– Nastasia Filippovna ạ, chẳng được thông minh sáng láng nên tôi mới phải dông dài, ba hoa xích tốc! - Ferdysenko cao giọng bắt vào câu chuyện đang muốn kể. - Tôi mà được thông minh sắc sảo như Afanasi Ivanovits hay Ivan Pet’rovits thì hẳn tối nay tôi cũng đã ngồi im như hai vị ấy rồi. Thưa hoàng thân, ngài cho phép được hỏi thăm là ngài nghĩ thế nào chứ tôi cứ có cảm tưởng là bọn trộm cắp trên đời vẫn nhiều gấp bội so với những người không trộm cắp và thậm chí chẳng có ai thật thà đến mức cả đời không một lần ăn cắp cái gì. Tuy nhiên, tôi chỉ nghĩ thế thôi chứ không hề dám kết luận là đâu đâu cũng rặt một phường trộm cắp, dù rằng, lạy Chúa, thỉnh thoảng tôi vẫn rất muốn kết luận như thế đấy. Ngài nghĩ sao?

– Chết chửa, ông nói chuyện khó nghe quá đấy, - Daria Alekseevna, người thiếu phụ hoạt bát lanh lợi lên tiếng, - làm gì có cái chuyện ai cũng ăn cắp ăn nẩy, ai cũng tắt mắt như thế chứ, tôi chẳng lấy cái gì của ai bao giờ.

– Vâng thì bà chưa bao giờ lấy cắp, nhưng hoàng thân thì sao, ngài đỏ hết cả mặt lên rồi kia kìa?

– Tôi có cảm tưởng là ông nói đúng, có điều cũng hơi quá phóng đại, - chàng hoàng thân nói, không hiểu sao cũng đã đỏ mặt lên thật.

– Hoàng thân chưa đánh cắp cái gì ư?

– Vớ vẩn! Độc nói chuyện buồn cười! Ông tỉnh trí lại đi, Ferdysenko ạ, - vị tướng khuyên can.

– Rõ ràng là đến lúc phải kể thì ông lại đâm ra ngại kể, thế là ông chỉ muốn kéo hoàng thân theo để đỡ đạn cho ông vì ngài vốn tính cả nể mà, - Daria Alekseevna nói một cách rành rọt.

– Ferdysenko ạ, ông có kể thì kể đi, không kể thì im đi cho được việc, mình biết lấy mình thôi. Hết kiên nhẫn với ông rồi, - Nastasia Filippovna xẵng giọng nói, vẻ đầy bực bội.

– Tôi kể ngay bây giờ đấy, Nastasia Filippovna ạ; nhưng nếu như hoàng thân đã thú nhận (vì tôi cứ cho rằng dù sao hoàng thân cũng đã thú nhận) thì giả dụ như rồi đây một vị nào khác (không dám nói là ai cả) cũng thú nhận như thế thì có gì là lạ? Vâng, nếu như đến một lúc nào đó, người ta cũng muốn nói chuyện thực lòng. Về phần tôi, thưa các quý ông, có gì đâu mà phải kể lể dài dòng: nó là câu chuyện cực kỳ đơn giản, vừa ngu dại vừa bỉ ổi. Nhưng tôi đoan chắc với cả nhà rằng tôi không phải là thằng ăn cắp; tôi chỉ ăn cắp vậy thôi, hoàn toàn vô ý thức. Chuyện xảy ra cách đây ba năm, tại nhà nghỉ riêng ở ngoại thành của Semion Ivanovits Isenko, vào một ngày chủ nhật. Tiệc tùng, khách khứa. Ăn xong, cánh đàn ông còn ngồi chơi uống rượu với nhau. Tôi bỗng nghĩ ra chuyện đề nghị Maria Semionovna, con gái của ông chủ, một tiểu thư đài các, trình tấu một bản nhạc dương cầm nào đó. Khi đi qua căn phòng phụ để vào mời cô gái, tôi thấy có một tờ giấy bạc ba rúp màu xanh lá cây trên chiếc bàn làm việc con con của cô ta: hẳn là cô ta đã rút ra để đưa cho gia nhân lo việc gì đó. Trong phòng không có một ai. Tôi vơ lấy tờ giấy bạc nhét luôn vào túi, cũng không biết để làm gì. Cơn cớ làm sao tôi cũng không hiểu. Có điều tôi đã quay lại ngay và ngồi vào bàn. Tôi cứ ngồi đấy mà nghe ngóng tình hình, lòng như lửa đốt, tán dóc luôn mồm, kể chuyện tiếu lâm, cười cợt; về sau thì đến ngồi với các cô nương. Chừng nửa tiếng sau thì bỗng thấy rộ lên tiếng người nọ người kia hạch hỏi bọn hầu gái. Người ta có ý nghi cho con Daria. Tôi đã tỏ ra hết sức quan tâm và thông cảm và thậm chí còn nhớ rất rõ rằng khi Daria đã mụ hết cả người rồi thì tôi cứ ra sức dỗ dành nó nhận lỗi và lên tiếng chịu hoàn toàn trách nhiệm về lòng tốt của cô chủ và cứ thế mà bô bô trước mặt mọi người. Mọi người thán phục nhìn tôi, khiến tôi lấy làm đắc ý biết bao với những lời khuyên nhủ bảo ban của chính mình, còn tờ giấy bạc kia thì đã nằm gọn trong túi tôi. Ba rúp ấy thì ngay tối hôm đó tôi đã nướng hết vào rượu ở một tiệm ăn. Tôi bước vào và gọi một chai Château Lafitte. Trước đấy tôi chưa bao giờ đi uống “rượu xếch” như vậy; tôi muốn tiêu hết tiền đi cho gọn. Lúc bấy giờ cũng như mãi về sau, tôi chẳng thấy lương tâm cắn rứt gì cho lắm. Chuyện này thì chắc là tôi không tái phạm nữa đâu, tin hay không tùy các vị, tôi không quan tâm. Thưa quý vị, chuyện đến đây là hết.

– Có điều đây chưa phải là hành động xấu xa nhất của ông, tất nhiên là như thế, - Daria Alekseevna nói với vẻ ghê tởm.

– Đó là một hiện tượng tâm lý, không phải là một hành động, - Afanasi Ivanovits nhận xét.

– Thế còn đứa hầu gái thì sao? - Nastasia Filippovna hỏi với vẻ kinh tởm ra mặt.

– Nó bị đuổi ngay trong ngày hôm sau, tất nhiên rồi. Nhà ấy nghiêm lắm.

– Và ông cũng mặc kệ à?

– Hay thật! Chẳng lẽ còn vác mặt đi mà tự thú chắc? - Ferdysenko cười hềnh hệch nhưng cũng hơi hoảng khi thấy câu chuyện của mình làm cho nhiều người tỏ ra rất khó chịu.

– Thật là quá bẩn thỉu! - Nastasia Filippovna kêu lên.

– Ái dà! Các người muốn được người ta kể cho nghe về cái hành động xấu xa bỉ ổi nhất của người ta nhưng lại đòi hỏi ánh ngọc ngà lấp lánh! Những hành động xấu xa nhất bao giờ cũng nhơ nhớp cả, điều này bây giờ chúng ta sẽ được nghe từ miệng Ivan Pet’rovits; thiếu gì kẻ vẫn ngời ngời tỏa sáng ở cái vỏ bên ngoài, lại còn ra cái điều đạo cao đức trọng vì có cỗ xe riêng. Mà thiếu gì người có ngựa xe riêng… Bằng những mánh riêng…

Tóm lại, Ferdysenko đã mất hết bình tĩnh và đã nổi khùng tới mức không còn biết trời đất là gì nữa, mặt méo xệch. Kỳ quặc đấy nhưng rất có thể là gã đã đồ rằng câu chuyện của mình sẽ đem lại một kết quả hoàn toàn khác. “Những miếng võ dở hơi” và “cái thói huênh hoang không phải lối” này, theo cách nói của Toski, vẫn được Ferdysenko giở ra quá thường xuyên và đã ngấm vào máu gã. Nastasia Filippovna giận run người và trân mắt nhìn Ferdysenko khiến gã hoảng hồn và im bặt, lạnh toát người vì sợ: gã đã đi quá xa.

– Liệu có nên chấm dứt cái trò này ở đây không? - Afanasi Ivanovits hỏi khéo.

– Bây giờ đến lượt tôi, nhưng tôi xin sử dụng quyền được rút lui, - Ptisyn nói quả quyết.

– Ông không muốn góp vui ư?

– Tôi không thể, Nastasia Filippovna ạ; mà nói chung tôi thấy trò vè như thế này là quá nhảm, không thể chơi được.

– Thưa tướng công, hình như đến lượt ngài rồi đấy ạ, - Nastasia Filippovna lại quay sang vị tướng, - nếu ngài từ chối nữa thì cuộc chơi của chúng mình đổ vỡ mất thôi mà như thế thì tiếc lắm vì tôi đã tính kết thúc cuộc chơi bằng câu chuyện về một hành vi dại dột của đời mình nhưng phải là sau khi được ngài và Afanasi Ivanovits cho nghe chuyện đã vì các ngài phải động viên tôi chứ ạ, - nàng cười vui vẻ.

– Ồ, nếu cô nương cũng hứa sẽ góp vui như thế, - tướng quân hào hứng reo lên, - thì tôi cũng sẵn sàng thuật lại toàn bộ cuộc đời tôi; nhưng xin thú thật là trong khi chờ đến lượt, tôi đã chuẩn bị xong tiết mục của tôi rồi…

– Chỉ căn cứ vào cái khí thế của tướng công cũng có thể kết luận là ngài đã chuẩn bị tiết mục của mình một cách tâm đắc, đầy hứng thú văn chương đấy, - tuy vẫn chưa hết bối rối, Ferdysenko vẫn đánh bạo buông lời nhận xét, miệng mỉm cười cay độc.

Nastasia Filippovna liếc nhìn vị tướng và cũng tủm tỉm cười một mình. Nhưng cũng có thể thấy tâm trạng buồn bực của nàng càng lúc càng thêm dữ dội. Afanasi Ivanovits càng hốt hoảng bội phần khi nghe nàng hứa là sẽ tham gia kể chuyện.

– Thưa quý vị, cũng như bất cứ ai, tôi đã có những hành vi không mấy tốt đẹp trong cuộc sống của mình, - tướng quân mở đầu câu chuyện, - nhưng lạ lùng hơn cả là cái câu chuyện nực cười tệ hại mà tôi sắp kể hầu quý vị đây, nó cũng chính là câu chuyện được tôi cho là nực cười tệ hại nhất trong cả cuộc đời mình. Chuyện xảy ra đã ngót ba mươi nhăm năm nay rồi nhưng mỗi lần nhớ lại tôi vẫn không thể nào nguôi được nỗi xót xa nhức nhối trong lòng. Tình hình hồi đó rất không sáng sủa: Tôi hãy còn là một chuẩn úy, công việc bù đầu. Nói đến chuẩn úy thì hẳn là ai cũng biết: Đó phải là một quân nhân hăng hái nhưng túi tiền thì eo hẹp; hồi đó tôi có một tên lính hầu tên là Nikifor, nó thu vén cửa nhà cho tôi chu đáo kinh khủng, nó chắt chiu dành dụm, khâu vá, cọ rửa, lau chùi và thậm chí thấy cái gì ở đâu có thể khuân được về nhà là đánh thó luôn. Nó là một đứa hết sức trung thành và rất đáng tin cậy. Tôi cố nhiên là nghiêm khắc, nhưng được cái là công bằng. Có một dạo chúng tôi đóng quân ở một thị trấn. Tôi được bố trí ở vùng ven trong nhà một góa phụ của một hạ thiếu úy. Bà lão hom hem này tuổi trạc tám mươi, hoặc gần tám mươi. Căn nhà gỗ của bà khá tồi tàn rách nát, bà không có người giúp việc vì không có tiền. Nhưng điểm nổi bật ở bà lão là ngày xưa bà từng có một gia đình đông đúc, thân bằng quyến thuộc đủ cả nhưng rồi kẻ mất người còn, tứ tán khắp nơi, số khác thì đã quên bà lão, còn chồng thì đã mồ yên mả đẹp bốn mươi lăm năm nay rồi. Trước đây có một người cháu gái ở với bà được mấy năm, một ả lưng gù độc ác, nghe đâu có lần đã cắn ngón tay bà lão, nhưng rồi ả cũng chết, vậy là đã ba năm nay bà lão chỉ còn biết sớm hôm thui thủi một mình. Ở với bà lão thật buồn chết đi được, người đâu mà cứ khô như ngói, không thể moi được câu gì ở bà. Cuối cùng bà lão đã lấy cắp của tôi một con gà trống. Vụ việc này thì mãi đến nay vẫn chưa lấy gì làm sáng tỏ nhưng không phải bà thì còn ai vào đấy nữa. Chúng tôi đã to tiếng với nhau về chuyện con gà, và rất may là vừa nghe tôi đề đạt, cấp trên đã sắp xếp cho tôi đến ở với gia đình đông đúc của một gã lái buôn râu xồm, bộ râu rất bự, tôi vẫn nhớ mà. Nhà này ở ngay trong khu dân cư đối diện. Tôi và Nikifor hớn hở chuyển sang nơi ở mới, kệ đời bà lão. Ba hôm sau, vừa ở bãi tập về, tôi đã thấy Nikifor báo cáo: “Đúng là thất sách, ông đội lại đi bỏ lại cái đĩa sâu lòng ở bên nhà bà lão, thành thử bây giờ chẳng biết lấy gì mà dọn xúp cho ông nữa”. Tôi sửng sốt: “Thế nào, đĩa điếc thế nào?”. Nikifor lấy làm lạ, nó báo cáo tiếp là lúc chúng tôi thu dọn đồ đạc để chuyển đi, bà lão cứ giữ lại cái đĩa, bảo là tôi đã đánh vỡ cái chậu của bà nên bây giờ phải đền bà cái đĩa và bảo là chính tôi đã xin đền. Cái hèn mạt của bà lão đã khiến tôi chịu hết nổi; tôi điên tiết đứng phắt lên và phóng thẳng một mạch, xộc ngay vào nhà bà lão như một kẻ phát khùng, tôi bỗng thấy bà ngồi dúi vào một góc phòng ngoài như để tránh ánh nắng, một tay chống má. Tôi lập tức giở giọng hàng tôm hàng cá quát hét xỉ vả ầm ầm. Tôi đưa mắt nhìn lại thì bỗng thấy là lạ thế nào: Bà lão vẫn ngồi yên vị, mặt hướng về phía tôi, mắt trố lên, không nói không rằng, vừa nhìn vừa lắc lư người trông đến lạ. Cuối cùng tôi im bặt, giương mắt nhìn chằm chằm, cất tiếng hỏi và không được trả lời. Tôi đứng thừ người ra không biết phải làm gì; tiếng ruồi nhặng vẳng đến bên tai, mặt trời đang lặn, không gian một bầu tĩnh mịch; cuối cùng tôi bỏ về trong tâm trạng rối bời. Trên đường về nhà tôi đã nhận được lệnh thiếu tá gọi, sau đó tôi còn phải ghé vào chỉ huy sở của đại đội nên khi về đến nhà thì trời đã tối mịt. Lời đầu tiên của Nikifor là: “Thưa ông đội, bà chủ nhà tạm trú của chúng ta đã qua đời”. - “Bao giờ?”. - “Lúc chiều, cách đây đúng một tiếng rưỡi”. Như vậy có nghĩa là bà lão đã mãi mãi ra đi vào đúng cái lúc tôi mắng mỏ bà ấy đấy. Tôi choáng hết cả người, tối tăm mày mặt, mãi mới hoàn hồn chứ lị. Các vị biết không, thế là tôi đâm ra nghĩ ngợi triền miên, đêm đến còn mộng mị nữa. Tôi thì tất nhiên không phải là người mê tín nhưng ba hôm sau tôi cũng đã đi dự tang lễ ở nhà thờ. Tóm lại càng ngày tôi càng rất hay nghĩ ngợi. Cũng không có gì là ghê gớm, nhưng thỉnh thoảng cứ tưởng tượng linh tinh là đủ nhược người rồi. Cái chính là cuối cùng tôi đã lý giải ra sao? Trước hết, một người đàn bà, hay như thời nay người ta vẫn nói là một sinh linh, đã sống, đã trải qua nhiều năm tháng và cuối cùng là đã sống quá lâu. Người ấy đã từng có chồng con, gia đình, họ hàng thân thích, đã từng sống một cuộc đời đầm ấm, vui tươi, thế mà bỗng nhiên tất cả tan thành mây khói, người ấy chỉ còn lại một mình như… con sâu cái kiến mà gánh chịu nỗi đau đời. Và đấy, cuối cùng Thượng đế đã cho người được trở về cùng cát bụi. Cùng với ánh hoàng hôn một chiều hè yên tĩnh, bà lão của tôi cũng đã một đi không trở lại, - tất nhiên câu chuyện này cũng có ý nghĩa giáo huấn của nó; và đấy, đúng vào thời điểm đó, thay cho giọt nước mắt tiễn đưa của một người trẻ tuổi là một gã chuẩn úy điên khùng, hai tay chống nạnh, tiến hành đưa tiễn bà lão lúc lìa đời bằng những lời mắng mỏ chua ngoa tục tĩu chỉ vì một cái đĩa chết tiệt! Không nghi ngờ gì nữa, tôi là người có lỗi, và tuy đã rất lâu rồi, do chuyện xảy ra từ những độ xa xưa và cũng do tính nết mình đã thay đổi, tôi vẫn coi hành động của mình như hành động của một người nào khác, vậy mà vẫn lấy làm hối tiếc mãi không thôi. Thành thử ra, tôi xin nhắc lại, tôi cứ lấy làm lạ, ừ thì tôi là người có lỗi đi, nhưng cũng không hoàn toàn như vậy: Tại sao bà lão lại chọn đúng cái thời điểm đó mà chết chứ? Tất nhiên chỉ còn có một cách biện bạch: hành động đó giống như một hành động xuất phát từ lý do tâm lý, nhưng dù sao tôi vẫn không yên lòng cho đến một ngày cách đây mười lăm năm về trước, tôi đã bỏ tiền túi ra thu xếp cho hai bà lão mắc bệnh kinh niên vào nhà từ thiện giúp họ đỡ khổ trong những ngày tháng cuối đời nhờ được chăm sóc tử tế. Tôi đang tính chuyện lập một bản di chúc để góp vốn làm những việc lâu dài. Đấy, chuyện của tôi chỉ có thế thôi, thưa quý vị. Tôi xin nhắc lại rằng có thể tôi đã mắc nhiều lầm lỗi trong đời nhưng tôi vẫn thực bụng coi đây là hành động bỉ ổi nhất trong suốt cuộc đời mình.

– Và thay cho cái hành động xấu xa nhơ nhuốc nhất đời, tướng công đã thuật lại một trong những hành vi cao đẹp trong cuộc đời ngài; ngài đã chơi xỏ thằng Ferdysenko đấy! - Ferdysenko kết luận.

– Thưa tướng quân, thực ra tôi cũng chẳng hình dung được là dù sao ngài vẫn là người tốt bụng đâu, tiếc quá, - Nastasia Filippovna nói với giọng khinh mạn.

– Tiếc ư? Sao lại thế? - Vị tướng vừa hỏi vừa cười rất dễ thương và thong thả nhấp một ngụm sâm banh ra chiều đắc ý.

Nhưng lúc này đã đến lượt Afanasi Ivanovits, ông cũng đã sẵn sàng. Mọi người đều nghĩ là ông cũng sẽ không từ chối như Ivan Pet’rovits vậy, nhưng vì một vài lý do đặc biệt, họ chờ nghe câu chuyện của ông với vẻ tò mò háo hức, chốc chốc lại liếc nhìn Nastasia Filippovna. Với phong thái đàng hoàng đĩnh đạc rất khớp với dáng vẻ uy nghi đường bệ của mình, Afanasi Ivanovits cất giọng khẽ khàng, nghe khá lọt tai để bắt vào một trong những “câu chuyện ý vị” của mình. (Tiện thể xin nói thêm: Ông là người có dáng vẻ oai phong, vóc người cao, đầu đã hói một ít, tóc đã có sợi bạc, hai má núng nính, mềm mại, ửng hồng nhưng hơi xệ, răng giả. Ăn mặc sang trọng, y phục có kích cỡ rộng rãi, đồ lót thì chỉ có mà lác mắt. Đôi tay mũm mĩm, trắng trẻo sao mà yêu đến thế! Ngón trỏ bàn tay phải đeo một chiếc nhẫn nạm hạt xoàn đắt giá.) Suốt thời gian ông kể chuyện, Nastasia Filippovna cứ nhìn chăm chắm vào cái mép ống tay áo bằng đăng ten của mình và mân mê nó bằng hai ngón tay trên bàn tay trái nên chẳng kịp nhìn người kể chuyện lần nào.

– Cái điều khiến cho nhiệm vụ của tôi đỡ gay go nhất, - Afanasi Ivanovits cất tiếng, - là cái trách nhiệm nhất thiết phải thuật lại đúng cái hành vi dại dột nhất của cả cuộc đời mình. Chuyện như thế thì thật không còn gì đáng phải phân vân: lương tâm và ký ức của con tim sẽ lập tức mách bảo cho ta nên kể chuyện gì. Tôi cay đắng nhận ra rằng trong tổng số vô vàn những hành vi nông nổi và… bộp chộp của đời tôi thì có một hành vi hằng ám ảnh tôi một cách quá nặng nề. Chuyện xảy ra đã ngót hai mươi năm nay rồi; dạo đó tôi đã có dịp ghé thăm Platon Ordynsev ở một ngôi làng. Ngài vừa được bầu làm đô thống quý tộc[1] và đã cùng cô vợ trẻ về làng để tổ chức ăn mừng những ngày hội mùa đông. Lại còn có lễ mừng sinh nhật của Anfisa Alekseevna nữa, thế là hai vũ hội đã được ấn định. Hồi ấy cũng vừa mới rộ lên trong giới thượng lưu cái mốt cực thịnh, cái cao trào ái mộ kinh khủng cuốn tiểu thuyết tuyệt mỹ của Dumas fils “La dame aux camélias”,[2] một bản trường ca mà theo tôi là hết ý, không còn phải nói là bất hủ hay không phai nhạt cùng năm tháng làm gì nữa. Tất cả các quý bà quý cô trong tỉnh đều trầm trồ thán phục, ít ra cũng là các vị đã đọc rồi. Vẻ duyên dáng của câu chuyện, cách xây dựng nhân vật chính một cách độc đáo, cái thế giới hấp dẫn được phân tích đến độ tinh tế ấy, và cuối cùng, tất cả những tình tiết quyến rũ rải rác trên các trang sách đó (chẳng hạn như chuyện lần lượt thay đổi những bó hoa bạch trà, hồng trà[3], tóm lại, tất cả những chi tiết ý vị đó cùng tất cả những đặc điểm nói trên cộng lại, đã gây nên một cơn chấn động lạ lùng cứ như là động đất ấy. Hoa trà đã thành một cái mốt đặc biệt. Mọi người đều đòi có hoa trà, ai ai cũng tìm kiếm hoa trà. Xin được hỏi quý vị: Liệu có thể kiếm được nhiều hoa trà hay không ở một huyện mà ai cũng đòi phải có hoa trà để đi dự vũ hội, cho dù vũ hội ở đó cũng không phải là nhiều? Hồi đó, anh chàng Petia Vorhovskoi khốn khổ lại đang chết mê chết mệt về Anfisa Alekseevna. Quả tình tôi không biết giữa hai người có chuyện gì không, tôi chỉ thắc mắc không biết ông mãnh có dám nuôi chút hy vọng nghiêm túc nào không? Anh chàng khốn khổ đã lùng sục như điên để kiếm cho được hoa trà dành tặng Anfisa Alekseevna vào tối vũ hội. Mọi người đã được tin là bá tước phu nhân Soskaia từ Petersburg (khách của thống đốc phu nhân) và Sofia Bespalova chắc chắn sẽ đến dự vũ hội với hoa bạch trà. Vì một lý do đặc biệt nào đó, Anfisa Alekseevna lại muốn có hoa xích trà. Platon, đức lang quân khốn khổ, đúng là đã bị dồn đến chân tường: chồng con gì mà có mỗi bó hoa thôi cũng không lo được? Ngay ngày hôm trước, Кaterina Aleksandrovna Mytiseva, đối thủ đáng gờm về mọi mặt của Anfisa Alekseevna, đã chõm bằng hết hoa xích trà rồi; chả là kẻ thù không đội trời chung mà. Thật không còn gì để nói, thôi thì loạn thần kinh, thôi thì ngất xỉu. Platon đến nước này là chết cứng. Điều dễ hiểu là ngay trong thời điểm lợi hại đó mà Petia kiếm được ở đâu một bó xích trà thì việc này việc nọ của anh chàng có cơ tiến triển cực kỳ thuận lợi vì lòng biết ơn của người phụ nữ trong những trường hợp như thế thì đúng là vô hạn rồi thôi. Anh chàng lao đi khắp ngả, lùng sục như điên nhưng việc vẫn không thành, biết nói gì được nữa. Bỗng nhiên mãi đến mười một giờ tối trước ngày khai mạc vũ hội mừng sinh nhật, tôi chạm trán anh chàng tại nhà Maria Pet’rovna Zubkova, một bà bạn láng giềng của gia đình Ordynsev. Mặt mày rạng rỡ. “Có chuyện gì vui thế?”. - “Tìm được rồi! Evrika![4]” - “Ái chà, người anh em, ông làm tôi ngạc nhiên đấy! Tìm được ở đâu? Như thế nào cơ?”. - “Ở Eksaisk (một thị trấn cách đây hai mươi dặm, không thuộc huyện này), có một lão lái buôn tên là T’repalov, có để râu, giàu, nhà chỉ có hai vợ chồng già, chẳng con cái gì, có mỗi mấy con chim kim tước. Hai người đều có thú chơi hoa, ông lão có hoa trà đấy”. - “Thế thì chắc gì ông ấy đã cho?”. - “Tôi sẽ quỳ mọp dưới chân ông lão cho đến lúc nào ông ấy chịu cho thì thôi, không là không về!”. - “Bao giờ ông đi?” - “Rạng sáng ngày mai, đúng năm giờ”. - “Thôi được rồi, cầu Chúa ban phước cho ông!”. Các vị biết không, tôi cũng mừng cho tay ấy lắm. Tôi lại trở về nhà Ordynsev; cuối cùng, các vị biết không, dễ đến hơn một tiếng đồng hồ, đầu óc tôi cứ như bị ám ảnh thế nào. Tôi đã định đi nằm bỗng thấy lóe lên một ý tưởng vô cùng độc đáo! Tôi vội lần xuống bếp, đánh thức gã xà ích Saveli dậy, dúi vào tay gã mười lăm rúp, “nửa tiếng nữa xe, ngựa sẵn sàng đấy nhé!”. Dĩ nhiên là nửa tiếng sau, cỗ xe đã đỗ lù lù trước cổng; mọi người cho biết là Anfisa Alekseevna đang bị nhức đầu, sốt, lên cơn mê sảng, tôi lên xe đi luôn. Gần năm giờ sáng tôi đã có mặt ở Eksaisk, tại một trạm nghỉ; tôi chờ ở đó cho đến sáng, sáng ra là đi luôn và đã đến nhà T’repalov trước bảy giờ. Chào hỏi xong xuôi, tôi nói luôn: “Bố già ơi, bố có hoa trà đấy ạ? Thôi con van bố, bố giúp con, bố cứu con, con xin quỳ lạy bố!”. Trước mắt tôi là một ông lão người cao, tóc bạc, vẻ nghiêm nghị, nom thật đáng sợ. “Không, không được! Lão không làm thế được!”. Tôi quỳ thụp xuống dưới chân ông lão! Quỳ mọp xuống! “Kìa bố ơi, bố nỡ lòng nào!”. - tôi thậm chí đã phát hoảng. “Đây đã là chuyện sinh tử mất rồi!”. - tôi hét lên với ông lão. “Nếu thế thì đấy, ra mà lấy, cầu Chúa ban phước cho ông”. Tôi đã cắt vội lấy những nhành hoa xích trà quý giá! Kỳ diệu quá, mê ly quá, ông lão có cả một nhà kính nhỏ cơ mà. Ông lão thở dài. Tôi rút ra một trăm rúp. “Không, ông bạn đừng làm thế, không được coi thường lão như thế”. - “Nếu vậy thì thưa bố, tôi nói, con xin bố cúng giúp một trăm rúp này cho nhà thương địa phương để góp phần cải thiện bữa ăn và điều kiện chăm sóc bệnh nhân”. - “Thôi được, ông bạn ạ, - ông lão nói, - như thế lại là chuyện khác, đó là một nghĩa cử vừa nhân hậu, vừa cao quý, vừa thuận ý trời; tôi sẽ chuyển giúp ông”. Và các vị biết không, tôi bỗng thấy quý mến ông lão người Nga đó, đúng như ta thường nói, cái gã thổ dân Nga đó, de la vraie souche.[5] Hả hê với thành quả của mình, tôi lên xe về ngay, cho xe đi đường vòng để tránh Petia. Về đến nơi, tôi lập tức gửi bó hoa đến chỗ Anfisa Alekseevna để chờ nàng tỉnh giấc. Hẳn các vị cũng có thể hình dung được niềm vui sướng, lòng biết ơn, những giọt lệ hàm ân của người trong cuộc! Platon, đức lang quân mới hôm qua còn sống dở chết dở, nay vùi đầu vào ngực tôi mà khóc nức nở. Than ôi! Các ông chồng đều như thế cả thôi kể từ khi có chuyện… hôn nhân hợp pháp! Tôi có thể nói không ngoa rằng với tấn tuồng trên, mọi toan tính của chàng Petia khốn khổ đã đổ vỡ tan tành. Thoạt tiên tôi cứ nghĩ rằng cu cậu mà biết chuyện thì thế nào cũng giết chết tôi, thậm chí tôi đã sẵn sàng đối mặt, thế nhưng đã xảy ra chuyện khó tin: Cu cậu đã ngất xỉu, tối đến thì mê sảng, gần sáng lại lên cơn sốt, khóc nức nở như đứa bé con, toàn thân co giật. Một tháng sau, vừa bình phục, cu cậu đã đầu đơn đi Caucase; thiên tình sử đã vĩnh viễn khép lại. Rút cuộc là chàng chiến binh đã mất mạng ở Krym. Hồi đó anh trai chàng là Stepan Vorhovskoi đang chỉ huy một trung đoàn và rất nổi tiếng. Xin thú thật là tôi đã bị lương tâm cắn rứt nhiều năm sau đó: Vì sao, nhằm mục đích gì mà tôi lại nỡ chơi chàng một vố đau như vậy? Mà hồi đó tôi có phải lòng người đẹp thật không? Không, đó chẳng qua là một trò tinh nghịch vớ vẩn trong vô khối những trò tán gái vớ vẩn mà thôi. Và giá như tôi đừng phỗng mất của chàng cái bó hoa kia thì biết đâu đến nay chàng vẫn sống, vẫn tìm thấy hạnh phúc, đạt được những thành tựu, và không nảy ra ý định đi đánh nhau với quân Thổ Nhĩ Kỳ. - Afanasi Ivanovits ngừng lời cũng trang trọng uy nghi như cách ông đã mở đầu câu chuyện. Mọi người nhận thấy khi Afanasi Ivanovits nói lời kết thúc, Nastasia Filippovna bỗng mắt long sòng sọc, thậm chí môi nàng còn run run. Mọi con mắt đều đổ dồn vào cả hai người với vẻ tò mò.

– Người ta đã xiếc thằng Ferdysenko này rồi! Xiếc tài gớm! Không, như thế đã là trò xiếc mất rồi! - Ferdysenko hét toáng lên với giọng nghẹn ngào, gã hiểu rằng gã có thể và cần phải có vài câu.

– Ai bảo ông không chịu hiểu? Ông hãy chịu khó học hỏi những người khôn ngoan đi đã! - Vốn tính hơi bỗ bã, Daria Alekseevna độp lại ngay (bà ta là bạn gái lâu năm đáng tin cậy và cũng là cộng sự của Toski đấy).

– Ngài nói đúng đấy, Afanasi Ivanovits ạ, trò chơi này tẻ lắm, phải sớm kết thúc đi thôi. - Nastasia Filippovna thốt lên với vẻ khinh mạn. - Bây giờ tôi sẽ kể câu chuyện tôi đã hứa kể, rồi mời cả nhà đi đánh bài.

– Nhưng trước hết hãy kể đã, câu chuyện đã hứa kể ấy! - Vị tướng nhiệt liệt tán thành.

– Thưa hoàng thân, - Nastasia Filippovna bỗng bất ngờ nói với chàng, giọng sang sảng, - đây là những người bạn vong niên của tôi, tướng quân và Afanasi Ivanovits, các ngài đang muốn gả chồng cho tôi lắm. Xin ngài cho biết ngài nghĩ thế nào: Tôi có nên đi lấy chồng không? Ngài bảo sao tôi làm vậy.

Afanasi Ivanovits tái mặt đi, vị tướng thừ người ra; ai nấy đều nghển cổ, mắt nhìn không chớp. Gania lặng người đi.

– Lấy… lấy ai cơ? - Chàng hoàng thân ấp úng hỏi.

– Lấy Gania Ardalionovits Ivolgin, - Nastasia vẫn nói sang sảng, quả quyết và rành rọt như trước.

Mọi người ngồi im; chàng hoàng thân cứ như đang gắng gỏi nhưng vẫn không thể nào cất tiếng, đúng là cả một hòn đá tảng đang đè lên ngực chàng.

– Kh-không… cô nương đừng lấy! - Cuối cùng chàng phải cố lấy hơi để cất tiếng thều thào.

– Thế thì cứ vậy mà làm! Thưa ông Gavrila Ardalionovits! - Nàng dõng dạc nói với gã với thái độ không kém phần trang trọng. - Ông đã nghe hoàng thân quyết định thế nào rồi chứ? Thế đấy, đó cũng là câu trả lời của tôi, vậy là chuyện này coi như chấm hết!

– Nastasia Filippovna! - Afanasi Ivanovits kêu lên, giọng run run.

– Nastasia Filippovna! - Vị tướng chừng như có ý khuyên răn nhưng cũng không kém phần lo lắng.

Mọi người nhốn nháo, vẻ băn khoăn lo ngại.

– Có chuyện gì thế ạ, thưa quý vị? - Nàng đưa mắt nhìn khách khứa, làm ra vẻ ngạc nhiên. - Có gì mà cứ phải nháo nhác lên như thế ạ? Mặt vị nào vị nấy nom lạ chưa kìa!

– Nhưng… cô hãy nhớ lại đi, Nastasia Filippovna ạ, - Toski lắp bắp, - cô đã hứa… hoàn toàn tự nguyện, cô cũng phải biết nể… Tôi đang bị kẹt và… tất nhiên là tôi đang lúng túng, nhưng… Nói tóm lại, bây giờ, giữa cái lúc như thế này, mà lại ngay… ngay trước mặt mọi người, và lại dùng cái kiểu nhí nhố như thế để kết thúc một việc nghiêm túc, một việc liên quan đến danh dự và tình cảm… một việc mà phụ thuộc vào đó…

– Tôi hiểu ngài, Afanasi Ivanovits ạ; đúng là ngài nhầm lẫn hoàn toàn. Trước hết, “trước mặt mọi người” là nghĩa làm sao? Chẳng lẽ chúng ta không phải là một nhóm bạn tâm tình tuyệt vời hay sao? Và tại sao lại là “trò nhí nhố”. Tôi đã thực bụng muốn kể cho mọi người nghe câu chuyện của mình và tôi đã kể đấy thôi; chuyện như thế mà không thú vị ư? Và sao mà ngài lại dám bảo là “không nghiêm túc”? Ngài đã nghe tôi nói với hoàng thân: “Ngài bảo sao tôi làm vậy” đấy rồi còn gì; ngài ấy mà vâng thì tôi đồng ý ngay thôi, nhưng ngài ấy lại đừng thì tất nhiên tôi từ chối. Ở đây tất cả cuộc đời tôi đã được treo trên đầu sợi tóc; còn có gì nghiêm túc hơn không?

– Nhưng sao lại phải là hoàng thân mới được chứ? Và nói cho cùng thì hoàng thân là cái của nợ gì cơ chứ? - Vị tướng lầu bầu, ngài hầu như không còn nén nổi sự bất bình đối với cái danh hiệu hoàng thân đáng ghét đến thế.

– Nhưng đối với tôi, hoàng thân chính là người đầu tiên trong đời mà tôi tin tưởng như tin tưởng vào một người thực lòng tận tâm tận lực với tôi. Thoạt nhìn thấy tôi ngài ấy cũng đã tin tôi, và tôi cũng tin yêu ngài ấy.

– Tôi chỉ còn biết đa tạ Nastasia Filippovna về cách cư xử vô cùng thanh lịch… đối với tôi, - cuối cùng Gania cất tiếng với vẻ thảm hại: giọng run run, môi méo xệch, mặt tái mét, - thái độ đó tất nhiên là đúng mức… Nhưng… hoàng thân… Trong chuyện này hoàng thân…

– Cố xoay cho bằng được bảy mươi nhăm ngàn rúp chứ gì? - Nastasia Filippovna ngắt lời gã. - Ông muốn nói thế chứ? Đừng chối nữa, chắc chắn là ông đã định nói như thế! Afanasi Ivanovits ạ, tôi quên chưa nói thêm là xin ngài vui lòng cầm lại bảy mươi nhăm ngàn rúp ấy đi và biết cho rằng tôi xin giải-thoát-không cho ngài, không phải tiền nong gì đâu. Như thế là đủ rồi! Ngài cũng phải nghỉ lấy hơi đã chứ! Chín năm ba tháng rồi còn gì! Ngày mai cuộc đời sẽ sang trang, còn hôm nay là ngày lễ thánh của tôi và tôi được là tôi, lần đầu tiên trong đời đấy! Thưa tướng công, xin ngài cũng vui lòng cầm lại chuỗi hạt trai của ngài, ngài đem về tặng phu nhân nhé, đây, xin gửi lại ngài; từ ngày mai tôi sẽ không bao giờ còn có mặt trong căn nhà này nữa. Và sẽ không còn có những tối vui nữa đâu, thưa quý vị!

Nói xong nàng bỗng đứng phắt lên như muốn đi ngay.

– Nastasia Filippovna! Nastasia Filippovna! - Tiếng gọi dội tới từ khắp các phía. Mọi người đều có vẻ hồi hộp, đều rời ghế đứng lên; đều xúm đến bên nàng, đều lắng nghe những câu nói ngắt quãng, mê man, cuồng loạn ấy với vẻ lo lắng; mọi người đều thấy rối tinh rối mù và cũng chẳng có ai hiểu được điều gì, cắt nghĩa được điều gì hết. Đúng lúc đó tiếng chuông cửa vang lên inh ỏi xen lẫn tiếng va đập ầm ầm đúng cái kiểu giật chuông ở nhà Gania lúc sáng.

– A a a! Hồi kết sắp mở màn rồi! Có thế chứ! Mười một rưỡi rồi! - Nastasia Filippovna kêu lên. - Mời các vị ngồi xuống cho, đây là hồi kết!

Nói xong, nàng tự mình ngồi xuống luôn. Một nụ cười kỳ lạ run rẩy trên môi nàng. Nàng ngồi im, nôn nao chờ đợi, mắt nhìn ra cửa.

– Rogojin và một trăm ngàn rúp đấy thôi, không chệch vào đâu được. - Ptisyn lẩm bẩm một mình.

❀ ❀ ❀

[1] Người đại diện giới quý tộc địa phương thời Nga hoàng, do đại hội quý tộc tỉnh, huyện bầu ra để điều hành công việc.

[2] Trà hoa nữ - tiểu thuyết của Alexandre Dumas (con) (1824-1895).

[3] Tác phẩm cho biết: lúc sinh thời, Margarite vẫn thường đi dạo với một bó hoa bạch trà hoặc hồng trà thay đổi theo một số ngày nhất định trong tháng và sau khi nàng qua đời, người đàn ông yêu nàng đã để ý thay đổi hai màu hoa ấy trên mộ nàng theo đúng lịch của nàng.

[4] Tìm thấy rồi; nó đây rồi! (tiếng Hy Lạp) Tương truyền Archimet đã reo lên như thế khi tìm ra định luật mang tên ông.

[5] Dân chính gốc (tiếng Pháp).