Nguồn tin do Varvara Ardalionovna kể cho anh trai nghe hoàn toàn đúng sự thật: Gia đình Epantsin sắp tổ chức một buổi dạ tiệc tại tư thất, họ mong đợi bà cụ Belokonskaia sẽ có mặt, họ cũng mời quan khách đến dự cũng vào buổi tối hôm ấy. Nhưng ở đây nàng cũng lại nói hơi quá. Quả đúng gia đình đó có quyết định tổ chức buổi tiệc đó vội vàng quá, họ cũng làm lắm vẻ ồn ào chộn rộn không phải lối, vì gia đình họ chẳng bao giờ làm được chuyện gì cho giống ai hết.

Sở dĩ có cuộc tiếp tân vội vàng này một phần vì sự bồn chồn, nôn nóng của Lizaveta Prokofievna, bà không muốn “ngồi đoán mò” mãi nữa, hai nữa cũng vì hai bậc cha mẹ phải lo lắng cho hạnh phúc của đứa con gái yêu dấu nhất. Lại nữa, bà cụ Belokonskaia phải ra đi ngay, mà sự đỡ đầu của bà cụ này lại có ảnh hưởng rất lớn trong xã hội, hai bậc cha mẹ đã hy vọng bà cụ sẽ chú ý đến hoàng thân và “thiên hạ” sẽ đón nhận vị hôn phu của Aglaia ngay từ tay “bà lão” quyền năng này. Như vậy, nếu có gì khác lạ trong cuộc hôn nhân này, nhờ bà che chở, chắc cũng gia giảm đi được nhiều lắm. Điểm then chốt của vấn đề chính là ở chỗ hai bậc cha mẹ cũng không sao quả quyết được cuộc hôn nhân này có gì bất thường không: “Nếu có, thì bất thường ở chỗ nào, hoặc giả, không có gì bất thường hết chăng?”. Tạm thời nhờ ở Aglaia dư luận ngay tình của giới có quyền thế đối với cuộc hôn nhân ấy được kể là thuận lợi, nhưng vẫn chưa có gì dứt khoát hết. Dù sao, không sớm thì muộn, gia đình này cũng phải trình diện hoàng thân với làng nước, điều mà hoàng thân không có chút khái niệm gì. Tóm lại, người ta chuẩn bị đem ngài ra “trình làng”. Tuy nhiên, người nhà đã tổ chức buổi dạ tiệc ấy trong vòng giản dị, thân mật, chỉ mời “những người bạn trong nhà” thôi, số người này cũng không bao lăm. Ngoài bà cụ Belokonskaia ra, còn có một mệnh phụ phu nhân một viên chức rất quan trọng. Phía giới trẻ, người ta chỉ mời Evgeni Pavlyts, chàng này tháp tùng bà cụ Belokonskaia.

Hoàng thân hay tin bà cụ Belokonskaia đến từ ba hôm trước đó, nhưng về bữa tiệc này thì chàng mới được biết vào hôm trước thôi. Đã hẳn, ngài nhận thấy mọi người trong gia đình này có dáng tất bật, và bằng vào những lời lẽ bóng gió xa gần lộ vẻ lo lắng, chàng biết rằng họ sợ cho chàng không thể tạo được một ảnh hưởng khả dĩ với quan khách. Nhưng mọi người trong gia đình Epantsin, không trừ ai, chẳng hiểu sao lại cho rằng vì hoàng thân quá thật thà, chất phác nên chắc chẳng bao giờ chàng đoán ra được mọi người đang lo lắng không yên vì có chàng đâu. Thực tình chàng không mấy chú trọng đến sự việc sắp xảy ra ấy; chàng đang mải ưu tư về một chuyện khác hẳn: Đó là cứ mỗi lúc, Aglaia lại đâm ra nhiễu sự và buồn sầu hơn; chính đó mới là điều làm tan nát lòng chàng. Khi hay tin Evgeni Pavlyts cũng được mời tới, chàng hân hoan lắm và cho biết chàng đã ao ước gặp lại chàng ta từ lâu nay rồi. Không hiểu sao, chẳng ai thích lời chàng nói đó cả. Aglaia hầm hầm bỏ đi, mãi đến khuya, đâu gần mười hai giờ, hoàng thân sắp sửa ra về, nàng mới thừa dịp nói riêng với chàng đôi lời lúc tiễn chân chàng ra cửa:

– Tôi muốn mai ngài đừng đến lúc ban ngày mà đợi tối hẵng tới, vì lúc đó, quan khách đã có mặt đông đủ cả rồi. Ngài đã biết ngày mai chúng tôi tiếp khách đấy chứ?

Nàng nói với giọng điệu nóng nảy và nghiêm nghị, đó là lần thứ nhất nàng đề cập với chàng về buổi “dạ tiệc” đó. Riêng nàng, nàng không sao chịu nổi cái ý nghĩ phải tiếp khách tại nhà. Nàng tỏ vẻ muốn cãi nhau to với cha mẹ nàng về chuyện ấy, nhưng tự ái cũng như tính nết na đã giữ nàng lại được. Hoàng thân hiểu ngay rằng nàng cũng sợ cho chàng (nhưng vẫn không muốn nhận là có), thế rồi đến lượt chàng cũng đột nhiên đâm ra sợ hãi.

– Vâng, tôi có được mời dự, - chàng đáp.

Rõ ràng Aglaia thấy khó mà đi xa hơn nữa được.

– Ít ra thì cũng một lần trong đời ngài, người ta có thể bàn chuyện đứng đắn với ngài được chứ? - Tự nhiên nàng đâm ra giận quá, nàng cũng chẳng hiểu tại sao, thế nhưng nàng vẫn không thể tự chủ được.

– Ồ, cô cứ nói, tôi đang nghe cô đây… tôi rất lấy làm sung sướng được nghe cô đây, - hoàng thân lắp bắp.

Aglaia yên lặng một phút nữa, rồi nàng lên tiếng với giọng đầy ác cảm:

– Tôi không muốn đôi co với mấy người ấy về vụ này, họ không chịu lắng nghe lẽ phải đã nhiều lần lắm rồi. Có lắm nguyên tắc maman tôi chấp theo cứ bắt tôi muốn lộn ruột. Tôi miễn nói về papa, ta chẳng thể đòi hỏi ở ông được điều gì. Đã hẳn maman là một phụ nữ cao quý, ngài cứ thử đề nghị với bà một chuyện gì bất xứng thử xem, ngài sẽ thấy ngay. Thế mà bà lại khúm na khúm núm trước những kẻ… tồi tàn như vậy đó. Tôi không có ý ám chỉ riêng mỗi Belokonskaia: Bà ta là một mụ già giẻ rách với tính khí giẻ rách thôi; nhưng bà thật khôn khéo và biết cách nắm trọn được bọn đó trong tay bà… ít ra đó cũng là phần tốt của bà ta. Ôi, thật là bần tiện quá! Và thật thậm nực cười! Chúng ta là lớp người trung lưu mãi mãi, hết sức là trung lưu, tầm thường! Tại sao chúng ta lại cứ muốn trèo lên cái xã hội thượng lưu làm gì chứ? Các bà chị của tôi đang làm chuyện chơi trèo đó; chính hoàng thân S. đã làm họ điên đầu hết rồi. Tại sao ngài lại hớn hở khi biết gã Evgeni Pavlyts đó sẽ đến chứ?

– Nghe đây, Aglaia ạ, - hoàng thân nói. - Tôi có cảm tưởng rằng cô sợ cho tôi ngày mai sẽ “gãy” trước mặt quan khách chăng?

– Sợ cho ngài ấy à? - Aglaia kêu lên, mặt nàng tím hẳn lại. - Tại sao tôi lại phải sợ cho ngài? Cho dù ngài có… ngài có làm nhục mặt ngài đi nữa thì cũng có can gì đến tôi đâu! Làm sao ngài có thể dùng thứ ngôn ngữ như thế được? “Gãy” là nghĩa gì? Đó là một tiếng tục tằn, thô lỗ mà.

– Đó là ngôn ngữ… của học trò đấy.

– Đúng. Thì ngôn ngữ của học trò chứ sao! Và là một ngôn ngữ chẳng ra gì! Chắc hẳn ngài sẽ sử dụng thứ ngôn ngữ đó vào tối mai đấy chắc! Chà, về nhà ngài hãy tìm thêm cho vốn từ ngữ của ngài những lời như thế đi, chắc chắn lời lẽ của ngài sẽ gây được cảm kích lắm đấy! Tiếc thật, ngài lại đã biết được kiểu cách bước vào phòng khách cho đúng lễ nghĩa mất rồi, ngài học được ở đâu vậy? Ngài có biết cách nâng tách trà lên mà uống cho phải phép trước mắt quan khách cứ cố tình nhìn ngài chăm chắm không đấy?

– Tôi nghĩ rằng biết.

– Rủi thật, phải chi ngài đừng biết thì tôi lại được một mẻ cười rồi. Nhưng ít ra ngài cũng hãy nhớ làm vỡ cho được chiếc lọ sứ trong phòng khách đấy nhé! Chiếc lọ sứ Tàu ấy đắt tiền lắm đấy! Xin làm ơn đánh vỡ hộ tôi, chiếc bình ấy là một món quà đáng giá. Chắc chắn mẹ sẽ điên đầu mà la hét trước mặt mọi người cho mà xem, bà quý chiếc lọ lắm mà. Tay ngài cứ việc động đậy như thói thường của ngài ấy; cứ quơ rơi lọ xuống cho nó vỡ tan ra. Nhớ chủ đích ngồi cạnh chiếc lọ đấy nhé.

– Không đâu, trái lại tôi sẽ ngồi thật xa chiếc lọ. Cám ơn cô đã cảnh giác tôi trước.

– À, thế ra ngài sợ sẽ vụng về tay chân cơ đấy. Tôi dám cá rằng ngài sẽ bàn đến “đề tài” nghiêm túc, những đề tài thật đứng đắn, thật học thức và tao nhã chứ chẳng không. Chà, như thế mới thật là… đúng điệu chớ!

– Tôi nghĩ những chuyện đó cũng ngớ ngẩn… nếu không hợp tình hợp cảnh.

– Này, ngài hãy nghe đây, tôi nói một lần là đủ cả, - rốt cuộc Aglaia mất hết kiên nhẫn và nói, - nếu ngài lại đi nói những chuyện đại loại như là: Án tử hình, hiện trạng kinh tế nước Nga hay như thể… “cái đẹp sẽ cứu rỗi thế gian này” thì cứ gọi là tôi… tôi sẽ khoái lắm và sẽ cười chết thôi… thế nhưng tôi bảo trước cho ngài là kể từ đó ngài chớ có chường mặt ra với tôi nữa đấy! Nghe cho kĩ, tôi nói thật đấy. Lần này tôi nói thật đấy!

Quả nàng đã thở ra những lời dọa dẫm ấy đầy vẻ nghiêm trọng và cách nói của nàng cũng có vẻ khác thường, có một nét thật lạ phản ảnh nơi mắt nàng mà hoàng thân chưa bao giờ thấy, một nét báo cho ngài biết rằng quả thật chẳng phải là chuyện giỡn chơi rồi.

– Chà, cô đã làm cái điều mà giờ đây tôi nhất định sẽ nói năng huyên thiên những chuyện trên trời dưới nước, và thậm chí… rất có thể tôi còn dám đánh vỡ chiếc lọ nữa ấy chứ. Vừa rồi đây tôi không sợ gì cả, nhưng bây giờ tôi lại hãi sợ tất cả. Chắc chắn tôi sẽ làm hư sự mất.

– Thế thì chớ có nói gì hết. Cứ ngồi đó mà ngậm tăm.

– Chắc không được. Chắc chắn vì sợ hãi tôi sẽ mở miệng nói chuyện này, chuyện kia, rồi vì sợ hãi chắc tôi sẽ làm vỡ chiếc lọ. Có lẽ tôi còn dám trượt té trên nền nhà, hay làm những chuyện vụng về như thể như tôi vẫn thường vấp phải trước đây. Tôi sẽ mơ thấy chuyện đó suốt đêm nay. Mà tại sao cô lại nói ra những điều đó chứ?

Aglaia nhìn chàng với vẻ buồn rầu.

– Cô cứ biết cho: Tốt nhất, tối mai tôi sẽ không đến đây nữa thì hơn! Tôi sẽ khai bệnh, thế là xong! - Cuối cùng chàng quyết định.

Aglia giậm chân, mặt nàng tái lại vì giận.

– Lạy Chúa tôi! Ai mà thấy chuyện nào như chuyện này không hở trời? Ông ta lại không đến vào một dịp người ta dành riêng cho ông ta để mà… Chúa ơi, thật thỏa dạ thay khi được giao du với một kẻ… vô lý, ngốc nghếch đến như ông!

– Nào, thì tôi sẽ đến, tôi sẽ đến vậy! - Hoàng thân vội nói. - Tôi cũng xin hứa với cô rằng tôi sẽ ngồi yên suốt buổi, không nói một lời nào hết. Tôi sẽ làm đúng như thế.

– Tốt lắm. Ngài vừa nói “tôi sẽ khai bệnh”. Ngài lại thuổng lối nói đó ở đâu vậy? Tại sao ngài lại nói năng với tôi như thế? Ngài định trêu gan tôi chắc?

– Xin lỗi. Đó cũng là một ngôn ngữ học trò. Tôi sẽ không nói thế nữa. Tôi hiểu rõ rằng cô… e ngại cho tôi… xin đừng giận! Tôi hết dạ sung sướng được cô quan tâm đến. Hẳn cô không thể tin được là lúc này đây tôi vô cùng sợ hãi và… vô cùng sung sướng vì những lời cô vừa nói đó. Nhưng nỗi sợ này nó trẻ con và vô lý quá, tôi dám chắc như vậy. Aglaia ơi, bây giờ lòng tôi chỉ còn lại niềm hoan hỉ mà thôi. Tôi rất sung sướng nhìn thấy cô thật là hồn nhiên con trẻ, thật là đứa trẻ con tốt lành, nhân hậu! Ồ Aglaia ơi, cô đáng yêu biết là dường nào!…

Đã hẳn Aglaia sắp sửa giận đến nơi rồi, nhưng chợt một nỗi xúc cảm tự nhiên xâm chiếm lấy lòng nàng trong thoáng chốc, chính nàng cũng không ngờ.

– Sau này chẳng biết ngài có trách em vì những lời xằng xớm em vừa lỡ lời đấy không? - Nàng chợt hỏi.

– Chớ có nói thế. Sao mà cô lại giận hờn nữa kìa! Bây giờ trông cô lại rầu rĩ lắm đấy. Nhiều lúc sao trông cô buồn thảm quá, Aglaia ạ; ngày xưa cô có như thế đâu. Tôi biết tại sao cô lại…

– Im đi!

– Không, tôi phải nói chứ. Tôi muốn nói lên điều này từ lâu lắm rồi. Kể ra thì tôi đã nói rồi… nhưng nói chưa hết, thành thử cô chưa tin tôi. Giữa chúng ta, còn có một nhân vật nữa…

– Im đi, im đi, im đi! - Aglaia chợt ngắt ngang, nàng nắm chặt lấy tay chàng và nhìn hoàng thân gần như sợ hãi. Ngay lúc đó có ai gọi chàng. Như được giải thoát, nàng bỏ chàng chạy bay biến.

Suốt đêm đó, hoàng thân lên cơn sốt. Kể cũng lạ, chàng bị sốt đã nhiều đêm liền. Lần này, giữa giấc hôn mê, một ý nghĩ chợt đến với chàng: “Nếu ngày mai ta ra mắt mọi người mà ta bị lên cơn thì sao đây? Ta đã từng lên cơn giữa đám đông trước đây rồi”. Ý nghĩ đó khiến chàng buốt cóng. Suốt đêm, chàng mơ thấy mình đứng giữa một đám đông quái dị, giữa những kẻ lạ lùng. Điểm đáng nói là chàng lại “mở miệng nói”, chàng đã biết rằng không được phép nói, nhưng chàng cứ nói suốt buổi, cố thuyết phục đám khán thính giả chú ý nghe một đề tài nào đó. Trong đám quan khách có cả Evgeni Pavlyts và Ippolit, hai người có vẻ tâm đầu ý hợp lắm.

Chàng thức dậy gần khoảng chín giờ, đầu nhức như búa bổ, tâm trí ngổn ngang những ý nghĩ lộn xộn và những cảm giác quái lạ. Chẳng hiểu sao, chàng muốn gặp Rogojin quá sức, chàng muốn gặp gã và chuyện trò với gã thật lâu… về chuyện gì đó mà chính chàng cũng không biết nốt. Sau đó, chàng lại nhất quyết đến thăm Ippolit cũng chẳng biết để làm gì. Tâm hồn chàng bấn loạn quá chừng đến nỗi những chuyện xảy ra ban sáng đã gây một ấn tượng mạnh mẽ quá sức nơi chàng, nhưng đó chỉ là một ấn tượng rời rạc, nửa vời. Một trong những chuyện xảy ra ban sáng là cuộc viếng thăm của Lebedev.

Lebedev đến khá sớm, mới chín giờ hơn, lão gần say nhừ tử rồi. Dù dạo sau này, hoàng thân ít để ý đến việc gì, nhưng chàng không khỏi nhận thấy kể từ ngày tướng Ivolgin dọn nhà đi, tức là ba hôm nay, cách cư xử của Lebedev đâm ra tệ hại, bê bối hết sức. Tự dưng người ngợm lão đâm ra bẩn thỉu, quần áo nhem nhuốc, cà vạt xiên xẹo, cổ áo rách sờn. Lão còn học đâu được cái thói giận dữ la lối om sòm trong phòng lão, tiếng la hét ngậu xị của lão vang thấu qua bên kia mảnh sân nhỏ. Có một lần Vera đi vào khóc lóc, kể lể về chuyện đó. Lần này lúc vừa chường mặt ra, lão đã nói năng thật kỳ cục, lão đấm ngực thình thịch và trách móc mình chuyện nọ, chuyện kia.

– Tôi bị báo oán mà… Tôi đã gieo cái nhân phản phúc, bần tiện, bây giờ tôi phải hái quả đây! Thật là một cái tát ngay vào mặt! - Lão nói dứt bằng một giọng thảm thê.

– Một cái tát ngay vào mặt? Mà ai tát? Lại vào một lúc sớm sủa như thế này?

– Một lúc sớm sủa à? - Lebedev cười chua chát. - Giờ giấc nào có ăn nhập gì ở đây đâu!… Cũng chẳng phải là một hình phạt có tính cách vật chất… mà đây là một sự trừng phạt tinh thần. Một cái tát tinh thần, chẳng phải lấy tay mà tát đâu.

Rồi bất thần, chẳng cần giữ lễ gì, lão ngồi xuống dốc đổ can tràng. Gã kể một câu chuyện đầu voi, đuôi chuột. Hoàng thân khó chịu quá đã dợm bỏ đi, nhưng chợt có một tiếng lão nói đã bắt chàng chú ý. Chàng kinh ngạc đến nghẹn lời. Lebedev đang thuật cho ngài nghe những chuyện kỳ lạ quá.

Thoạt tiên, hình như lão kể chuyện về một bức thư nào đó. Lão có nhắc đến tên Aglaia Ivanovna. Rồi thình lình lão giở giọng cay đắng trách móc hoàng thân chuyện nọ chuyện kia, làm như hoàng thân đã xúc phạm gì đến lão vậy. Mở đầu, lão bảo rằng hoàng thân đã cho lão cái vinh dự được chàng tin cẩn trong mối liên lạc với một nhân vật nào đó (nghĩa là với Nastasia Filippovna), nhưng về sau chàng lại tuyệt tình với lão, xô đuổi lão thẳng cánh, và dạo gần đây, chàng lại còn sỉ nhục lão quá mức khi đã lỗ mãng tránh né “một câu hỏi vô tội về những biến chuyển sắp đến trong gia đình đó”. Đầm đìa nước mắt của một kẻ say, Lebedev thú thật là sau vụ đó, lão không còn chịu đựng được nữa, nhất lại vì lão… đã được biết quá nhiều chuyện… nhiều vô kể, từ những xuất xứ như… Rogojin, Nastasia Filippovna, bạn gái của Nastasia Filippovna, cả Varvara Ardalionovna… thậm chí ngay chính cả Aglaia Ivanovna… và “ngài có tưởng tượng được không, thông qua con gái Vera của tôi nữa, đứa con gái yêu dấu duy nhất của tôi nữa… vâng, thưa ngài… thực thì nó không phải là con gái duy nhất của tôi, vì tôi có những ba đứa con. Nhưng ai đã viết thư báo tin cho Lizaveta Prokofievna biết vậy? Rồi lại gửi đi một cách cực kỳ bí mật, hề hề!… Ai đã viết thư kể cho bà nghe hết mọi đường đi nước bước của nhân vật Nastasia Filippovna vậy? Hề, hề, hề! Ai là tác giả những bức thư nặc danh đó nào, tôi hỏi ngài đó?”.

– Chắc ông chứ ai? - Hoàng thân hỏi.

– Đúng y, - gã say trả lời với vẻ trịnh trọng, - đúng ngày hôm nay lúc tám giờ rưỡi, cách đây mới nửa giờ thôi… Ồ không, bốn mười lăm phút chứ… tôi đã cho người mẹ rất mực cao quý đó hay rằng tôi biết một nguồn tin hết sức quan trọng… muốn thông tri cùng bà. Tôi viết mảnh giấy nhỏ nhờ đứa ở gái báo danh tôi cho bà theo lối cửa sau. Bà ta đã tiếp tôi.

– Ông vừa mới gặp Lizaveta Prokofievna đấy à? - Hoàng thân hỏi, chàng không còn tin ở tai mình nữa.

Tôi vừa gặp bà ấy xong, cũng vừa lãnh một cái tát vào mặt xong đây. Nghĩa là một cái tát tinh thần. Bà ta trả lại bức thư, nói cho đúng, bà ném thư vào mặt tôi, chẳng thèm bóc ra… và bà xách tai tôi mà tống ra ngoài… dĩ nhiên chỉ là nói ví von đấy thôi chứ không phải xách tai thật… Mặc dù cũng gần như là xách tai rồi!

– Cái thư đó là thư gì mà chưa bóc bà đã vội ném trả vào mặt ông vậy?

– Có lẽ nào… hề, hề, hề! Có lẽ nào tôi chưa kể cho ngài nghe chuyện đó sao? Hình như tôi có kể cho ngài nghe rồi mà. Tôi có nhận được thư do người khác nhờ tôi chuyển hộ.

Nhận của ai? Và trao cho ai?

Có lắm chi tiết Lebedev kể thật hết sức khó hiểu và chẳng ai biết đâu mà lần. Hoàng thân chỉ lơ mơ hiểu rằng buổi sáng hôm ấy, một đứa tớ gái mang một bức thư đến trao cho Vera Lebedeva nhờ chuyển giao cho một người mà у thị có căn dặn là địa chỉ “vẫn у như trước…”, у như những lần trước, nghĩa là cũng một nhân vật nhận thư và một người gửi thư đó. (Tôi gọi một kẻ là “người” và kẻ kia tôi chỉ kêu là “nhân vật” để trả hắn về đúng vị trí của hắn, bởi vì giữa một cô gái ngây thơ, cao quý rất mực, con một vị tướng và một loại… gái bao nó khác xa nhau lắm, ngài ạ), và bức thư đó do một “người” gửi có tên bắt đầu bằng chữ “A”…”.

– Làm sao thế được? Nàng mà lại viết thư cho Nastasia Filippovna à? Vô lý, - hoàng thân kêu lên.

– Đúng vậy, đúng vậy mà! Có điều nếu nàng không gửi thư cho cô kia thì là gửi cho Rogojin… cũng thế thôi. Cũng người có tên bắt đầu bằng chữ “A” ấy trao thư cho ông Terentiev để nhờ chuyển giao lại đây đó, thưa ngài. - Lebedev nói, vừa nheo mắt, vừa cười.

Như thói thường, Lebedev cứ hay nói chuyện này dây sang chuyện khác, rồi quên khuấy đi mất lão đã bắt đầu nói chuyện gì nữa, thế nên hoàng thân chỉ còn biết lặng yên chờ cho lão nói dứt. Tuy nhiên, sự việc vẫn còn rất mập mờ ở chỗ: Chính lão hay con gái lão là Vera đã chuyển những bức thư ấy? Vì lão đã bảo những bức thư ấy “có gửi cho Rogojin hay Nastasia Filippovna thì cũng thế”, cho nên hình như không phải lão là kẻ đưa thư, nếu quả có những bức thư như thế thật. Còn một điều khó hiểu khác nữa là làm sao bức thư đặc biệt đó lại rơi vào tay lão được? Cách giải thích có vẻ hợp lý nhất là lão đã tìm cách lấy được bức thư đó nơi Vera, con gái lão và đem tới cho Prokofievna với một định ý nào đó. Đó là diễn tiến sự việc theo lối suy đoán của hoàng thân.

– Ông loạn trí mất rồi! - Hoàng thân hết sức kinh động, kêu lên.

Không hẳn như vậy đâu, hoàng thân tôn kính ơi. - Lebedev láu lỉnh trả lời. - Sự thật là như thế này: Thoạt tiên tôi định mang thư đó đến giao tận tay ngài, gọi là được việc cho ngài… thế rồi tôi lại nghĩ nên giúp cho phía bên kia, nên tiết lộ cho người mẹ cao quý tột bực kia biết rõ tất cả manh mối câu chuyện… vì trước đó có một lần tôi đã gửi thư nặc danh báo tin cho bà rõ tất cả, chính lúc viết mảnh giấy xin được diện kiến bà lúc tám giờ hai mươi phút sáng nay, tôi cũng đã ký tên “người đưa tin bí mật của bà”. Tôi được cho vào ngay, đúng ra phải nói là vội vàng mà vào theo ngõ cửa hậu để đến ra mắt bà mẹ cao quý đó!

– Rồi sao?

– Sao ư? Thì ngài đã biết rồi đó, chút nữa thì bà ấy đánh tôi chứ sao? Một chút nữa thôi; đến nỗi nếu ngài có bảo bà ấy đánh tôi rồi cũng chẳng sai mấy. Xong bà ấy ném bức thư vào mặt tôi. Thật ra thì bà ta muốn giữ bức thư, tôi biết như vậy, nhưng sau bà ta nghĩ lại và ném thẳng nó vào mặt tôi, nói rằng: “Vì người ta đã tin dùng được một đứa như mi để trao thư, vậy thì mi hãy đi mà trao đi!”. Quả thật bà ta giận dữ rồi. Bởi vì bà không chút hổ thẹn khi phang câu nói đó ngay vào mặt tôi, thế có nghĩa là bà giận thật rồi. Chà, cái bà này mới dễ nóng máu chứ!

– Bức thư đó bây giờ đâu rồi?

– Thì tôi cất chứ đâu, đây này!

Rồi lão trao cho hoàng thân mảnh giấy Aglaia viết cho Gavrila Ardalionyts, chính là mảnh giấy hai giờ sau đó lão đã hớn hở đem khoe với cô em gái.

Lẽ ra ông không được phép giữ bức thư này.

– Thì chỉ vì ngài, vì ngài đó thôi, tôi cốt đem đến cho ngài mà. - Lebedev sôi nổi nói. - Bây giờ tôi lại phục vụ ngài, hết mình vì ngài, cả con tim và khối óc tôi xin cúc cung phụng sự ngài, tôi xin được làm đứa đầy tớ ngài sau lần phản phúc ngắn ngủi mà tôi đã trót dại này! Ôi, xin hãy đâm suốt tim tôi, chỉ xin chừa lại cho tôi bộ râu thôi như lời Thomas More[1] đã nói… ở nước Anh và cả đế quốc Anh[2]. Mea culpa, mea culpa[3], nói như lời Đức thánh cha La Mã, ý tôi muốn nói Đức Giáo hoàng ở La Mã đó, nhưng tôi gọi người là Đức thánh cha La Mã.

– Phải trao ngay bức thư này cho người ta mới được, - hoàng thân quan tâm, nói. - Để tôi trao cho.

– Nhưng kính thưa hoàng thân tôn quý, há làm như thế này… không hay hơn sao?

Lebedev vừa nói vừa dọn một bản mặt lạ lùng, khúm núm; lão cựa quậy, ngồi không yên trong ghế như bị kim chích, rồi vừa láu lỉnh nheo mắt, hai tay lão vừa phác một điệu bộ ngụ ý.

– Ông muốn nói gì? - Hoàng thân nghiêm nghị hỏi.

– Thì ta cứ bóc thư ấy ra xem trước có hay hơn không? - Lão khẽ nói bằng một giọng lấy lòng, cố ý làm ra vẻ tâm phúc.

Hoàng thân đứng bật dậy đùng đùng nổi giận đến nỗi Lebedev phải tẩu lẹ, nhưng lão dừng lại nơi ngạch cửa để dò xét hoàng thân có miễn thứ cho lão không.

– Này Lebedev, có thể nào mà ông… ông lại sa đọa đến mức đó được sao? - Hoàng thân cay đắng kêu lên.

Mặt Lebedev lại sáng rỡ:

– Tôi hạ tiện, tôi thấp hèn quá! - Lão nói, quay ngay người trở lại, mắt lão đẫm lệ, lão đấm ngực thình thịch. - Như thế này thì khả ố quá đi!

– Vâng, đúng là khả ố! Đúng phải dùng tiếng đó!

– Tại sao mà cung cách cư xử của ông nó lại… kỳ quái như vậy chứ? Nhưng xét cho cùng, ông chỉ là một tên gián điệp thôi! Tại sao ông lại viết thư nặc danh để làm phiền lòng… một bậc nữ lưu cao quý và nhân hậu như vậy? Hơn nữa, tại sao Aglaia lại không được quyền muốn viết thư cho ai thì viết? Có phải hôm nay ông đã đến nhà họ để phàn nàn không? Ông mong sẽ được lợi lộc gì do cuộc chạy chọt ấy? Tại sao ông lại sắm vai một tên chỉ điểm như vậy?

– Thưa, chỉ vì tính hiếu kỳ muốn gây tình bạn, và… lòng mong ước muốn được phục vụ một tâm hồn cao quý. Vâng, đúng thế đấy ạ. - Lebedev lúng búng. - Bây giờ tôi xin dâng trọn đời tôi cho ngài, tôi xin tận tụy vì ngài trở lại, dù cho ngài có muốn treo cổ tôi cũng vậy!

– Có phải ông đi đến nhà Lizaveta Prokofievna với bộ dạng như thế này không? - Hoàng thân hỏi, chàng vừa tò mò vừa gớm ghiếc.

– Ồ, không đâu… Tôi tươi tắn hơn nhiều chứ. Phải nói đúng tư cách hơn nhiều. Chỉ sau khi bị bà ấy hạ nhục, tôi mới ra… nông nỗi này.

– Được rồi, tốt lắm, bây giờ hãy để cho tôi yên.

Nhưng mà hoàng thân phải nhắc đi nhắc lại lời yêu cầu ấy bao nhiêu lần rồi ông khách mới chịu đứng dậy đi. Lão mở toang cửa nhưng lại quay trở vào, nhón gót bước vô đến giữa phòng, lấy tay ra dấu bảo mở bức thư kia ra, nhưng lão không dám nói thành lời, thế rồi lão đi ra với một cái cười nhũn như con chi chi.

Thật là đau lòng lắm khi phải nghe những câu chuyện này. Có một điểm thật đáng lưu ý và nổi bật, đó là Aglaia đương trong cơn ưu phiền hết sức, nàng quá đỗi tuyệt vọng, đau đớn vì một lý do nào đó (“vì ghen”- hoàng thân nhủ thầm). Nàng còn có vẻ bực bội vì cớ những kẻ manh tâm ác ý, kể cũng lạ, trước đây nàng lại tin cậy được bọn đó. Đã hẳn, đầu óc non nớt nhưng nóng nảy và kiêu hãnh của nàng chắc chắn đã âm ỉ không biết bao nhiêu là mưu tính khác thường, những mưu tính phá phách dữ dội chưa từng ai nghe nói đến. Hoàng thân rất hoảng hốt và trong cơn bối rối, chàng không biết phải quyết định như thế nào nữa. Chàng linh cảm thấy một biến cố sắp xảy ra mà chàng phải cố sức ngăn chặn bằng mọi giá. Chàng lại nhìn địa chỉ ghi trên chiếc phong bì dán kín. Ô, chàng không chút nghi ngờ hay bận tâm gì về sự kiện này, bởi vì chàng tin nàng. Nhưng chàng lo lắng về một chuyện khác hẳn: Chàng không tin tưởng nơi Gavrila Ardalionyts. Tuy vậy, chàng vẫn nhất định đích thân trao bức thư này cho gã và đã rời nhà đi lo việc ấy rồi, nhưng chàng lại đổi ý giữa chừng. Gần đến nhà Ptisyn, cứ như thể có sắp đặt sẵn, chàng gặp Kolia và nhờ cậu trao thư tận tay cho gã kia ngay, kiểu như nhận từ tay Aglaia Ivanovna. Kolia không hỏi han gì và đưa cho anh trai ngay, cho nên Gania cũng không hề hay biết rằng bức thư đó đã qua bao nhiêu chặng rồi mới đến tay gã. Về đến nhà, chàng mời Vera Lebedeva đến gặp, dặn nàng những điều cần thiết và trấn an nàng, vì suốt lúc đó, cô bé đã khóc lóc đi tìm bức thư đó. Nàng khiếp hãi khi biết cha nàng đã mang bức thư ấy đi, (về sau, hoàng thân được nàng tiết lộ cho biết nàng đã nhiều lần kín đáo giúp Rogojin và Aglaia Ivanovna, nhưng chẳng bao giờ nàng ngờ có thể làm điều gì phương hại đến hoàng thân cả…).

Rốt cuộc, hoàng thân đâm sầu não hết sức, đến nỗi hai giờ sau đó, khi có người nhà Kolia chạy đến báo tin cha cậu bé lâm bệnh, chàng đâm sững sờ một lúc chẳng hiểu được việc gì nữa. Nhưng biến cố này đã giúp chàng bình tĩnh hẳn lại, chàng hoàn toàn quan tâm đến việc đó và quên khuấy việc cũ đi. Chàng đến nhà Nina Aleksandrovna (dĩ nhiên đó là nơi người ta mang con bệnh về) và ở đó mãi đến chiều tối. Hẳn việc chàng có mặt ở đó cũng chẳng giúp ích gì, thế nhưng có lắm người gặp những lúc đau buồn, họ cũng muốn có người nọ, người kia quây quần bên cạnh. Kolia xúc động quá sức, nó khóc vùi nhưng cứ phải chạy vắt chân lên cổ: Lúc thì đi mời bác sĩ và gặp cả ba ông một lúc, khi phải chạy đến hiệu thuốc, đến nhà bác thợ cạo. Ông tướng đã hồi sinh, nhưng vẫn chưa tỉnh táo. Các bác sĩ cho biết bệnh tình ông đang “nguy kịch”. Vera và Nina Aleksandrovna không rời người bệnh một phút nào. Gania thì bối rối và run sợ, nhưng gã không muốn lên gác và sợ không dám nhìn người bệnh, gã xoắn chặt đôi tay vào nhau, và bằng lời lẽ rời rạc, đứt quãng, gã bảo hoàng thân rằng: “Thật là một thảm họa… lại chọn đúng vào lúc khẩn trương thế này mà xảy ra!”. - Hoàng thân tin rằng chàng hiểu được cái lúc khẩn trương mà Gania ám chỉ ấy là lúc nào rồi. Hoàng thân không còn thấy Ippolit tại nhà Ptisyn nữa. Chiều đến, Lebedev tất tả tới, lão đã ngủ suốt ngày hôm đó sau lúc “phàn nàn” với hoàng thân buổi sáng. Lúc này trông lão có vẻ trầm ngâm, lão khóc lóc mùi mẫn trước giường người bệnh, làm như người ốm là anh em lão không bằng. Lão lớn tiếng trách móc bản thân mà chẳng buồn giải thích lão có lỗi như thế nào, lão cứ xoắn lấy Nina Aleksandrovna và không ngừng cam đoan với bà rằng “chính một mình lão đã gây ra cớ sự này chứ chẳng phải ai khác, chính lão đã làm thế chỉ vì cái tính hiếu kỳ trong tình bạn bè”, lão bảo rằng người “quá cố” (chẳng hiểu sao lão cứ gọi ông tướng còn sống nhăn đó là “quá cố” như thế), thật đúng là “một bậc thiên tài”. Lão nhấn mạnh đặc biệt đến cái thiên tài của ông tướng, cứ như thể tư tưởng ấy nó đắc sách trong hoàn cảnh này lắm lắm. Nhìn những dòng lệ thành khẩn của lão, rốt rồi Nina Aleksandrovna bảo lão bằng một giọng không vương chút trách móc và có thể nói là hòa nhã: “Được rồi, cầu Chúa ban phúc cho ông. Thôi, đừng khóc nữa. Chúa đã tha thứ cho ông rồi”. Lebedev bồi hồi xúc động trước lời lẽ và giọng nói đó nên suốt tối hôm ấy, lão không còn muốn rời Nina Aleksandrovna nữa (lão cứ ở đó mãi mấy ngày hôm sau, suốt từ sáng đến tối, cho đến lúc ông tướng trút hơi thở cuối cùng). Cứ mỗi ngày hai lần, Lizaveta Prokofievna lại sai người đến hỏi thăm tình trạng sức khỏe của người bệnh. Chín giờ tối, lúc hoàng thân xuất hiện tại phòng khách nhà Epantsin, các quan khách đã đến gần đông đủ cả, Lizaveta Prokofievna liền hỏi thăm chàng về người bệnh một cách thật kĩ lưỡng và thương cảm, rồi bà trả lời cho câu hỏi của bà cụ Belokonskaia bằng một giọng hết sức trang nghiêm, khi bà cụ này hỏi: “Người bệnh đó là ai, và Nina Aleksandrovna là người nào vậy?”. Lối trả lời đó khiến hoàng thân hởi lòng, hởi dạ lắm. Khi chàng trình bày cho Lizaveta Prokofievna nghe về bệnh tình của ông tướng, chính ngay hoàng thân cũng ăn nói một cách “rất là văn hoa, bay bướm” như hai cô chị của Aglaia nhận xét sau đó: Chàng nói thật “nhũn nhặn, nhỏ nhẻ, gọn gàng, không điệu bộ và rất mực trang trọng; chàng xuất hiện một cách rất phong nhã, ăn mặc thật lịch sự”, và chẳng những chàng đã không “trượt ngã trên sàn nhà bóng loáng” như chàng cứ mải lo vào chiều hôm trước, mà trái lại chàng thực sự còn gây được một cảm tưởng tốt đẹp thuận lợi nơi tất cả mọi người.

Về phần hoàng thân, lúc đã ngồi xuống, và quan sát chung quanh, chàng nhận thấy ngay đám quan khách này không giống một chút nào với những con ngáo ộp mà Aglaia đã dọa chàng đêm hôm trước, hay như những khuôn mặt chàng mơ thấy trong cơn ác mộng về đêm. Lần đầu tiên trong đời, chàng được nhìn thấy một góc cạnh của cái mà thiên hạ gọi bằng một cái tên dễ sợ là “giới thượng lưu”. Đã từ lâu, nhân vì những định kiến, những dự tính, cũng như những say mê đặc biệt của chàng, chàng đã hết sức khao khát thâm nhập vào giới người chọn lọc, quyến rũ này, cho nên cảm tưởng đầu tiên về giới người này cùng chàng quan tâm rất lớn. Cảm tưởng đầu tiên ấy lại là hấp dẫn biết bao! Ngay lập tức, chàng có cảm tưởng như rằng giới người đó chắc đã được sinh ra để quây quần với nhau, như rằng gia đình Epantsin chẳng có thết tiệc gì vào buổi tối hôm ấy cả, như rằng không có khách khứa bên ngoài nào được mới đến dự hết mà tất cả chỉ là những “người bạn chí thiết” của gia đình thôi, chính bản thân chàng cũng cảm thấy như chàng đã là một người bạn thân thiết của họ, đã từng chia vui sẻ buồn cùng họ, san sẻ quan điểm với họ, nay đoàn tụ lại sau một thời gian xa cách ngắn ngủi. Không khí quyến rũ với những cử chỉ hào hoa phong nhã, với vẻ bình dị và chân thành hiện ra ngoài mặt đó cứ у như chuyện thần tiên vậy. Chàng chẳng bao giờ ngờ rằng tất cả những vẻ chân thành, những tình cảm cao đẹp và trang trọng sáng ngời ấy chẳng qua chỉ là một lớp sơn hào nhoáng bên ngoài. Sự thật, đa số quan khách ấy, trông bề ngoài có vẻ bề thế oai nghi lắm đấy, nhưng cũng rặt là những kẻ rỗng tuếch, những kẻ vì quá tự thị, tự mãn, nên chính bản thân họ cũng chẳng hiểu được rằng vẻ cao cách của họ chẳng qua chỉ là cái vỏ ngoài mỹ miều mà họ chẳng tốn công gì xây đắp, họ chỉ hưởng cái vỏ ấy như của trời rơi xuống hay thừa hưởng được từ ông cha họ đấy thôi. Nhưng hoàng thân vì quá mê mẩn trước cái ấn tượng mãnh liệt ban đầu, nên chàng không chút nghi ngờ gì về chuyện ấy cả. Chẳng hạn, chàng thấy ông cụ này, một chức sắc quan trọng đáng tuổi ông nội chàng, đã ngừng nói để lắng tai nghe lời chàng, vốn chỉ là một chàng thanh niên non nớt và tay mơ, chẳng những ông cụ lắng nghe mà rõ ràng cụ còn có vẻ như cân nhắc, coi trọng ý kiến chàng, tỏ ra hết sức thân ái cùng chàng và thành thật với chàng, dù hai người là kẻ xa lạ mới gặp nhau lần đầu. Có lẽ phong cách nhã nhặn, lịch sự đó đã gây được xúc động mạnh mẽ nhất nơi hoàng thân, vốn là kẻ có bản chất nhiệt thành và nhạy cảm. Và có lẽ chính chàng cũng đã dọn lòng sẵn sàng để chờ đón lấy một cảm tưởng thoải mái, dễ chịu như vậy.

Tuy nhiên, đám quan khách này, dù bề ngoài tất cả đều là “bạn hữu” của gia đình Epantsin và là bạn của nhau thật đấy, nhưng họ không phải là những tâm tình bạn chí thiết như chỗ hoàng thân hằng tin tưởng lúc chàng hội ngộ cùng họ và được giới thiệu với họ. Trong đám quan khách này, có lắm kẻ chẳng bao giờ xem gia đình Epantsin là chỗ đồng vai phải lứa với họ ở bất cứ phương diện nào. Ở đây, có lắm kẻ ghen ghét nhau không để đâu cho hết; bà cụ Belokonskaia thì suốt đời không ngớt “khinh bỉ” vợ của vị “chức sắc đứng tuổi” kia, vợ ông này lại chẳng ưa Lizaveta Prokofievna lấy một tị. Vị “chức sắc” chồng bà ta là kẻ giám hộ cho các con gái Epantsin, từ khi các cô còn thơ ấu, và là vị khách danh dự của buổi dạ tiệc hôm ấy. Ông cụ đúng là một nhân vật vô cùng quan trọng trước mắt Ivan Fedorovits, cho đến nỗi ông tướng chỉ còn biết tỏ lòng tôn kính và sợ hãi ông cụ một nước, và chắc hẳn ông sẽ tự khinh mình thật nếu như có lúc nào đó ông dám xem vị chức sắc kia như kẻ ngang vai với ông, mà quên rằng ông cụ là nhân vật phải so sánh với thần Jupiter trên đỉnh Olympia mới xứng. Có lắm kẻ trong đám quan khách đã mấy năm rồi không gặp nhau, và giữa họ lúc này chỉ còn có vẻ lạnh lùng, lãnh đạm nếu không nói là ghen ghét nhau, thế nhưng họ vẫn chào hỏi nhau cứ như mới hôm qua đây họ còn gặp nhau tay bắt, mặt mừng trong tình thân ái! Đó là mới chỉ là một nhúm người thôi đó. Không kể Belokonskaia và “vị chức sắc đứng tuổi”- nhân vật đúng là tối quan trọng- và vợ vị này, số còn lại ta phải ưu tiên kể đến một vị tướng đầy đường bệ, một nam tước hay bá tước gì đó với cái tên Đức- một nhân vật vô cùng trầm mặc, nổi tiếng về sự hiểu biết đại sự quốc gia và hình như còn có tiếng tăm về mặt thông thái, học thức nữa- một trong những nhà cai trị tài thánh, biết hết tất cả mọi việc, “trừ chính về nước Nga thì không biết chút gì”, một kẻ cứ năm năm một lần lại đưa ra một “nhận định vô cùng sâu sắc” trước sau thế nào cũng trở thành một tục ngữ trong dân gian, vang đến tận tai những nhân vật thượng lưu, quyền quý nhất; một trong những viên chức cao cấp mà sau một quá trình phục vụ lâu dài (thật là lâu ghê gớm) thường chết trong sự vinh quang tột đỉnh của nghề nghiệp, với tài sản to tát, mặc dù cuộc đời phục vụ của họ cũng chẳng làm nên sự nghiệp gì lớn lao và họ còn ra vẻ phần nào thù địch đối với những công việc lớn lao nữa là khác. Vị tướng này chính là thượng cấp trực tiếp của Ivan Fedorovits, người sau do tấm tình biết ơn nồng hậu và cũng do nơi tính kiêu căng rởm đời, đã xem vị tướng nọ như thể một ân nhân của ông; nhưng vị tướng kia thì chẳng hề xem mình là ân nhân của Ivan Fedorovits bao giờ cả; mà thật, vị kia cư xử với ông tướng một cách thản nhiên thờ ơ, và mặc dù ông tướng phục vụ vị ấy rất đắc lực trong nhiều công vụ, nhưng vị ấy sẵn sàng thay thế ông tướng ngay nếu có lời thỉnh cầu xin cứu xét, dù nhỏ nào. Cũng có một nhân vật quan trọng, đứng tuổi, nghe nói đâu là họ hàng với Lizaveta Prokofievna, mặc dù thực tế chẳng có họ hàng gì, một nhân vật quyền cao, chức trọng, giàu có, đài các, dáng người bệ vệ và rất khang kiện, một tay miệng lưỡi không vừa, nổi tiếng là một con người bất mãn (dù với nghĩa được cho phép đích thực của tiếng đó), một con người phẫn uất (nhưng đó lại là nét duyên dáng của ông ta) với phong thái của một nhà quý phái kiểu Ănglê, với sở thích rất Anh, như thích thịt bò rán còn tái, yên cương và kẻ hầu, người hạ, vv… Ông ta là một tri kỷ của vị “chức sắc” kia và đã đứng hầu chuyện ông này thân thiết lắm. Lizaveta Prokofievna đã nâng niu một ý định lạ lùng là con người đứng tuổi lịch lãm ấy (một con người hơi nhẹ dạ và rất chuộng phái đẹp) biết đâu chẳng có ngày lại nảy ý muốn tạo hạnh phúc cho Aleksandra bằng cách xin cưới nàng. Ngay dưới tầng lớp cao trọng thượng tầng này là một lớp người trẻ, dù họ cũng không kém phần sáng giá. Không kể hoàng thân S. và Evgeni Pavlyts, nhóm này gồm có vị hoàng thân N. rất duyên dáng và nổi tiếng, chính vị này đã một dạo làm thổn thức bao nhiêu trái tim của phụ nữ Âu châu, bây giờ ông đã bốn mươi lăm tuổi rồi, nhưng phong mạo vẫn còn hào hoa lắm; ông là một tay kể chuyện tuyệt vời, một kẻ giàu có, dù công việc làm ăn của ông có phần rối rắm, ông vẫn quen sống ở ngoại quốc hơn quê nhà. Sau hết, ta phải kể đến những kẻ có thể gọi là thuộc giai tầng thứ ba, những kẻ này đúng ra không thuộc về “tầng lớp thượng lưu chọn lọc” trong xã hội, nhưng thỉnh thoảng ta cũng bắt gặp họ lẫn lộn trong giới người kia, đó là những trường hợp như gia đình Epantsin. Nhờ một chút tiểu xảo đã được họ nâng lên làm một quy luật, gia đình Epantsin thỉnh thoảng lại tổ chức tiệc tùng mời mọc cả những nhân vật thuộc giai cấp thượng lưu lẫn những người ở tầng lớp khiêm nhượng hơn, cùng những kẻ đại diện sáng giá của “giới trung lưu”. Quả thật, thiên hạ có ca ngợi gia đình Epantsin về việc làm đó, thiên hạ cho rằng họ biết được chỗ đứng của họ, và họ thật là những kẻ lịch lãm biết sống, lời nhận xét đó đã khiến gia đình này hãnh diện lắm. Một trong những đại diện của tầng lớp trung lưu có mặt buổi tối hôm ấy là một kỹ sư mang cấp bậc đại tá, một con người nghiêm trang, bạn thân của hoàng thân S. và chính vị này đã giới thiệu ông ta với gia đình Epantsin. Thế nhưng, viên kỹ sư là một con người trầm mặc giữa đám đông, và nơi ngón trỏ tay phải, ông đeo một chiếc nhẫn lớn, chắc là một món quà của hoàng gia tặng. Sau hết còn có sự hiện diện của một thi sĩ Nga gốc Đức, hơn thế, là một nhà thơ rất khá, khiến người ta không chút ngại ngùng khi giới thiệu ông với giới thượng lưu. Ông này có vẻ ngoài hạnh phúc nhưng không hiểu sao lại có phần gớm ghiếc, là một trang nam tử tuổi trạc ba mươi tám, ăn mặc không chê vào đâu được, xuất thân từ một gia đình tư sản gốc Đức, nhưng cũng rất được trọng nể: Ông biết tận dụng mọi cơ hội, biết tìm sự che chở trong giới thần thế, và rất được lòng họ. Có dạo ông đã dịch ra văn vần Nga một tác phẩm lớn của một thi hào Đức, và đã tỏ ra khôn khéo trong việc biếu tặng dịch phẩm ấy. Ông ta còn khoe đã từng kết bạn với một thi sĩ Nga nổi tiếng nay đã quá cố (có hàng lô những nhà văn, nhà thơ rất thích phô trương những mối giao tình giữa họ với các tác giả nổi tiếng, nhưng đã quá cố) và mới vừa đây, ông đã được phu nhân của vị “chức sắc” đứng tuổi kia giới thiệu với gia đình Epantsin. Phu nhân “vị chức sắc” đã nổi tiếng là một Mạnh Thường Quân của giới văn nhân và bác học, và thực sự, thậm chí bà đã vận động tìm được nguồn trợ cấp cho một hai nhà văn, thông qua một số quan chức cao cấp mà bà rất có ý nghĩa đối với họ. Quả thật, bà cũng có ý nghĩa kiểu riêng của bà đối với họ thật. Đó là một mệnh phụ trạc bốn mươi lăm cái xuân xanh (quá trẻ so với ông chồng già của bà), đã một thời là “trang sắc nước hương trời” rất sính chuyện ăn mặc lộng lẫy quá đáng, cũng như các thiếu phụ trạc tuổi bà hiện nay, như một nỗi đam mê. Bà không mấy thông minh, kiến thức về văn học của bà cũng rất là đáng ngờ. Nhưng bà say mê chuyện đỡ đầu cho giới văn nhân cũng một cách thiết tha như thích ăn mặc đẹp vậy. Người ta đã tặng bà nhiều tác phẩm và dịch phẩm; đôi ba tác giả được bà chấp thuận đã in những bức thư họ gửi cho bà, bàn về những chủ đề hết sức quan trọng. Chính cái xã hội ấy hoàng thân đã nhầm tưởng là thật đúng vàng ròng, không chút lẫn lộn vàng thau. Hơn nữa, hình như có chủ ý, các quan khách trong buổi tối hôm đó thần thái đều hết sức tươi vui và thỏa lòng. Không trừ ai, tất cả đều biết rằng họ đang ban cho gia đình Epantsin một vinh dự lớn lao là hạ cố đến nhà đó. Nhưng than ôi, hoàng thân thì chẳng thể ngờ vực nổi đến những điều tế nhị như vậy. Chẳng hạn, chàng không thể ngờ rằng, khi đã có một bước quyết định quan trọng cho tương lai của con gái họ, chắc gia đình Epantsin không thể nào dám bỏ qua việc trình diện chàng, hoàng thân Lev Nikolaevits, với vị chức sắc cao niên vốn được thừa nhận là người đỡ đầu thực sự của gia đình này. Về phần vị chức sắc đó, dù có thể tuyệt đối thản nhiên đón nhận nguồn tin về một tấn thảm kịch ghê gớm nhất bủa xuống gia đình Epantsin, - nhưng chắc chắn ông sẽ phật lòng nếu vợ chồng Epantsin đã dám đính hôn cho con gái mà không hỏi ý ông ta, có thể nói là, không được sự cho phép của ông ta. Về phần hoàng thân N., con người duyên dáng, bộc trực và mẫn tiệp không thể chối cãi ấy lại son sắt tin rằng, ông ta chẳng khác nào mặt trời đã hiện ra đêm hôm ấy để soi sáng phòng khách của nhà Epantsin. Ông ta coi gia đình này là tầng lớp thấp kém dưới ông ta rất xa, và chính cái ý tưởng cao vời rất thành thực đó đã nảy sinh trong ông ta cách cư xử thật hòa nhã và thân ái với gia đình này. Ông ta biết rõ trong dịp này, ông ta cần phải kể một câu chuyện để lôi cuốn đám đông, nên ông ta đã có phần hứng khởi chuẩn bị cho giây phút đó. Giây lát sau, đã nghe xong câu chuyện ông ta kể, hoàng thân Lev Nikolaevits thấy như chưa bao giờ chàng được nghe một chuyện vui nào tuyệt tác đến thế, thật là một câu chuyện khoái hoạt và hồn nhiên lạ lùng, được kể một cách cảm động qua môi miệng của một thứ Don Juan như hoàng thân N. Chàng có biết đâu câu chuyện ấy đã nhàm chán và xưa như trái đất rồi, chàng nào có biết thiên hạ người ta đã thuộc lòng câu chuyện ấy và ở phòng khách nhà nào, người ta cũng đã nhờm lợm, đã chán câu chuyện ấy như cơm nếp nát rồi, chỉ có mấy kẻ ngây thơ trong gia đình Epantsin là còn thấy nó mới mẻ, cứ như một câu chuyện ứng khẩu hay ho, có thật của một tay kể chuyện duyên dáng, sáng suốt. Đến rốt cuộc thì ngay cả nhà thơ gốc Đức kia (dù phong thái tỏ ra hết sức lịch sự, khiêm tốn) cũng đến tin rằng sự hiện diện của ông ta quả là một vinh hạnh cho gia chủ. Nhưng hoàng thân đâu có nhìn thấy được mặt trái của đồng tiền, chàng đâu có nhìn thấy được chỗ ngấm ngầm sâu xa của hoàn cảnh ấy. Đó mới là điều thê thảm mà Aglaia cũng không nhìn thấy trước được. Buổi tối hôm ấy, trông nàng đẹp lộng lẫy. Cả ba tiểu thư đều ăn mặc lịch sự nhưng không sặc sỡ, với mái tóc được chải bới theo kiểu riêng của họ. Aglaia ngồi cạnh Evgeni Pavlyts và chuyện trò, cười đùa với chàng thật là thân ái. Evgeni Pavlyts cư xử nghiêm trang hơn thường ngày, chắc chàng muốn tỏ lòng tôn kính trước sự hiện diện của các vị chức quyền. Tuy nhiên, chàng đã là một khuôn mặt quen biết với xã hội này rồi; dù chàng còn trẻ tuổi, nhưng tư thế riêng của chàng đã khiến chàng được xem như một thành phần của giới đó rồi. Tối hôm ấy, chàng đến nhà Epantsin, đội mũ có thắt khăn tang. Belokonskaia đã khen lao chàng rằng: “Đâu phải anh thanh niên nào cũng để tang cho chú như vậy đâu”. Lizaveta Prokofievna cũng vui lòng vì việc ấy, nhưng xét chung, trông bà có vẻ ưu tư thái quá. Hoàng thân nhận thấy Aglaia đã hai lần nhìn chàng chăm chú, chàng có cảm nghĩ rằng nàng bằng lòng vì chàng. Càng lúc chàng càng cảm thấy sung sướng vô hạn. Những tư tưởng “quái dị” cùng những mối lo âu (sau cuộc trò chuyện với Lebedev) bây giờ bất chợt nhớ lại, chàng thấy đó cứ như một giấc mơ vô lý, chẳng thể nào xảy ra được và còn có phần khôi hài nữa! (Trong suốt ngày hôm ấy, nỗi mong ước mãnh liệt của chàng, dù manh nha trong cõi vô thức, là làm đủ mọi cách để đừng tin giấc mơ ấy!). Chàng nói năng rất ít và chỉ lên tiếng để trả lời khi có ai hỏi, rồi rốt cuộc chàng ngồi lặng yên để lắng nghe mọi người khác nói với vẻ khoan khoái ra mặt. Dần hồi, có gì đó như một niềm cảm hứng xâm chiếm lấy chàng, chỉ chực có dịp là tuôn ra liền… Chàng bắt đầu nói chỉ là vu vơ ngẫu nhiên, cũng chỉ là khi đáp một câu hỏi, và có cảm tưởng, nói chung chẳng có chủ định đặc biệt nào cả…

❀ ❀ ❀

[1] Thomas More (1478-1535): một trong những nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội không tưởng người Anh, theo chủ nghĩa nhân đạo, bị vua Henri VIII tử hình vì chống lại cải cách.

[2] Đế quốc Anh: là vương quốc Anh và các thuộc địa của Anh.

[3] Tôi đã có tội, tôi có tội (tiếng Latinh trong nguyên bản).