằng chẳng có một ai trong số các vị biết yêu thương mẹ như Burdovski đâu! Thưa hoàng thân, tôi biết là ngài đã dấm dúi gửi tiền cho mẹ Burdovski qua tay Ganeska và tôi dám đánh cuộc (hi-hi-hi! - cậu ta cười rũ ra), tôi dám đánh cuộc là Burdovski hiện giờ cũng đang trách ngài đã khiếm nhã và vô lễ đối với mẹ ông ấy, lạy Chúa, ha-ha-ha!

Cậu ta lại thở dốc và bật lên ho sặc sụa.

– Thế nào, xong chưa? Nói hết chưa nào? Thôi, bây giờ đi ngủ đi, cậu đang sốt đấy, - Lizaveta Prokofievna vừa nóng nảy ngắt lời vừa trố mắt nhìn cậu ta chằm chặp, vẻ đầy lo lắng. - Chết thật thôi, lạy Chúa! Thế này mà còn cứ hộc lên mãi!

– Hình như ông đang cười thì phải? Sao lúc nào ông cũng cười tôi như thế nhỉ? Lúc nào cũng chỉ thấy ông cười tôi thôi! - Cậu ta bỗng cất tiếng hỏi Evgeni Pavlovits với vẻ lo lắng và giận dữ; vị này quả có cười thật.

– Tôi chỉ muốn hỏi cậu, cậu… Ippolit… xin lỗi, tôi quên mất họ của cậu rồi.

– Cậu Terentiev, - chàng hoàng thân nhắc.

– Phải rồi, Terentiev, cám ơn hoàng thân, ngài cũng mới nói cho tôi biết đấy mà, thế mà lại quên khuấy đi mất… cậu Terentiev ạ, tôi muốn hỏi cậu là tôi nghe nói thế này liệu có đúng không: Cậu bảo là cậu chỉ cần thò đầu ra ngoài cửa sổ mà nói chuyện với thiên hạ mười lăm phút đồng hồ là mọi người nhất trí ngay và chạy theo cậu ngay tức khắc?

– Rất có thể là tôi đã nói… - Ippolit đáp, vẻ như đang nhớ lại. - Chắc chắn là tôi đã nói như thế đấy! - Cậu ta đưa mắt nhìn Evgeni Pavlovits với vẻ cứng cỏi và bỗng nói thêm, lại hoạt bát như trước. - Thế thì sao?

– Chả sao cả, tôi chỉ hỏi cho biết để còn tìm cách bổ sung.

Evgeni Pavlovits ngừng lời, nhưng Ippolit vẫn chăm chú nhìn chàng với vẻ nóng lòng chờ đợi.

– Thế nào, ông này đã nói xong chưa đấy? - Lizaveta Prokofievna hỏi Evgeni Pavlovits - kết thúc nhanh lên, ông bạn, cậu ấy phải đi ngủ rồi đấy nhé. Hay không biết đằng nào mà kết thúc? (Người bực dọc kinh khủng).

– Có lẽ tôi cũng phải bổ sung thêm một chút, - Evgeni Pavlovits cười nói, - cậu Terentiev ạ, theo tôi, tất cả những gì tôi đã được nghe bạn bè cậu nói cũng như tất cả những gì mà cậu vừa bày tỏ một cách quá tài tình như vậy chung quy lại là cả một luận thuyết tán tụng quyền năng, trước hết là quyền năng, quyền năng phải vượt qua tất cả, thậm chí phải gạt bỏ tất cả những gì còn lại, có thể là cả việc xem xét nội dung của quyền năng nữa. Có thể là tôi đang mắc sai lầm trong chuyện này chăng?

– Cố nhiên là ông nhầm lẫn mất rồi, thậm chí tôi còn không hiểu được ông… thế rồi sao nữa? Ở góc hàng hiên cũng đã nghe có tiếng rì rầm. Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu cứ lầu bầu trong miệng:

– Hầu như chẳng còn gì đáng nói nữa đâu, - Evgeni Pavlovits nói tiếp, - tôi chỉ muốn vạch ra rằng xuất phát từ chỗ đó, câu chuyện có thể nhảy thẳng sang vấn đề quyền lực, tức là quyền của nắm đấm đơn thuần và ý nguyện cá nhân như cái kết rất dễ gặp trên đời. Prudhon[3] chả đã chốt lại ở vấn đề quyền lực là gì. Trong cuộc nội chiến ở Mỹ,[4] nhiều đại biểu hàng đầu của phái tự do đã lên tiếng ủng hộ các chủ đồn điền vì theo họ, dân da đen vốn dĩ là giống người thấp kém hơn dân da trắng, do đó quyền lực phải thuộc về dân da trắng…

– Thế thì sao?

– Như vậy có nghĩa là cậu không phủ nhận vấn đề quyền lực?

– Ừ đấy, thì sao?

– Cậu kiên định thật; tôi chỉ muốn nói rằng từ quyền của kẻ mạnh cho đến quyền của cọp beo và cá sấu và thậm chí là Danilov và Gorski nữa cũng chẳng xa xôi gì mấy.

– Tôi không biết, thế rồi sao nữa?

Ippolit cứ ngồi nghe như vịt nghe sấm và nếu cứ luôn mồm “thế thì sao” với “thế rồi sao” thì hình như cũng tại quen mồm là chính chứ chả phải vì chú ý và muốn biết thêm gì hết.

– Chẳng còn gì nữa… hết.

– Dù sao tôi cũng không giận ông đâu, - Ippolit kết luận một cách thật bất ngờ và chìa tay ra để bắt tay với vẻ ngớ ngẩn, miệng cười cười. Evgeni Pavlovits lúc đầu thì thấy rất ngạc nhiên nhưng rồi cũng đã nghiêm nghị đưa tay chạm vào tay anh bạn trẻ như vui lòng đón nhận sự tha thứ vậy.

– Tôi không thể không có lời đa tạ cậu, - chàng nói với giọng lễ phép đượm vẻ lấp lửng, - là cậu đã có nhã ý cho tôi được nói vì tôi còn lạ gì cái chuyện một người theo phái tự do ở ta không bao giờ chịu để cho người khác có chính kiến riêng mà không sừng sộ với người ta ngay lập tức, thậm chí còn giở trò tệ hại hơn thế nữa…

– Đúng quá chứ còn gì nữa, - tướng Ivan Fiodorovits tán thưởng, ngài đã ngáp dài ngáp ngắn, tay chắp đít, lững thững đi ra cổng, vẻ chán chường ra mặt.

– Thôi nhé, đủ rồi đấy, ông bạn ạ, - Lizaveta Prokofievna bỗng nhắc Evgeni Pavlovits, - phát ngấy lên với các người…

– Thôi chết, muộn quá rồi, - Ippolit vội đứng lên với vẻ lo lắng đến hốt hoảng, cứ nhớn nhác đưa mắt nhìn quanh, - tôi đã cầm chân các vị, tôi những muốn gãi bày tất cả với các vị… tôi cứ nghĩ là sẽ nói hết… trong lần cuối… đúng là chuyện hão huyền…

Rõ ràng là cậu ta cứ hết một cơn mê sảng nặng nề lại tươi tỉnh lại được một lúc, lại cứ tỉnh như sáo mà nhớ lại và phun ra từng câu một về đủ thứ chuyện có lẽ đã nghĩ ra được và nung nấu từ lâu trong những giờ đau ốm buồn tẻ dài dằng dặc phải trằn trọc một mình.

– Thôi nhé, xin vĩnh biệt! - Ippolit bỗng cất tiếng chào rành rọt. - Các vị tưởng rằng nói lời vĩnh biệt với các vị thế này là một việc dễ dàng đối với tôi sao? Ha-ha! - Cậu ta cười với vẻ khó chịu với câu hỏi ngớ ngẩn của chính mình và đúng là đã phát khùng lên vì không sao nói được điều muốn nói, cậu ta bỗng cất giọng sồn sồn: - Bẩm tướng công! Tôi rất lấy làm vinh dự được mời tướng công đến dự lễ tang của tôi, nếu tướng công quả có lòng hạ cố, và… cũng xin mời… tất cả quý vị cùng nối gót tướng công!.

Ippolit lại cười, nhưng đó đã là cái cười của kẻ mất trí. Lizaveta Prokofievna hốt hoảng lao tới túm lấy tay cậu. Cậu nhìn người không chớp mắt và vẫn cứ cười như vậy, nhưng tiếng cười đã tắt, chỉ còn hình bóng nó đọng lại trên gương mặt cậu.

– Phu nhân có biết là tôi đã đến đây để được ngắm nhìn cây cối hay không? Những cái cây kia kìa… (cậu đưa tay chỉ đám cây cảnh) như thế có buồn cười không ạ? Chẳng có gì đáng nực cười trong chuyện này, đúng không ạ? - Cậu ta hỏi Lizaveta Prokofievna với vẻ nghiêm nghị và bỗng trở nên tư lự nhưng chỉ một lát sau đã nghển cổ đưa mắt nhìn hết người nọ đến người kia với vẻ tò mò như đang muốn tìm ai không biết. Cậu ta tìm Evgeni Pavlovits, mà chàng thì vẫn đứng ở chỗ cũ cách đó một quãng, phía bên phải, nhưng cậu ta đã quên mất nên cứ phải đưa mắt tìm quanh. - Ồ, hóa ra ông vẫn chưa ra về! - Cuối cùng cậu ta đã tìm thấy chàng. - Ban nãy ông cứ cười mãi về cái chuyện tôi cứ nhắm mắt nhắm mũi mà nói ra ngoài cửa sổ đến mười lăm phút… Ông biết cho là tôi hãy còn là một đứa dưới mười tám tuổi mà đã phải nằm một chỗ hết ngày này sang ngày khác, đã nhìn ra cửa sổ hết ngày này sang ngày khác, đã ngẫm nghĩ hết ngày này sang ngày khác… về tất cả mọi người… cứ nghĩ là… Một con người đã chết thì không còn có tuổi nữa đâu ông ạ. Tôi cũng mới nghĩ như vậy vào tuần trước, khi tỉnh giấc trong đêm. Ông có biết là ông sợ điều gì nhất hay không? Ông sợ sự thành thật của chúng tôi hơn cả, cho dù ông khinh rẻ chúng tôi! Đêm đó tôi cũng đã trằn trọc mãi với ý nghĩ này… Thưa phu nhân Lizaveta Prokofievna, phu nhân tưởng rằng ban nãy tôi đã có ý giễu cợt phu nhân hay sao? Không phải thế, tôi không dám giễu cợt phu nhân đâu ạ, tôi chỉ muốn ca ngợi phu nhân… Kolia bảo tôi là hoàng thân đã gọi phu nhân là một đứa trẻ con… có lý lắm… Phải rồi, quả thật tôi… còn muốn nói thêm…

Cậu ta úp mặt vào hai bàn tay và lẳng lặng đắm mình vào cõi suy tư.

– Vâng đấy: Vừa rồi, lúc phu nhân sửa soạn ra về, tôi chợt nẩy ra ý nghĩ: đây chính là những người ta sẽ không bao giờ còn gặp lại nữa, không bao giờ. Cây cối cũng thế thôi, chỉ còn mỗi bức tường gạch đỏ nhà Meierov… đối diện với cửa sổ nhà ta… nào, tôi tự nhủ, mi hãy nói hết chuyện này với họ đi… hãy thử nói xem! Ô, người đẹp kia kìa… mà mi thì đã chết, mi hãy tự giới thiệu mình là một người đã chết đi, hãy nói là “người chết thì có thể tha hồ nói”… công tước phu nhân Maria Aleksandra không mắng mỏ đâu mà sợ, ha ha[5]!… Các vị không cười ư? - Cậu ta đưa mắt nhìn mọi người khắp chung quanh với vẻ ngờ vực. - Các vị biết cho là những lúc phải nằm một chỗ tôi đã nghĩ ra bao nhiêu chuyện… các vị không biết chứ tôi đã nhất quyết rằng hóa công thật rõ trớ trêu… Các vị vừa bảo tôi là kẻ vô thần nhưng các vị có biết là hóa công… Tại sao các vị lại cười? Các vị thật quá tàn nhẫn! - cậu ta vừa thốt lên với vẻ chán ngán vừa đưa mắt nhìn mọi người. - Tôi không làm hư hỏng Kolia đâu, - cậu ta kết thúc bằng một giọng khác hẳn, nghiêm trang và quả quyết, ý chừng cậu cũng đã sực nhớ ra điều muốn nói.

– Làm gì có ai cười, chẳng có ai ở đây cười cậu hết, cậu yên tâm đi! - Lizaveta Prokofievna hầu như đã quá đau lòng. - Mai sẽ có bác sĩ mới, ông bác sĩ kia mắc sai lầm rồi. Cậu ngồi xuống đi, đứng không vững nữa kia kìa! Cậu mê sảng thật rồi… Khiếp quá, làm gì với nó được bây giờ chứ lị! - Phu nhân cuống quýt dìu cậu ta ngồi vào ghế bành. Một dòng nước mắt ánh lên trên má người.

Ippolit lặng người đi trong giây lát rồi rụt rè đưa tay chạm vào dòng nước mắt trên má phu nhân. Cậu ta nở một nụ cười hồn nhiên của trẻ con.

– Tôi… thấy phu nhân… - Cậu ta cất tiếng với vẻ hân hoan, - phu nhân không biết chứ tôi… lúc nào nó cũng nói với tôi về phu nhân một cách hoan hỉ lạ thường, thằng Kolia ấy… tôi quý cái tình cảm nhiệt thành của nó. Tôi không hề làm hư hỏng nó! Có điều tôi cũng đang lìa bỏ nó… tôi những muốn lìa bỏ tất cả mọi người, tất cả, nhưng cũng chưa lìa bỏ được ai, chưa lìa bỏ một ai… Tôi những muốn trở thành nhà hoạt động, tôi đã có quyền. Chết thật, tôi đã muốn bao nhiêu thứ! Giờ đây tôi không muốn gì nữa hết, không muốn ước ao gì nữa hết, tôi đã nguyện với lòng không ước ao gì nữa hết, cứ để mọi người lao vào việc tìm tòi chân lý với nhau, cứ gì phải có tôi! Mà đúng thế, tạo hóa thật trớ trêu biết mấy! Cơn cớ làm sao, - cậu ta bỗng đùng đùng nổi giận, - cơn cớ làm sao mà trời đất lại cứ tạo lập nên những sinh linh thượng đẳng để rồi lại quay ra mà bỡn cợt người ta? Trời đất đã tạo ra một sinh linh duy nhất được cả thế gian công nhận là hoàn hảo… Sau khi được trời đất trưng ra trước mắt bàn dân thiên hạ, sinh linh ấy đã buộc phải hô lên những lời quái đản gây nên cảnh núi xương sông máu thê thảm nhường bao! Ồ, tôi được chết thế này là hay lắm chứ! Không thì tôi cũng đã phun ra điều dối trá khủng khiếp nào thôi, trời xui đất khiến mà!. Tôi chưa làm hư hỏng ai đâu… Tôi đã muốn sống vì hạnh phúc của mọi người, vì sự phát hiện và quảng bá chân lý… Qua khung cửa sổ, tôi đã chú mục vào bức tường nhà Meierov và định bụng chỉ nói trong mười lăm phút và sẽ thuyết phục được tất cả, tất cả mọi người, nhưng đây chính là lần duy nhất trong đời, tôi đã tìm thấy sự đồng cảm… với phu nhân, nếu như không phải là với mọi người! Và rút cuộc thì sao? Chẳng có gì hết! Rút cuộc là các vị vẫn khinh tôi! Tóm lại tôi là một đứa vô tích sự, một thằng ngu, đã đến lúc phải cút đi cho rảnh! Và tôi là kẻ không có khả năng để lại một kỷ niệm nào! Không một tiếng vang, một dấu tích, một công trình nào cả. Cũng không quảng bá được một niềm tin nào hết! Xin các vị đừng cười một đứa ngu xuẩn nữa! Các vị hãy quên đi! Hãy quên hết đi cho… quên giúp đi cho, đừng tàn nhẫn thế! Các vị có biết không, nếu không mắc phải cái bệnh ho lao này thì hẳn là tôi đã tự tử rồi…

Hình như cậu ta còn muốn nói nhiều nhưng bỗng ngừng lời, gieo mình xuống ghế bành, đưa hai tay bưng mặt và khóc òa lên như một đứa trẻ con.

– Chao ôi, biết làm gì với nó được bây giờ? - Lizaveta Prokofievna kêu lên và đâm bỏ đến bên cậu ta, nâng đầu cậu ta lên mà ghì chặt vào ngực mình. Cậu ta khóc nức lên. - Nào nào! Thôi, không khóc nữa, nín đi nào, con là một cậu bé ngoan, Chúa sẽ tha thứ cho con vì con còn dại dột mà. Nào, thôi, can đảm lên đi… Không rồi lại xấu hổ đấy…

– Tôi có một đứa em trai và mấy đứa em gái ở nhà, - Ippolit vừa cố rướn cổ lên vừa nói, - một lũ nhóc khốn khổ, ngây thơ… Bà ấy sẽ làm chúng hư hỏng mất! Phu nhân là một nữ thánh, phu nhân… cũng lại là một đứa trẻ, - phu nhân hãy cứu lấy chúng! Phu nhân hãy lôi chúng ra khỏi tay… người đàn bà ấy… xấu hổ nhục nhã… Ôi, xin phu nhân hãy cứu giúp chúng, hãy cứu giúp chúng, Chúa sẽ hậu đãi phu nhân gấp bội. Nhân danh Chúa Trời, nhân danh Chúa Giê-su, xin phu nhân hãy làm ơn!.

– Ông nói đi chứ, Ivan Fiodorovits, phải làm gì bây giờ nào? - Lizaveta Prokofievna bực dọc kêu lên. - Ông làm ơn bỏ cái lối lên mặt đạo mạo không nói không rằng của ông đi! Nếu ông không quyết thì ông sẽ thấy tôi ở lại qua đêm ở đây đấy! Ông ức hiếp tôi bằng cái thói chuyên quyền độc đoán của ông như thế là đủ lắm rồi!

Lizaveta Prokofievna cứ hung hăng xấn xổ bắt người khác phải trả lời ngay. Nhưng trong những trường hợp như thế thì phần lớn, nếu không nói là hầu hết, người được hỏi chỉ trả lời bằng sự im lặng, bằng vẻ tò mò uể oải của người ngoài cuộc và cũng còn lâu mới nói rõ ý mình. Trong số những người như vậy, ở đây còn có những người sẵn sàng ngồi im thin thít cho đến sáng, chẳng hạn như Varvara Ardalionovna cứ ngồi ì ra suốt buổi tối ở cuối sân và dỏng tai nghe ngóng với vẻ hiếu kỳ đặc biệt. Rất có thể là cô gái cũng có những lý do riêng buộc phải quan tâm đến sự đời.

– Tôi tính thế này, mình ạ, - vị tướng đưa ra ý kiến của mình, - lúc này ở đây cần phải có một nữ hộ lý, một người cẩn thận, tỉnh táo lúc đêm hôm, chứ chúng ta cứ toáy cả lên với nhau như thế này cũng chẳng ăn nhằm gì. Dù sao cũng phải hỏi hoàng thân và… phải nhanh chóng đem lại sự yên tĩnh. Còn đến mai thì lại tha hồ mà tham gia.

– Đã hơn mười một giờ rồi, chúng tôi về đây. Cậu ấy về cùng chúng tôi hay ở lại với ngài nào? - Doktorenko hỏi chàng hoàng thân với giọng cáu kỷnh.

– Ông ở lại với cậu ấy luôn cũng được, tùy ý ông thôi, - chàng hoàng thân nói, - có đủ chỗ mà.

– Bẩm đại nhân, - Keller bất ngờ đâm bổ đến bên vị tướng với vẻ hăm hở, - nếu cần có người tin cậy được lúc đêm hôm thì tôi nguyện sẵn sàng xả thân vì bạn… cậu ấy là một con người hiếm có! Đã từ lâu tôi vẫn coi cậu ấy là một vĩ nhân mà, bẩm đại nhân! Tất nhiên tôi chỉ là một kẻ học vấn nông cạn mà thôi, chỉ biết rằng mỗi khi cậu ấy cất lên lời phán xét thì đúng là lời châu ngọc vậy thôi, bẩm đại nhân!.

Vị tướng quay đi với vẻ ngán ngẩm.

– Cậu ấy mà ở lại thì hay quá, tôi rất sẵn sàng, tất nhiên rồi, cậu ấy đi lại bây giờ thì vất lắm, - chàng hoàng thân trả lời những câu hỏi nôn nóng của Lizaveta Prokofievna.

– Ông ngủ gật đấy à? Nếu ông không muốn thì để tôi đón cậu ấy về nhà tôi, ông bạn ạ! Trời ơi, ông ấy cũng đứng không vững nữa đây này! Ông phát ốm rồi phải không?

Vì ban nãy không được thấy chàng hoàng thân đang hấp hối nên Lizaveta Prokofievna cũng có thổi phồng quá mức cái vẻ ốm yếu của chàng nhưng thực ra thì trận ốm vừa rồi, những hồi ức nặng nề đi kèm với nó, sự mệt mỏi trong cả một buổi tối bận bịu vì khách khứa, rồi những chuyện bê bối liên quan đến “cậu cả nhà Pavlisev”, bây giờ lại đến cái tình huống xảy ra với Ippolit - tất cả những cái đó đã khiến chàng hoàng thân thấy mình đã ốm đến nơi, người phát sốt lên. Vậy mà chàng còn tỏ ra lo lắng, sợ sệt thế nào. Chàng đưa mắt e ngại nhìn Ippolit với vẻ rất gờm đối thủ.

Ippolit bỗng rời ghế đứng lên, mặt tái dại, nhăn nhăn nhó nhó, vẻ ngượng ngùng khổ sở. Vẻ ngượng ngùng chủ yếu hiện lên trong ánh mắt cậu ta lúc nhìn mọi người với vẻ căm ghét và e ngại cũng như trong nụ cười ngây ngô, méo mó cứ thấp thoáng trên đôi môi run rẩy của cậu ta. Cậu ta liền cụp mắt xuống rồi cứ cười cười như vậy mà loạng choạng lần bước đến bên Burdovski và Doktorenko lúc này đang đứng cạnh cửa ra của hàng hiên: cậu ta đã ra về cùng với họ.

– Ồ, đây chính là điều tôi lo sợ mãi! - Chàng hoàng thân kêu lên. - Âu cũng là chuyện đương nhiên!

Ippolit liền quay ngoắt về phía chàng với vẻ điên khùng và nói băm bổ, tưởng chừng mỗi đường nét trên khuôn mặt cậu ta đều giật dội lên và nói.

– À, thì ra ông cũng đã sợ xảy ra cơ sự thế này! Theo ông thì đó cũng là “chuyện đương nhiên” đấy? Ông phải biết rằng nếu tôi có bụng căm ghét người nào đó ở đây, - cậu ta rít lên với giọng thất thanh, nước mồm nước mũi bắn tung tóe, - thì đó chính là bọn các người, tất cả bọn các người, nhưng ông, chính ông, một kẻ gian hùng, miệng lưỡi đường mật, một thằng ngốc, một nhà triệu phú chăm làm phước, là người mà tôi căm ghét nhất trần đời! Tôi đã hiểu và căm ghét ông từ lâu, khi mới chỉ nghe nói về ông, tôi đã căm ghét ông tận đáy lòng… Chính ông đã gây nên nỗi nước này! Chính ông đã làm tôi phải lên cơn kịch phát! Chính ông đã đưa một kẻ sắp chết đến chỗ ê chề nhục nhã, chính ông đã biến tôi thành một kẻ đốn mạt! Nếu còn sống thì thế nào tôi cũng giết ông! Tôi không cần những món quà từ thiện của ông, tôi cũng sẽ không nhận quà của bất cứ ai, mọi người nghe rõ chứ, của bất cứ ai, bất cứ cái gì! Tôi mê sảng mất rồi, và ông cũng liệu hồn, đừng vội lấy làm đắc thắng!… Ta đời đời kiếp kiếp nguyền rủa tất cả các người!

Cậu ta bỗng nghẹn lời, cứ thở dốc.

– Cậu ta thấy xấu hổ vì đã chảy nước mắt ra rồi đấy! - Lebedev thì thầm vào tai Lizaveta Prokofievna. - “Âu cũng là chuyện đương nhiên!” Chà, cái ông hoàng này! Nhìn thấu tâm can…

Nhưng Lizaveta Prokofievna cũng chẳng buồn nhìn ông ta nữa. Người đứng thẳng người, cất cao đầu ngạo nghễ nhìn “bọn mạt hạng kia” với vẻ tò mò, khinh mạn. Khi Ippolit ngừng lời, vị tướng liền lẳng lặng nhún vai. Người đưa mắt nhìn ngài từ đầu đến chân với vẻ giận dữ như muốn hỏi xem ngài có ý gì rồi lập tức quay sang trò chuyện với chàng hoàng thân.

– Xin đa tạ hoàng thân, ông bạn lạ đời của gia đình chúng tôi về buổi tối ngọt ngào mà ông đã dành tặng cho tất cả chúng tôi. Giờ đây chắc là ông cũng đang mát dạ hả lòng vì đã lôi được chúng tôi vào cuộc với đủ mọi trò ngu dại của ông… Đủ rồi đấy, ông bạn quý ạ, xin đa tạ, vì có thế nào đi nữa, rút cuộc ông cũng đã giúp người khác nhận rõ được chính ông mà!.

Người đưa tay sửa lại khăn trùm đầu cho ngay ngắn với vẻ bực dọc, chờ cho “bọn kia” đi khỏi. Ngay lúc đó thì một cỗ xe ngựa không mui đã chờ tới đón “bọn kia”, đó là cỗ xe mà mười lăm phút trước đây Dokrorenko đã sai cậu học sinh trường trung học, con trai của Lebedev đi gọi. Vị tướng liền tiếp lời vợ mà rằng:

– Quả thật tôi không ngờ được đấy, hoàng thân ạ… đời thuở nhà ai sau tất cả những gì đã có, sau tất cả những cử chỉ thân ái dành tặng cho nhau… và rốt cuộc, Lizaveta Prokofievna ạ…

– Kỳ quặc, lẽ nào lại có thể như thế được! - Adelaida vừa kêu lên vừa vội vã đến bên chàng hoàng thân và đưa tay ra để bắt tay chàng. Chàng hoàng thân rầu rĩ mỉm cười với nàng. Bỗng có tiếng thì thầm nôn nóng hối hả cất lên như đốt cháy tai chàng.

– Nếu ngài không lìa bỏ ngay cái bọn người đốn mạt ấy đi thì suốt đời, suốt đời tôi chỉ còn biết căm giận mỗi mình ngài thôi đấy! - Aglaia thì thầm, nàng cứ như đã phát điên nhưng chàng hoàng thân chưa kịp nhìn nàng thì nàng đã bỏ đi mất. Tuy nhiên, chàng cũng chẳng còn gì, chẳng còn ai để lìa bỏ nữa: Lúc này cậu Ippolit ốm đau đã được bạn bè đón lên xe đi mất.

– Thế nào, chuyện này còn tiếp diễn lâu dài đấy chứ, hở Ivan Fiodorovits? Ông nghĩ thế nào? Tôi còn phải chịu đựng lâu dài những thằng bé tai ác này nữa hay sao?

– Tôi ấy mà, mình ạ… tất nhiên là tôi vẫn sẵn sàng và… hoàng thân… Tuy nhiên, Ivan Fiodorovits lúc đó đã chìa tay ra cho chàng hoàng thân nhưng chưa kịp bắt thì đã phải chạy theo Lizaveta Prokofievna đang vừa nói bô bô vừa hằm hằm bước xuống bậc thềm. Adelaida cùng chồng chưa cưới và Aleksandra đã bịn rịn chia tay với chàng hoàng thân. Evgeni Pavlovits cũng vậy và cũng chỉ có chàng là tỏ ra vui vẻ.

– Theo tôi thì như thế là toại nguyện rồi! Chỉ tiếc là ông cũng cứ đau buồn khổ sở, khốn khổ thân ông, - chàng thì thầm với nụ cười giễu cợt đáng yêu.

Aglaia lẳng lặng bỏ đi.

Nhưng những chuyện li kỳ của tối vui hôm ấy vẫn chưa kết thúc, Lizaveta Prokofievna còn phải đương đầu với một cuộc chạm trán quá bất ngờ nữa.

Người còn chưa xuống hết giải bậc cấp uốn quanh khu cây cảnh để ra đường thì một cỗ xe song mã bóng lộn với hai con ngựa bạch đã phóng qua ngôi dã thự của chàng hoàng thân. Yên vị trong xe là hai bóng hồng diễm lệ. Nhưng qua nhà chưa đến mười bước chân, cỗ xe bỗng dừng bánh, một trong hai tiểu thư quay ngoắt lại như chợt nhận ra người quen đang cần gặp.

– Evgeni Pavlyts! Anh đấy ư? - Một giọng lảnh lót, êm tai bỗng cất lên khiến chàng hoàng thân và có thể còn ai đó nữa phải giật mình. - Ồ, gặp được anh em mừng quá, em tìm anh mãi! Em đã cho người ra thành phố tìm anh, những hai người đấy! Phải tìm anh suốt ngày chứ không bỡn!

Evgeni Pavlovits đứng sững lại như trời trồng ngay trên bậc cấp. Lizaveta Prokofievna cũng dừng bước nhưng không hốt hoảng và đờ đẫn như Evgeni Pvlovits: Người cũng đưa mắt nhìn cô ả táo tợn với vẻ kiêu hãnh và khinh mạn lạnh lùng như năm phút trước đây người đã nhìn “bọn mạt hạng” rồi lập tức chuyển cái nhìn chăm chú sang Evgeni Pavlovits.

– Tin mới đây này! - Cái giọng lảnh lót lại cất lên. - Về mấy cái giấy vay tiền của Kupferova thì anh khỏi phải lo vì em đã gạ được Rogojin bỏ ra ba chục ngàn để mua rồi. Anh có thể yên tâm ít nhất là ba tháng nữa. Còn với Biskop và cả cái đống của nợ ấy thì chắc là bọn mình sẽ dàn xếp được thôi, chỗ quen biết cả! Đấy, có thế thôi, có nghĩa là mọi chuyện đều tốt đẹp. Cứ vui vẻ lên đi. Mai gặp nhau nhé!

Cỗ xe chuyển bánh phóng đi và mất hút ngay tức khắc.

– Đúng là một con điên! - Evgeni Pavlovits vừa quát vừa đưa mắt ngơ ngác nhìn quanh, mặt đỏ bừng vì tức giận. - Chẳng hiểu cô ả lải nhải cái quái gì nữa! Những cái giấy vay tiền nào mới được chứ? Mà cô ả là ai?

Lizaveta Prokofievna chỉ đưa mắt nhìn chàng thêm giây lát rồi quày quả bỏ đi, tốc thẳng về nhà, chồng con lục tục theo sau. Chỉ một phút sau, Evgeni Pavlovits đã quay lại với chàng hoàng thân trên hàng hiên với vẻ bàng hoàng xúc động.

– Thưa hoàng thân, thực ra thì ngài có biết là chuyện vừa rồi có nghĩa thế nào không nhỉ?

– Tôi chẳng biết gì hết, - chàng hoàng thân đáp, chính chàng cũng đã ở trong trạng thái căng thẳng đến là nhức nhối.

– Không ư?

– Không mà.

– Tôi cũng có biết gì đâu, - Evgeni Pavlovits bỗng phá lên cười. - Lạy Chúa, tôi thật chưa hề dính dáng đến chuyện giấy má nợ nần nào cả, tôi nói lời nói danh dự đấy, ngài hãy tin tôi!. Ơ kìa, ngài làm sao thế, ngài sắp ngất rồi đấy à?

– Ồ không, không, chắc chắn là không…

❀ ❀ ❀

[1] Hoàng thân thân mến (tiếng Pháp).

[2] Nguyên văn: … là người có khả năng phát triển.

[3] P.J.Prudhon (1809-1865) nhà kinh tế học, xã hội học người Pháp, một trong những người khởi xướng ra chủ nghĩa vô chính phủ, tác giả cuốn “Chiến tranh và hòa bình” (“La guerre et la paix”, 1861) làm nổ ra những cuộc bút chiến sôi động ở Nga và một số nước phương Tây.

[4] Cuộc nội chiến giữa các bang miền Nam và miền Bắc Hoa Kỳ từ năm 1861 đến năm 1865.

[5] Ý nói đến mấy lời độc bạch cuối cùng của nhân vật Famusov trong hài kịch Khổ vì trí tuệ của nhà văn Nga A.S. Griboedov (1795-1829).